Piše: Mr Smilja Vlaović
Crkva prije i poslije obnove
Stara jednobrodna, seoska grobljanska crkva sa zvonikom na preslici, sa jednim zvonom, posvećena Svetima Kiriku i Juliti, površine jedva 31 metar kvadratni, nalazi se iznad aktivnog groblja u Donjoj Gorici, pri brdu Gorica, na mjestu pod nazivom Litka. U vrijeme kada je prvobitno sagrađena crkva je bila u središtu sela i dominirala je ovim poljem, međutim, izgradnjom naselja i njen položaj je manje uočljiv. Što se tiče njene katastarske pozicije, ona se nalazi na parceli br.2268/1KO Donja Gorica, opština Podgorica.
Crkva kroz vjekove
Po predanju, crkva Svetih Kirika i Julite podignuta je kao zavjetna crkva, jer je negdje u srednjem vijeku bio veliki pomor djece i upravo iz tog razloga ucvijeljeni narod hrišćanski odluči da podigne crkvu posvećena ovim svetiteljima, majki i djetetu koji postradaše za pravu vjeru. Mošti ovih divnih svetitelja nalaze se u Ohridu, u Bogorodici Bolničkoj i na Svetoj Gori; u manastirima Simonopetra i Grigorijatu, gdje su lobanja Svetog Kirika i mošti mati mu Julite, a dio moštiju svetog Kirika se nalazi i u manastiru Zograf.
Osim crkve Svetih Kirika i Julite i crkva Svetih Makaveja u Tološima je, takođe, posvećena djeci Makavejima, majki im Solomoniji i svešteniku Eleazaru.
Gdje se nalaze grobovi nastradale djece, nije poznato. Tokom rekonstrukcije crkve, u crkvi i oko nje nije pronađen ni jedan grob, a i teren je jako kamenit, a shodno tome, vrlo težak za pravljenje grobnica, ali ne i nemoguć. Neko naknadno istraživanje sadašnjeg aktivnog groblja koje se nalazi u polju ispod crkve, kao i samog okoliša, možda bi dalo odgovor na pitanje mjesta počinka dječice nastradale od opake bolesti, a kojoj se ne pamte ni imena, ni broj.
Zanimljivo je predanje o nastanku groblja ispod crkve, koje kaže: „Da je nekom prilikom, dok je sjedio na svojoj stolici u Divan gradu, Ivan Crnojević posmatrao Zetu i Lješkopolje. U jednom trenutku mu se učini da je pri brdu Gorica vidio kako svijetli jagnje i da je upravo na tom mjestu podignuto groblje, a i dan danas to mjesto nosi naziv- Jagnjilo“.
Zvanična istorijska nauka kaže da je kuge bilo 1608 godine, kao i 1633. godine: “Godine 1608. kuge je bilo u Crnoj Gori, a 20 godina kasnije harala je ona u Podgorici, Skadru i Sarajevu. Teža epidemija kuge pogodila je Podgoricu 1633. godine. Dok je bolest identifikovana, 60 ljudi je već bilo pomrlo. Stanovništvo je napuštalo grad, bježalo preko Morače u Crnoj Gori i sklanjalo se po pećinama.“
Akademska tribina u Beranama: Srpska pravoslavna crkva na prostoru Crne Gore
Osim ove kuge poznato je da je: „samo u toku jednog mjeseca 1770. godine u Podgorici bilo 200 smrtnih slučajeva. U ovom gradu kuga je bjesnila i 1771. godine.“
Prije izgradnje crkve Svetog Georgija, stara crkva Svetih Kirika i Julite od svoje izgradnje do 1894. godine je bila saborna lješkopoljska crkva. Moguće je da je ona jedno vrijeme, dok je crkva Svetog Georgija u Podgorici bila poharana, bila jedina aktivna crkva u Podgorici.
U časopisu Grlica, u odjeljku Šematizam, iz 1890. godine, navodi se pod brojem 113. crkva Svetih Kirika i Julite.
Osim u Donjoj Gorici, crkva posvećena Svetima Kiriku i Juliti. postoji još u selu Orasima.
Pavle Radusinović o crkvi zapisuje: „Stara omanja crkva nalazila se usred sela. Posvećena je sv. Kiriku i Juditi (Ćirikov dan – dan poslužbice Mugoša i Milića).Po predanju, građena je u doba Nemanjića, odmah poslije crkve sv. Đorđija u Podgorici. Ispred nje je veliko groblje sa mnoštvom starih grobnica“.
Ivan Jastrebov, u poglavlju O pravoslavnim srpskim starim i novim crkvama u staroj Zeti, sadašnjem skadarskom okrugu, o crkvi Svetih Kirika i Julite kaže: „Crkva u selu Lješkopolju, u ime sv. Kirijaka i Ulite (svetkovana 25. juna). U ovom selu ima 138 kuća sa 730 duša.“ Primjećuje se da je ime crkve bilo nepravilno zapisano, kao i datum svetkovine.
U izvještaju protoprezvitera Zaharija Popovića iz 1886. godine, pod brojem 8. nalazi se:“ Parohija lješkopoljska , hram s.- ćirik“
Lazar Tomanović u djelu Pedeset godina na prestolu Crne Gore, piše pod brojem 50 da je crkva Svetih Kirika i Julite u Lješkopolju obnovljena 1888. godine
U Glasu Crnogorca iz 1888. godine nema pomena o obnovi crkve Svetih Kirika i Julite.
U atrijumu crkve Svetog Spasa u Prizrenu otvoren deveti festival srednjovekovne muzike „Medimus“
Godine 1935. u Arhivu Mitropolije crnogorsko-primorske, na osnovu izvještaja sveštenika Andrije Lakovića, zaključujemo da je crkva i dalje aktivna jer se on obraća Mitropoliji na osnovu tužbe Uprave srpsko pravoslavne parohije u Gornjoj Gorici, gdje se aktivno crkveno groblje koristi kao skrivnice za duvan. U pomenutom aktu je, između ostalog zapisano: “Pošto su Vaši organi 5 ili 6 ovog mjeseca tražeći duvan, otvarali nekoliko grobova u groblju pri hramu sv. Kirika i Julije u Donjoj Gorici i tom prilikom u istima našli duvan. Kako se tim aktom gajitelja duvana vrijeđa svetinja groblja, to molim Odeljak da uz povratak akta detaljno izvijesti Upravu po odnosnoj stvari, kako bi uprava mogla preduzeti potrebne mjere kod nadležnih…“
U istom predmetu, br.869, Kraljevskoj banskoj upravi se traži da: “Crkveni sud ima čast dostaviti sa molbom, da izvolite izdati shodna naređenja, da se najenergičnije provede istraga i krijumčari pronađu i na teret ovih grobovi dovedu u prvobitno stanje, a za ovakav nečuven postupak iskuse najstrožiju kaznu…“
U izvještaju od 1941. godine, zapisano je da je u crkvi služeno samo dva puta: 9. fabruara i 15. jula 1941. godine.
Nakon Drugog svjetskog rata crkva je opustjela. Nije rušena niti devastirana, jednostavnom nebrigom i zubom vremena prvo je propao krov, pa zidovi i pod. Nakon toga počelo je iznutra da raste razno rastinje o čemu svjedoče i priložene fotografije:
Savremeni crkveni život i obnova
Proces obnove je započet 2010. godine formiranjem Odbora za njegovu obnovu, kada je i urađen glavni projekat. Proces dobijanja dozvole, prijema licence i projekta za rekonstrukciju bio je mukotrpan i trajao je više od četiri godine. Za neke odgovore se čekalo i po devet mjeseci.
Nakon dobijanja raznih dozvola i odobrenja projekta sa procesom rekonstrukcije se počelo 2015. godine.
Kao i sve svetinje, nakon toliko vremena zapustjelosti, neminovna su iskušenja tokom njene obnove i osvećenja. Tako i ovu svetinju Božju nijesu zaobišla iskušenja karakteristična za ovaj period i podneblje u kojem se obnavlja.
U želji da ova svetinja bude ono što i jeste – dom molitve, sloge i blagoslova, prvi članovi odbora su se povukli i ustupili mjesto novim članovima, ukazom od 27. juna 2017. godine, br 5/2017. U novom sazivu Crkvenog odbora pri hramu Svetih Kirika i Julite, odlučeno je da bude po jedan predstavnik od svakog bratstva.
Stevan Mugoša, predsjednik
protosinđel Kliment Boljević, namjesnik manastira Praskvica, član
Slobodan Marković, član
Dragan Milić, član
Mirko Raičević, član
jerej Miomir Vulević, nadležni paroh, sekretar
Detaljan projekat čiji je investitor, po zvaničnim podacima, Pravoslavna Mitropolija Crnogorsko-primorska; Projektant: Studio Synthetisiss architecture design d.o.o. , br. licence 03-4423/2 od 29.06.2009. godine. Vodeći projektant mr Sonja Radović- Jelovac.
Na samom početku obnove urađen je ručni otkop zemlje oko same crkve za potrebe izrade trotoara i pločnika ispred crkve.
2. Nabavljen je, nasut i nabijen tampon šljunka 10 cm ispod trotoara
3. Zidarski radovi: zidanje svoda od pune opeke u debljini od 12 cm. Prilikom zidanja ostavljeni brkovi od armature za povezivanje na armirano betonske konstruktivne elemente.
Malterisanje unutrašnjih površina al fresko malterom debljine 2.5. cm, na već uklonjen stariji malter
Urađena hidroizolacija broda i poda crkve i postavljene podloge za podne ploče.
4. Betonski radovi: urađena armirana betonska krovna ploča debljine 12 cm.
Urađen sloj perlit betona (ujedno i termoizolacija) debljine 5 cm (uključujući i apsidu.
Betoniranje trotoara oko objekta debljine 10 cm.
5. Izolaterski radovi:Izrađena hidroizolacija krovne ploče sa apsidom.
Urađena hidroizolacija podne ploče (bitulitom i kondorom)
6. Limarski radovi: Opšivanje dijela između krova i preslice, kao i dijela između apside bočnog istočnog zida pocinčanim limom.
7. Stolarski radovi: Ugradnja spoljnih vrata od hrastovine.
Ugradnja jednokrilnih prozora pune hrastovine sa zastakljenim, termopan staklom.
8. Kamenorezački radovi: Presađivanje i konsolidacija dijela zvonika.
Postavljene kamene ploče debljine 3 cm, kao i obrada spojnica cementnim malterom.
Ugrađeni vijenci od kamenih segmenata.
Čišćenje fuga na fasadi i popunjavanje istih vodonepropusnim sredstvom.
Crkvu Svetih Kirika i Julite osveštao je mitropolit crnogorsko-primorski dr Amfilohije (Radović), uz sasluživanje episkopa dioklijskog gospodina Metodija (Ostojića), mnogobrojnog sveštenstva, jeromonaha i đakona.
Arhive i zapise nam uništiše razni faktori, od neprijatelja, zuba vremena, nas samih, ali to divno narodno pamćenje, još uvijek ne uništi ništa – ni rat, ni glad, niti bilo kakav interes.
Tako i priču o zvonu crkve Svetih Kirika i Julite mještani još uvijek pamte. Naime, predanje kaže da je zvono na crkvi bilo jako staro, s početka 18. vijeka. Bilo je postavljeno na drvenom zvoniku i tu je stajalo skoro sve do kraja Drugog svjetskog rata. Jednom se dogodi, da zbog već satrule drvene konstrukcije, zvono padne i slomi mu se jedna uška. Iako palo jako blizu nekog od bratstvenika Milića, nikog nije povrijedilo.
Nakon toga desi se krađa zvona. Kad se to pročulo nastane strašan nemir među stanovništvom, i vinovnici, da ne bi bili uhvaćeni, bace ga u Moraču. Mještani u svom sjećanju čuvaju prezimena tri porodice koje su u tome učestvovale i, kao opomenu da se svetinja ne skrnavi, kažu da vinovnike i do danas prate razne tragedije.
Prije nego što su zvono bacili u Moraču, pokušali su da ga razbiju macama, ali su od toga počeli da gube sluh, pa ga napune pijeskom i bace u rijeku koja ga sama izbaci na obalu.
Poslije tog čudesnog vraćanja zvona, mještani zvono odnesu u Mitropoliju na popravku gdje je bilo do 2000. godine. Međutim, kako je naša crkva bila u procesu obnove, pa je i pomenuto zvono završilo na nekoj od crkava, još uvijek ne znamo kojoj. Sadašnje zvono na crkvi Svetih Kirika i Julite je novo, izliveno 2017. godine i na njemu stoji natpis – Sveti Kirik i Julita 2018.
Izvor: Kinonija
