Jedan od gradova, koji je više puta u svojoj dugoj istoriji doživio veliki uzlet i pad, zavisno od toga i mijenjao ime, kao i gradjevina po kojoj je poznat, koja je za jedne bila Crkva, za druge džamija, za treće muzej, Sveta Sofija, Aja Sofija. . . U romanu istaknutog turskog pisca Orhana Pamuka, govori se o teškoj melanholiji grada, koji je podsjećao Turke na veliki uspjeh svoje imperije, počev od njegovog osvajanja od strane mladog Mehmed Fetiha 1453. godine, Sulejmana Veličanstvenog, pa dalje kroz vjekove do Kemala Atatuturka, koji je kontraverzna ličnost za same Turke. Za jedne je simbol evropeizacije, progresa, a za druge predstavlja konačni raskid sa velikom imperijom, za kojom Turci osjećaju nostalgiju do danas. Ali, ne samo oni. . . Prije Turaka Istanbul, tada Konstantinopolj nazvan po velikom rimskom i prvom vizantijskom caru Konstantinu Velikom, koji je premestio prestonicu Rimskog carstva iz Rima u mali nepoznat grad na Bosforu, i od njega načinio prestonicu svijeta.
Značajna za grad je podjela Rimskog Carstva na Istočno i Zapadno, gdje je Istočno vjekovima dominiralo. Ova podjela se osjeća do danas. Grad na čijoj se granici mostom povezuju Evropa i Azija, dvije ili čak više velikih civilizacija. Posebno je značajno za Konstantinopolj izgradnja velike Crkve, posvećene Premudrosti Božijoj ili Svetoj Sofiji od strane imperatora Justinijana u šestom vijeku. Ova Crkva je bila toliko veličanstvena da je Justinijan, koji je proglašen od strane Pravoslavne Crkve za svetoga, kao i Konstantin, rekao“nadmašio sam te Solomone“. Misleći na starozavetni Solomonov hram, koji je u tom periodu bio najistaknutija gradjevina, simbol moćne jevrejske države, koji Jevreji sanjaju do danas, kao i o obnovi trećeg Solomonovog hrama, na čijem se mjestu danas nalazi takođe džamija Al Aksa.
Grci do današnjih dana se nadaju da će se ponovo na Svetoj Sofiji zazasijati krst. I Turci, pogotovo konzervativniji, takođe žele obnovu nekad veličanstvene imperije, a čiji je simbol upravo bio Istanbul i Aja Sofija. I jednima i drugima je ostala nostalgija i tuga za izgubljenim vjekovima, kad su dominirali svijetom. Interesantna je istorija propasti Istočnog Romejskog i Osmanskog carstva. U osnovi i jednog i drugog jeste težnja za evropeizacijom, uvođenjem zapadnih modela života. Dobro, prije toga je kod obe imperije prethodila kriza, koji su mislili da će riješiti evropeizacijom. Nijesu bili u pravu. Kod Vizantije se to jasno može vidjeti u filmu ruskog monaha Tihona Ševkunova“Pad Imperije“, koje je počelo zadnjih vjekova počev od osvajanja Carigrada i brutalnog pljačkanja od strane Krstaša 1204. godine, osnivanja Latinskog carstva, koje je trajalo šezdesetak godina. Ovaj sukob Istoka i Zapada, počeo je vjekovima ranije. Još u zajedničkoj jedinstvenoj hrišćanskoj Crkvi, kada su pape priznale još jednog hrišćanskog cara u devetom vijeku Karla Velikog, koji je još tada prihvatio čuvenu dogmu filiokve, uzrok raskola Crkve, koji se definitivno desio 1054. godine, bacanjem anateme od papskog izaslanika Humberta u velikoj Crkvi Svete Sofije, na što su iz Istočne Crkve odgovorili istom mjerom. Ovo je predstavljalo jedan od najtragičnijih događaja u hrišćanstvu. Anatema je skinuta šezdesetih godina dvadesetog vijeka međusobnim uklanjanjem od strane pape i Carigradskog patrijarha. Ipak, Carigrad je i danas poput Jerusalima za Jevreje, isto za Grke, a i uopšte pravoslavne, pa i za celokupno hrišćanstvo, predstavlja simbol nade, nostalgije za nekim prošlim izgubljenim vremenima, kojih se prisećaju uz pjesme. Ali i za Turke predstavlja isto to. Šta će biti od njega viđećemo. Možda nije ni bitno. Grad je ispunio svoju funkciju za sve. Dao je svima svoje vrijeme velikih imperija. Veliki grad. . .
Miloš Lalatović
