Predavanje profesora Peđe Vukića o kultu Stefana Nemanje
Nastojanjem raškog velikog župana Stefana Nemanje formirana je krajem XII vijeka jedinstvena srednjovjekovna srpska država na geografskom prostoru od Zapadne Morave do Jadranskog mora. Nemanjićka država bila je u fazi političkog i duhovnog uspona i uzdizanja sve do sredine XIV vijeka, kada se nakon smrti cara Dušana dezintegrisala i raspala na mnoštvo samostalnih feudalnih cjelina. Njen raspad ubrzao je najezdu Turaka na Balkan.
U novim istorijskim epohama, u posve izmijenjenim okolnostima, narodna dinastija Petrović Njegoš generacijama će voditi intenzivnu borbu u cilju oslobođenja i ujedinjenja okupiranih oblasti srpskog etnosa od osmanlijske vlasti. Njihov konačan i ishodišni cilj je bio stvaranje jedinstvene i nedjeljive srpske države na Balkanu. Upravo zato će gospodari Crne Gore iz vladajuće loze Petrovića oblikovati i pokoljenjima uzdizati kult Stefana Nemanje i Nemanjića uopšte u svojim literarnim spisima i pjesničkim i proznim ostvarenjima.
Povlačeći se ispred najezde Turaka, gospodar Zete Ivan Crnojević preselio je državno i duhovno središte srednjovjekovne Zete na Cetinjsko polje. Njegovim nastojanjem sazidan je na Cetinjskom polju 1482. dvor, a već 1484. i manastir posvećen Rođenju Presvete Bogorodice. Cetinjski manastir postaje sjedište Zetske mitropolije.
Upravo će Ivan Crnojević nemanjićki dvoglavi bijeli orao usvojiti kao amblem srednjovjekovne Zete, ali i kao dinastički grb. Dvoglavi orao Nemanjića i Crnojevića uklesan je na parapetnoj ploči koja se nalazi na spoljnoj strani oltara Cetinjskog manastira. Na istoj ploči orao spuštenih krila okružen je vijencem od lovorovog lišća.
Eminentni naučni stvaralac Niko Simov Martinović s pravom će zapisati da je „Crnojevića država bila posljednji ostatak stare srpske države, koja je sačuvala i njen simbol (dvoglavi orao), koji se i do danas sačuvao na oltaru Cetinjskog manastira“.[1]
Predsjednik vlade Knjaževine, i potom Kraljevine Crne Gore Lazar Tomanović u predgovoru publikaciji „Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860–1910“, koja je 1910. publikovana na Cetinju povodom 50-godišnjice vlade gospodara Nikole I, na živopisan, romantičan i ilustrativan način se osvrnuo i na istorijsku ulogu gospodara Ivana Crnojevića.
Ukazujući na činjenicu da je Ivan Crnojević usvojio nemanjićku državnu tradiciju, on će pored ostalog zapisati:
„Pošto je na kobnom Kosovu pala Srpska Carevina; pošto za tim sve srpske zemlje jedna za drugom turskom silom biše pokorene; dođe red i na posljednju, ravnu Zetu. . . Ali ni tada Bogohranimi Gospodar Zetski, Ivan Crnojević ne pada duhom i ne predaje se sudbini ostaloga naroda srpskoga, nego se povlači u ovaj, onda nepristupni sklop planina pod Lovćenom, sa Vrhovnim Crkvenim Poglavarom, sa svojom vlastelom i svojim izbranim narodom, te osniva Crnu Goru, i u nju ovu svoju prestonicu, kojoj povjerava Srpsku Državnu Misao, što i danas svjedoče oni državni grbovi, Dušanovi Orlovi, na kamenu izvajani, sveti ostaci ruševina Ivanovih Dvorova i divnoga Manastira, u kome su se crkvene knjige za štampu priređivale i na svijet izdavale, prve u čitavom Pravoslavnom Svijetu“. [2]
U znatno kasnijem istorijskom razdoblju i Petrovići, poput Crnojevića, usvojiće nemanjićkog dvoglavog bijelog orla kao državni amblem i dinastički grb, ali uz određene modifikacije.
Dok Nemanjići i Crnojevići koriste dvoglavog orla spuštenih krila, orao iz razdoblja Crne Gore Petrovića nosi raširena krila, u letu. Ova likovna izmjena nije slučajna. Orao u letu simbolizuje optimizam, slobodarski duh, i utemeljenu vjeru u konačnu pobjedu i oživotvorenje nemanjićkih zavjetnih ideala o slobodnom i ujedinjenom srpstvu.
Pisan pomen Stefana Nemanje, ili Sv. Simeona Mirotočivog, kako se imenuje u kalendaru Svetih, naći ćemo u pjesmi koju mu je posvetio cetinjski mitropolit Vasilije Petrović Njegoš. Istu pjesmu nalazimo u dragocjenom rukopisu „Cetinjski ljetopis“, koji se čuva u riznici Cetinjskog manastira. To je u stvari prvi poznati spomen Stefana Nemanje u spisima gospodara dinastije Petrović Njegoš. Stariji spomen nam nije poznat.
U istoj pjesmi koja je molitvenog karaktera i duha, vladika Vasilije moli Stefana Nemanju i srednjovjekovne srpske kraljeve da se mole Gospodu, kako bi se srpski narod oslobodio osmanlijskog ropstva, i kako bi se ponovo obrazovalo srpsko carstvo. Sadržaj pjesme doslovno glasi:
Simeone, Sveti Nemanja, / oče mnogih svoga imena, / izabrane nasljednike si ostavio, / kraljevstvom Srbiju proslavio. / Mnoge crkve sagradili, / otadžbinu svoju prosvetili. / Otadžbinu vašu Turci su osvojili, /mnoge naše crkve razorili. / Srpski sveti kraljevi ustanite, / caru Hristu molbu učinite, / Muhamedovu vjeru srušite, / iz vašega otačastva istjerajte! / Hrišćanskome caru pomozite, / otadžbinu vašu obnovite! / Arhijereji srpski ne lezite, / no svu noć Boga molite, /carstvo srpsko obnovite, / istinom i blagočešćem proslavite! [3]
U „Istoriji o Crnoj Gori“, publikaciji koju je 1754. objavio u Moskvi, cetinjski mitropolit Vasilije Petrović iscrpnije piše o Stefanu Nemanji, ili o Simeonu Nemanji, kako ga on imenuje.
Pišući o Nemanjinom ocu, on pored ostalog kaže: „Nasuprot tome su mnoge stare istorije, a osobito one koje se i sada nalaze u Atonskoj gori u Hilandaru, i Srbiji, u lavri Studenici, u Dečanima, u srpskoj Pećkoj patrijaršiji, u crnogorskoj Cetinjskoj mitropoliji, koje jednako kazuju da je Simeon Nemanja rođen od kneza Bele Uroša, a taj Bela Uroš potiče od porodice Likinija Mučitelja i sestre Konstantina Velikog Teodore. Ovaj Bela Uroš živio je u Zeti gdje je danas grad Spuž i tamo je rodio tri sina: Davida, Konstantina i Stefana Nemanju, koji je nazvan kasnije u monaštvu Simeon“. [4]
Vladika Vasilije nije u pravu. Ovo legendarno kazivanje o navodnom ocu Stefana Nemanje nije utemeljeno na realnim istorijskim činjenicama. Bela Uroš nije bio otac Nemanjin već Zavida. Ime Nemanjinog oca jasno se pominje na natpisu koji se nalazi u hramu Sv. Petra i Pavla u Bijelom Polju, a koji je 1190. sazidao Nemanjin brat, humski knez Miroslav. Pouzdani istorijski izvori kao Nemanjinu braću imenuju Tihomira i Miroslava, a nikako Davida i Konstantina. Svoje kazivanje o Nemanji vladika Vasilije evidentno je temeljio na nepouzdanim legendarnim zapisima, kojima se ne može pokloniti povjerenje, a ne na vjerodostojnim istorijskim izvorima, koji su mu nesumnjivo bili nedostupni.
U istoj publikaciji o istoriji Crne Gore, vladika Vasilije o životu i radu Stefana Nemanje kaže još i ovo:
„U ovoj zemlji živjela su nekada slavna gospoda: Bela Uroš, koji rodi Simeona Nemanju, a taj Simeon prije zamonašenja bio je Stefan, osnivač srpskog carstva. Srećno vladaše 46 godina; isti razori grad Dioklitiju, da u njemu ne žive hrišćani, kao što se vidi i do današnjeg dana, i ostavi carstvo sinu Stefanu Drugom. Zavideći mu, brat knez Vukan otpoče rat protiv cara i brata. U to vrijeme njihov brat Sveti Sava iz Atonske gore donese mošti roditelja njihovog Svetog Simeona Nemanje, i pomiri Vukana s carem Stefanom. I od toga vremena je knez Vukan živio u Zeti; od ove porodice potiču zetski i crnogorski hercezi“. [5]
Uz određene vjerodostojne činjenice, navodi vladike Vasilija o Nemanji obiluju i nekim netačnostima. Primjera radi, nije Stefan Nemanja već Dušan Silni uzdigao srednjovjekovnu Srbiju na rang carstva. Samim tim, Nemanjin nasljednik Stefan nije bio car već veliki župan, a od 1217. kralj Srbije. Nemanja nije razorio rimsko naselje Duklju. Ona je razorena znatno ranije. Duklju je 518. porušio katastrofalan zemljotres, a potom su je 609. sravnili Sloveni i Avari. Kad je Nemanja krajem XII vijeka osvojio Zetu, Duklja je već bila pusta i nenaseljena. Stanovište da pojedine ugledne porodice iz Stare Crne Gore izvode svoje porijeklo od Vukana Nemanjića, najstarijeg Nemanjinog sina, nije moguće dokazati. Sve u svemu, pisanje vladike Vasilija o Nemanji spoj je vjerodostojnih i neutemeljenih legendarnih fakata.
U svojim literarnim djelima i sačuvanim spisima, Njegoš posebno veliča cara Dušana, pod čijim skiptrom je srednjovjekovna Srbija ostvarila svoj najveći uzlet i civilizacijski domet. Nemanju uglavnom ne pominje. Ipak, postoji inspirativan izuzetak. U pjesmi „Zarobljen Crnogorac od vile“ Njegoš, slaveći i uznoseći cara Dušana, pominje i Nemanju koga naziva velikim. U istoj pjesmi vladika Rade pored ostalog kaže:
Krv potomka velikog Nemanje /dovre prava žestokijem valom i zanese prestol i boginju, / dvor božestva pomrači srpskoga, / a u mračni šćera sindžir vile, /mjesto pjesne da kukaju tužne! / Nav’jek zađe sunce Nemanjino / od srpskoga roda i plemena.[6]
Istu pjesmu mladi Njegoš je objavio u sklopu svog pjesničkog djela „Pustinjak cetinjski“, koje je publikovano 1834. u štampariji Cetinjskog manastira.
U svom posljednjem dramskom spjevu „Lažni car Šćepan Mali“, koji je publikovan 1851. u Trstu, Njegoš pominje najljepšu Nemanjinu zadužbinu, manastir Studenicu, koju s pravom nazivaju „majkom svih srpskih crkava“. Kroz lik serdara Vukala, Njegoš u istom spjevu pored ostalog kaže:
„Sad propojte, Visoki Dečani, / i lijepa lavro Studenice, / sveti spomen iz vječne čitulje / za slobodu padšim junacima.“[7]
Kralj Nikola je izuzetno cijenio i uvažavao ličnost i istorijsku misiju Stefana Nemanje. Posebno ga je uzdizao i slavio u svom dramskom spjevu „Pjesnik i vila“, koji je napisao 1892. U ovom spjevu vodi se imaginaran razgovor između vile i kralja-pjesnika. Pjevajući o Nemanji, kralj-pjesnik pored ostalog kaže:
Na Ribnice samom ušću / Nemanja je dvor dizao, / i otolen zemlju Rašku / i sve Srpstvo sabirao. [8]
Prema navodima Sv. Save i Sv. kralja Stefana Prvovjenčanog, Nemanjinih sinova, Nemanja je odista rođen u Ribnici, budućoj Podgorici, 1114. godine. Nemanja, međutim, nije sazidao dvor na Ribnici. U pitanju je isključivo umjetnička sloboda kralja Nikole, koja nema oslonca u sačuvanim istorijskim izvorima.
Veličajući Nemanju, kralj-pjesnik će kroz lik vile u istom spjevu zapisati:
Dokle silni muž nastade, / župan jedan od župana, / imena je dva imao: / Stefan zva’ se i Nemanja. / Od koljena njegovoga /sedam kralja kraljevaše / i dva cara. Svi zajedno / Srpstvom v’jeka dva
vladaše. [9]
Kralj i gospodar Crne Gore Nikola I solidno je poznavao Nemanjin životopis. U spjevu „Pjesnik i vila“ on će kroz govor imaginarne vile koja vodi dijalog sa kraljem-pjesnikom, iscrpno i sadržajno u pjesničkoj formi opisati život i rad Stefana Nemanje. Evo šta on kaže o Nemanjinom životu, koji mu je nesumnjivo bio uzor, čiji je primjer i istorijsko iskustvo želio sljedovati, ali i pjesnička inspiracija:
On kad uze vlast u ruke /nakon smrti svoga oca, / djelo stvori, čudo brzo, / najsretnijeg vladaoca. // Sabra narod sav pod ruku / na plemena ispredvajan, / i stvori mu u narode /i položaj i glas sjajan. // Car Manojlo darova mu / još kad bješe u Toplicu / komad zemlje, što željaše – / prelijepu Dubočicu. // Što bi srpsko u Hrvata, / to mu oni povratiše; / Bokelji mu sa Kotorom / sami pod skut pristupiše. // Zatim Bosnom svom zavlada; / a kad nesta Manojila, /vojska mu je za Prizrenom / i Niš b’jeli osvojila. // Posl’je uze Dalmaciju; / Duklju kruni prisvojava; / grad za gradom primorja joj /sustopice osvojava. // Pošto Srpstvo sajedini, /puno snage i ponosa /n aziv kralja laskav dobi /od Fridriha Barbarosa. // Pa umoren silnim radom, / punim slave i uspjeha, / odluči se da pri crkvi /konac mirni žiću čeka. // Sjajnu krunu skida s glave, / Stefanu je sinu daje, / a zavješta da Vukanu / u tal Zeta sva ostaje. // Pod imenom Simeona / monašeski sân uzima; / njegova ga zadužbina / Studenica u hram prima. // Otolen se premjestio 30 / kod atonskih kaluđera / gdje se tvrdo od v’jekova / pravoslavna čuva vjera. //T u u stare svoje dane / Hilandar je sazidao, / gdje molitve za sinove i narod je podizao. // Dugi, slavni, sretni život, / u tišini tu svršaje, a spomen mu osta vječni / u najdalje naraštaje! // Sabiratelj srpske zemlje / besmrtnost je zadobio; /koliko je zadužbina / i crkava sagradio! // On uništi bogomilstvo / i grješne mu knjige spali, / a plemstva mu privržnici / te jeresi s njom su pali. [10]
U „Pjesniku i vili“ kralj Nikola navodi da je Nemanja rođen u Ribnici, u domu župana Gradinje. To je samo djelimično tano. Nemanja je rođen u Ribnici, ali otac mu se nije zvao Gradinja već Zavida. Budući da se u vrijeme Nikole I pouzdano nije znalo ime Nemanjina oca, to se ovaj propust može razumjeti. Činjenice koje kralj Nikola navodi u opjevanom životopisu Stefana Nemanje uglavnom su tačne. Ali ima i pretjerivanja. Nemanja Bosnu nije pripojio srednjovjekovnoj Srbiji. Sve do pada pod tursku vlast 1463. Bosna je ostala samostalna državna cjelina sa srpskom etničkom osnovom. Umjetnicima, a pjesnicima posebno, dozvoljen je izlet u svijet iracionalne umjetničke mašte. Za razliku od pjesmotvoraca, istoričari se strogo moraju pridržavati provjerenih, realnih i vjerodostojnih činjenica koje izviru iz dostupnih istorijskih izvora.
U „Pjesmi Svetom Savi“, koju je napisao pred Savindan 1912. godine, kralj Nikola je opjevao odlazak Rastka Nemanjića, Sv. Save, iz Nemanjinog dvora u Sv. Goru. Rukovođen dinastičkim aspiracijama i umjetničkom maštom, kralj-pjesnik je sjedište Nemanjinog dvora odredio „na Ribnici“ (Podgorici) , a ne u Rasu kod Novog Pazara, gdje se dvor objektivno nalazio. Pri svršetku iste pjesme, kralj Nikola Mirkov doslovno kaže:
A da nam je ona ljepša, / sloboda je resit mora; / slobodi je kolijevka / Nemanjina Crna Gora. [11]
Ovom stihovanom porukom koja ima i neskriveni politički i dinastički predznak, gospodar Crne Gore želi poručiti da je Kraljevina Crna Gora istorijski i državno-pravni nasljednik srednjovjekovne nemanjićke države, a da je dinastija Petrović Njegoš samim tim jedini autentični sljedbenik državnog i narodnog integralizma Stefana Nemanje i svetorodne loze Nemanjića uopšte. Ovako stanovište kralja Nikole suviše je ideologizovano i jednostrano. Upravo zato su državne i dinastičke aspiracije dvora na Cetinju neminovno morale doći u sukob sa istovjetnim aspiracijama Kraljevine Srbije. Sukob nepomirljivih dinastičkih interesa razriješen je odlukama Velike narodne skupštine koje su usvojene u novembru 1918. upravo u rodnom mjestu Stefana Nemanje, u Podgorici, i neminovnom detronizacijom kralja Nikole.
Sačuvani literarni spisi ukazuju da su vladike i gospodari Crne Gore uzdizali i veličali Stefana Nemanju kao državotvorni uzor i inspirativni primjer iz minule srednjovjekovne prošlosti, koji je neophodno slijediti. Iz citiranih književnih ostvarenja vladike Vasilija, genijalnog Njegoša i kralja Nikole jasno i nedvosmisleno se može doći do ovakvog stanovišta. Nakon Berlinskog kongresa 1878. knjaz Nikola će se postepeno udaljavati od ideala srpskog nacionalnog integralizma, sljedujući svoje separatne dinastičke interese, ali će u svojim pjesničkom opusu slaviti i veličati Stefana Nemanju, Sv. Savu i Nemanjiće uopšte. Za cetinjske vladike i gospodare, Nemanja je bio nedosegnuti uzor i oličenje nedosanjanog ideala. Jer, kao što je Nemanja obrazovao jedinstvenu srpsku državu na prostoru od Zapadne Morave do Jadranskog mora, tako su i Petrovići težili stvaranju državne zajednice koja bi objedinila srpski narod u što širem teritorijalnom obimu. Usljed nepovoljnog spleta političkih i istorijskih okolnosti, ovaj zavjetni ideal ostao je neostvaren sve do naših dana.
Naučni skup „Vladar, monah i svetitelj Stefan Nemanja – Prepodobni Simeon Mirotočivi i srpska istorija i kultura (1113–1216)“ U organizaciji Eparhije budimljansko–nikšićke, Instituta za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, Vizantološkog instituta i Staroslovenističkog odseka SANU, a pod pokroviteljstvom Patrijarha srpskog Irineja i predsjednika Republike Srbije Tomislava Nikolića, od 22. do 25. oktobra 2014. održan je Međunarodni naučni skup „Vladar, monah i svetitelj Stefan Nemanja – Prepodobni Simeon Mirotočivi i srpska istorija i kultura (1113–1216)“.
Skup, koji je organizovan povodom jubileja 900 godina od rođenja Svetog Simeona Mirotočivog – Stefana Nemanje, počeo je u rektoratu Beogradskog univerziteta, nastavljen je sljedećeg dana u manastiru Studenici, da bi potom prešao u Crnu Goru. Treći dan skupa je bio održan u Podgorici, a posljednji radni dan učesnici su proveli u Nikšiću.
O rodonačelniku dinastije Nemanjića govorilo je četrdesetak renomiranih stručnjaka iz oblasti istorije, istoriografije, teologije, lingvistike, te srednjovjekovne književnosti, iz Srbije, Crne Gore, Italije, Grčke i Rusije. Predrag Vukić je svoje predavanje o kultu Stefana Nemanje održao trećeg dana skupa, 24. oktobra, u kripti Hrama Hristovog Vaskrsenja.
Napomene
Niko S. Martinović, Cetinjski ljetopis, Uvod, Cetinje, 1962, 3
Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860–1910, Cetinje, 1910, V-VI
Cetinjski ljetopis, Cetinje, 1962, 15-16; Crnogorski anali ili Cetinjski ljetopis, Cetinje, 1996, 153-154. Neophodno je naglasiti da je ista pjesma napisana na crkvenoslovenskom jeziku, a da bi njen sadržaj bio razumljiv savremenim naraštajima, mi smo je naveli na savremenom srpskom književnom jeziku.
Mitropolit Vasilije Petrović, Istorija o Crnoj Gori, Cetinje–Titograd, 1985, 31, 33
Isto, 45, 47
Cjelokupna djela P. P. Njegoša, knjiga II, Beograd, 1953, 89
Petar Petrović-Njegoš, Šćepan Mali, Beograd, 1952, 14
Nikola I Petrović-Njegoš, Spjevovi, Cetinje, 1969, 250
Isto, 274
Isto, 282, 286-287
Nikola I Petrović Njegoš, Pjesme, Cetinje, 1969, 275
Izvor: Mitropolija crnogorsko-primorska
