Ove godine navršava se 70. godina otkad Andrićev roman „Prokleta avlija” nije dobio NIN-ovu nagradu, pod izgovorom da takav obim više priliči noveli nego romanu. Moglo bi se reći da je Andrić još imao i sreće, budući da je koju godinicu kasnije niko nije ni dobio, uz izgovor da nije bilo kvalitetnih romana, iako je te, siromašne, 1959. godine objavljen roman Miodraga Bulatovića „Crveni petao leti prema nebu”. Bule jeste figurirao kao laureat ali je žiri smatrao da to „nije zgodno” i da Bule treba da „sazri”. Ne znam je li zato što je u međuvremenu „sazrio”, ali Bule će nagradu dobiti 1975. godine za roman „Ljudi sa četiri prsta”. Mada, glavni kandidat za nagradu te godine bio je Dragoslav Mihailović za roman „Petrijin venac”, no je u foto-finišu Dragan Jeremić napisao tekst sa tezom da „Petrijin venac” nije roman nego „pripovedački venac”, što se žiriju jako svidjelo.
Pa ipak, najveća kontroverza u istoriji ove jugoslovenske replike Gonkurove nagrade, desila se 1977. godine. Bar jedna od više verzija istine iz književnog predanja kaže da je neko u glovo doba noći javio Skenderu Kulenoviću da je dobitnik nagrade za roman „Ponornica”. Međutim, isti glas mu tri sata kasnije javlja da on ipak nije laureat. Kulenović je istog dana preminuo od srčanog udara. Žiri je, navodno, promijenio odluku pod pritiskom tadašnjeg glavnog urednika NIN-a Dragana Markovića, inače člana republičkog CK.
Kulenović je, iako čovjek sa jakom biografijom, smetao tadašnjem vrhu vlasti SR Bosni i Hercegovini. Nagrada je, tako, dopala iznenada u ruke Petka Vojnića Purčara za roman „Dom sve dalji”. U posljednjim trenucima nagradu je 1981. godine izgubio i Milan Oklopdžić za roman „Kalifornija bluz” (CA Blues), pošto je, opet, „nepoznat netko” ubijedio uglednog člana žirija profesora Milivoja Solara, da bi bolje bilo da nagradu dobije Pavao Pavličić za „Večernji akt”. Ne znam da li za utjehu bilo Oklopdžiću što je njegov roman postao kultna knjiga sa više od 10 izdanja.
Zašto 1955. godine nagradu dobija roman „Neisplakani” Mirka Božića, teško da bi i žiri mogao da objasni.
Slično pitanje može se postaviti povodom 1957. godine kada nagradu dobija Aleksandar Vučo za roman „Mrtve javke”, a ne recimo njegovi takmaci Vladan Desnica sa romanom „Proljeća Ivana Galeba”, ili Mihailo Lalić sa romanom „Lelejska gora”.
Devedesete godine ukinule su kriterijum „zrenja” i uvele kriterijum „anonimnosti”, te je, tako, 1994. godine nagradu dobio 29-godišnji Vladimir Arsenijević, a 1999. za roman „Karakteristike” nagradu dobija tada nikom, ili samo zaista malobrojnim poznat autor Maksimilijan Ernrajh Ostojić.
Milorad Durutović
Izvor: Fejsbuk
