Nedavno se upokojio poznati srpski književnik jevrejskog porijekla David Albahari. Zadnjih decenija je živio u Kanadi, u kojoj je otišao posle smrti roditelja, između ostalog, uzrok je i rat u bivšoj Jugoslaviji, ali i traženja životnog smisla. Jedan od njegovih romana koji paralelno govori o njegovoj majci, njihovoj porodičnoj istoriji i odlasku u Kanadu, druženja sa tamošnjim piscem Donaldom, raspadu države, jeste „Mamac“.
Mislim kad bi neko najljepšim riječima, ali bez pretjerivanja, htio da opiše svoju majku, onda je to ovaj roman. Radi se o autobiografskom romanu gdje Albahari svoju majku predstavlja kao ženu koja predstavlja stub njihove porodice, živa vatra, žena sa riješenjima za sve probleme i radove, počev od lijeka za skidanje temperature i najteže groznice, pravljenja raznih jela, rame za plakanje slabom mužu, preživjelom logorašu i svojoj djeci.
Priča počinje kad Albahari nakon smrti oca, njegove sahrane, dolaska rabina i njegovih tihih molitava, spremanja zakuske gostima i rođacima, koji su došli da izjave saučešće, ostaje sam u stanu sa majkom. Dobija ideju da na magnetofonu pusti majku da priča o svom teškom životu. Njena životna priča teče od početka Drugog svjetskog rata, u Zagrebu, gdje kao Srpkinja, jevrejske vjeroispovijesti, dočekuje osnivanje NDH, bježanja za Srbiju sa mužem i djecom, hapšenju muža od strane Njemaca, njegove smrti, kao i njene djece.
Radilo se o mužu iz prvog braka, zbog čijih roditelja je da bi dali blagoslov za brak promijenila religiju iz pravoslavne u judejsku. Vjenčao ih je rabin i živjeli su srećno. Potom je došao rat gdje su Jevreji teško stradali, pa i njen muž i djeca. Ona se izvukla dolaskom u Srbiju, kao Srpkinja, ali njena porodica nije bila te sreće. Nikad se više nije vratila u Zagreb, jer, govorila je „gdje te jednom nijesu voljeli, neće te voljeti ni posle, a vjerovatno te ni prije toga nijesu voljeli“. Da su ostali u Zagrebu, ili da su se zadržali u Banjaluci, kako je planirala sa prvim mužem, opet bi ih dočekao užas logora i stravičnih ubistava, jer je to bila teritorija NDH.
Posle rata iako utučena, ova hrabra žena ne da se, ne klone, ne pada u depresiju bez obzira šta joj se dogodilo, udaje se ponovo. I to ponovo za Jevrejina, koji je preživio logor, i ima identičnu sudbinu poput njene, za vrijeme rata nastradali su mu žena i djeca. Za razliku od nje, drugi muž joj je bio depresivni ljekar, ginekolog, na kome je rat ostavio neizlječive rane u duši. Često ih budi uveče, ženu i djecu, usled noćnih mora izazvanih torturom u logoru i porodičnom tragedijom, dok se nijesu navikli na ovo njegovo ponašanje kao nešto uobičajno. Po Albahariju, njegov otac ne bi opstao da nije sreo njegovu majku, koja je ujutro prva ustajala, ložila vatru, kuvala kafu, kupovala novine, vraćala muža i djecu u realnost i nastavak puta.
Za sve to vrijeme odvija se paralelno razgovor sa Donaldom, kog je slučajno upoznao u jednoj kanadskoj knjižari. Odmah se sa njim pronalazi i započinje skoro nerazdvojno druženje. Svjesni svojih bliskosti kao ljudi, ali i kulturalnih razlika, često se raspravljaju oko raznih tema, najčešće vezanih za Albaharijev život i njegovu bivšu domovinu Jugoslaviju. Otkrivaju sličnost Jugoslavije i Kanade, kao država sa različitim narodima, samo što za razliku od prve, Kanada opstaje uprkos svim razlikama.
Posle smrti roditelja zapada u tipičnu „jevrejsku usamljenost“, situacija u državi i vijesti o ratovima mu produbljuju neraspoloženje. Odlučuje da ode u Kanadu.
Donald ga na kraju romana tjera da napiše roman, koji bi trebao vjerovatno da mu bude neka vrsta lijeka. Albahari se otrovao od svog porodičnog i nacionalnog nasleđa, nastavka sukoba iz Drugog svjetskog rata, sve to stvara neizdržljivost. I majka mu je posle smrti oca kopnila na svoj način, i po njegovom mišljenju gledala je vijesti o ratu da bi mu se što prije pridružila.
David Albahari je jedan od najpoznatih srpskih i jugoslovenskih književnika. Pripada tipu ljudi zatvorenog ili samozatajnog tipa, bez prevelikih izlazaka, šala, za razliku od Svetislava Basare sa kojim se družio, a, bio puno različit.
Dragi Davide, počivaj u miru.
Miloš Lalatović
