Piše: Matija Stojanović
Sve se može opravdati, osim nedosljednosti.
Tako je govorio francuski revolucionar, grof Mirabo. Ovih dana, poslije više od 200 godina, iako ne o revolucijama, u Crnoj Gori se sve više govori o ustavnim ,,pučevima“ ili ,,udarima“. Ipak, to se čini s izvjesnom dozom nedosljednosti.
Ustavni udar ili ustavni puč, može se definisati kao uspostavljanje unutrašnjeg diskontinuiteta u ustavnom poretku države, kroz proizvodnju pravnog stanja protivno postojećim izvorima prava. Šta bi u nekoj državi podveli pod ,,izvore prava“ , zavisi od ustavne tradicije te države, a često i od ličnog senzibiliteta tumača. Negdje će to biti samo tekst ustava i zakona, a negdje će se, pored njih, u izvore ustava da se svrstaju i: ustavni običaji, konvencije, principi ili načela.
U Crnoj Gori još uvijek nije razvijen dosljedan pristup ovakvim pitanjima, tako da je naš senzibilitet povodom tog pitanja, može se reći, u stanju nastajanja. U vezi s tim, zastupajući striktno tekstualno-formalni kriterijum, dio javnosti tvrdi da je Ustavni odbor Skupštine Crne Gore, 17. decembra 2024, time što je konstatovao prestanak funkcije sudije Ustavnog suda bez prethodnog obavještenja sa sjednice Ustavnog suda – izvršio ,,ustavni puč“.
Dakle, po tom viđenju, prekršena je odredba čl. 154 st. 3 Ustava koja propisuje: .. Nastupanje razloga za prestanak funkcije ili razrješenje utvrđuje Ustavni sud na sjednici i o tome obavještava Skupštinu.“
Ipak, treba primjetiti da, ukoliko prošlonedeljene događaje opišemo kao ustavni puč, da bi, primjenom tog kriterijuma, morali da se suočimo sa desetinom ustavnih pučeva iz nedavne istorije Crne Gore, koje, međutim, gotovo niko, pa ni Ustavni sud, nije problematizovao.
Evo nekih primjera:
1.) Predlaganje mandatara za sastav 37, 39. i 43. Vlade
Odredba koja se prekršila: „Predsjednik Crne Gore predlaže mandatara u roku od 30 dana od dana konstituisanja Skupštine“ (čl. 103, st. 1 Ustava)
Ko je prekršio: Predsjednik države
Kako se prekršila: Prema tekstualnom, a pokazaće se i istorijskom i uporednopravnom tumačenju Ustava Crne Gore, predsjednik CG je ovlašćen da predloži mandatara u roku od 30 dana od konstituisanja Skupštine. To znači da ga on, u drugim uslovima i rokovima, nega ne može predložiti. To bi dalje značilo da u Crnoj Gori važi maksima: „jedan saziv Skupštine – jedan mandatar – jedna Vlada“. To bi predstavljalo neobično rješenje, koje odstupa čak i od kabinetskog sistema Ujedinjenog Kraljevstva, a svakako od prakse kontintentalnog evropskog parlamentarizma. Međutim to rješenje je jedino koje ima direktan osnov u Ustavu Crne Gore, jer on jedini, u moru od preko 30 evropskih ustava, čin predlaganje mandatara izričito veže za trenutak konstituisanje parlamenta, bez da sadrži odredbe o eventualnom ponovnom postupku predlaganja. S obzirom na ovo, predlaganje mandatara za sastav 37. Vlade (20. februar 2008) i 39. Vlade (14. decembar 2010), koja su izvršena poslije ostavki njima prethodećih Vlada, učinjena su poslije više od godinu dana od konstituisanja odgovarajućih skupštinskih saziva. Isto se dogodilo i prilikom predlaganja mandatara za sastav 43. Vlade koji je učinjen 3. marta 2022, više od godinu i po dana po konstituisanju 27. saziva Skupštine (20. septembar 2020). Svako ovo predlaganje, može se reći da predstavlja ,,ustavni puč“, budući da je izvršeno suprotno Ustavom utvrđenih uslova. Ovdje se može pridodati, iako je to učinjeno na osnovu kasnije ukinutih odredba Zakona o predsjedniku Crne Gore, i proglašavanja prvog mandatara za sastav 44. Vlade (26. decembra 2022) – premda je taj događaj, iz drugih razloga, izazvao diskusiju i kasniju reakciju Ustavnog suda.
2.) Sazivanje Prvog redovnog zasijedanja Skupštine Crne Gore u 2022. i izbor 43. Vlade
Odredba koja se prekršila: „Predsjednik Skupštine predstavlja Skupštinu, saziva Skupštinu na sjednice i predsjedava im (…).“ (čl. 89, st. 2)
Ko je prekršio: poslanici (tada) nove parlamentarne većine
Kako se prekršila: Prema citiranoj odredbi Ustava, jedini ko je ovlašćen da saziva Skupštinu na sjednicu je predsjednik Skupštine (ili vršilac te dužnosti). Kada je 7. februara 2022. sa funkcije predsjednika Skupštine razriješen Aleksa Bečić, na mjesto v.d. predsjednika Skupštine stupio je Strahinja Bulajić, u skladu s odredbom čl. 16 st. 3 Poslovnika Skupštine: „Ako je predsjedniku Skupštine prestao mandat prije isteka vremena na koje je biran, dužnost predsjednika Skupštine, do izbora novog predsjednika, vrši potpredsjednik Skupštine iz kluba poslanika koji ima veći broj poslanika.“ Primjenom iste odredbe, poslije ostavke Bulajića, mjesto v.d. predsjednika Skupštine je imalo da pripadne Branki Bošnjak. Međutim, kako Poslovnik u čl. 23 st. 1 propisuje da potpredsjedniku Skupštine (a utoliko više v.d-u predsjednika) funkcija prestaje „po postupku i na način predviđenim za prestanak funkcije predsjednika Skupštine“, to je bilo jasno da Bulajiću funkcija još uvijek nije prestala, te da je on i dalje jedini ovlašćen da saziva Skupštinu na sjednicu. Naime, prema čl. 14, st. 2-3 Poslovnika, Bulajiću je, budući da je ostavku dao između dvije sjednice, funkcija trebala da prestane tek „na prvoj narednoj sjednici Skupštine“, na kojoj bi Skupština bilo dužna da „konstatuje prestanak po tom osnovu “. Iz ovog razloga, Bošnjak je odbijala da sazove Skupštinu na sjednicu, tvrdeći da je potrebno prvo konstatovati ostavku Bulajića. Suočeni s nemogućnošću da ih v.d. predsjednika Skupštine sazova na sjednicu, poslanici CB, DPS-LP, BS, SDP-AK, AL, SD i SNP-a su odlučili zanemare citirane odredbe Ustava i Poslovnika, i da se pozivajući se na načelo „ko može više može i manje“ (?) – „samosazovu“ na sjednicu Prvog redovnog zasijedanja u 2022, birajući novog v.d. predsjednika Skupštine i, više od toga – novu, 43. Vladu Crne Gore.
3.) Raspuštanje 27. saziva Skupštine Crne Gore
Odredba koja se prekršila: „ (I) Skupština se raspušta, ako ne izabere Vladu u roku od 90 dana od dana kada predsjednik Crne Gore prvi put predloži mandatara. (II) Ako Skupština duže vrijeme ne obavlja nadležnosti utvrđene Ustavom, Vlada može, pošto sasluša mišljenje predsjednika Skupštine i predsjednika klubova poslanika u Skupštini, raspustiti Skupštinu. (III) Skupština se raspušta ukazom predsjednika Crne Gore.“ (čl. 92, st. 1-3)
Ko je prekršio: predsjednik Crne Gore
Kako je prekršio: Ustav Crne Gore jasno propisuje da se Skupština može raspustiti isključivo u dva slučaja: 1.) ukoliko ne izabere predsjednika Vlade u roku od 90 dana od kada predsjednik Crne Gore prvi put predloži mandatara 2.) ukoliko duže vrijeme ne obavlja svoje Ustavom određene nadležnosti, a po prethodnoj odluci Vlade. 16. marta 2023, predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović, donio je Ukaz o raspuštanju 27. saziva Skupštine Crne Gore zajedno sa Odlukom o raspisivanju vanrednih parlamentarnih izbora. Predsjednik države je tom prilikom zanemario činjenicu da nije ispunjen ni jedan od prethodno citiranih uslova. Em je (bio) izabran predsjednik Vlade u roku od 90 dana od kada je predsjednik države prvi put predložio mandatara (mandatar za sastav 44. Vlade, nit je bio prvi, nit ga je predložio predsjednik), em nije donijeta bilo kakva prethodna odluka Vlade o raspuštanju Skupštine. Predsjednik je, međutim, zanemario ova dva uslova. Raspustio je Skupštinu, konstituišuću novi osnov njeno raspuštanje, koji se zasnivao na njegovoj diskrecionoj odluci.
Ovo su samo neki markantni primjeri koje sam izdvojio s namjerom da ilustrujem sljedeću poentu: ako smatramo da je događaj od 17. decembra 2024 „ustavni puč“, onda treba da se suočimo s činjenicom da je u Crnoj Gori, u prethodnih 15-ak godina, izvršeno više ustavnih pučeva, počev od „pučeva“ u kojima su birane nove Vlade, do onih u kojima je raspuštana Skupština. Ako bi sve ove „pučističke“ periode smatrali neustavnim, ispalo bi da je bezmalo pola političkog života Crne Gore od osamostaljenja vršen u „neustavnim“ okvirima (da ne ulazimo u period koji je prethodio usvajanju Ustava od 2007). Ne vidim kako bismo izašli na kraj s tom konstatacijom. Međutim, treba priznati da je Ustav Crne Gore od 2007. nedorečen u brojnim bitnim aspektima, te da je to činjenica koju je uvidjela i Venecijanska komisija, primjećujući da mu nedostaju odgovarajući „mehanizmi institucionalne deblokade“ . Ovakvo stanje prosto priziva političke aktere na „kreativna“ tumačenja Ustava, što, iako je često neophodno u Crnoj Gori, svakako nije poželjno u jednom društvu koje teži da se utemelji na načelu ustavnosti. Međutim, takvo stanje se mijenja odgovarajućim revizijama Ustava (na to ukazuje i VK), budući da upravo u njegovoj nedorečenosti leže uzroci ,,kreativnoj praksi“. Ne treba zaboraviti da je i sama sudska kontrola ustavnosti u Sjedinjenim Američkim Državama (a po ugledu na nju i drugdje u svijetu) nastala, ne na osnovu izričitih odredba Ustava SAD, već na osnovu „kreativnog“ tumačenja sudije Džona Maršala; koji je u odluci „Marbury v. Madison“ iz 1803, iako bez nespornih osnova u Ustavu SAD, Vrhovnom sudu SAD nadenuo pravo da kontroliše ustavnost zakonskih akata Kongresa, pozicionirajući ga time kao vrhovnog tumača Ustava SAD.
Mnogi bi danas, pretpostavljam i postupanje sudije Maršala klasifikovali kao „ustavni puč“. Oni bi, naravno, na to imali pravo – ali bi morali da se suoče s logičkim posljedicama takvog kriterijuma. Kako u tom slučaju, tako i u slučaju ,,ustavnih pučeva“ u Crnoj Gori.
Izvor: Borba
