Piše:
„Ove godine najmanje beba u novijoj istoriji Srbije!“ – glasio je nedavno naslov u srpskom tabloidu Blic. Sve je manje novorođenčadi, a sve više starijih ljudi, navodi list. Istovremeno, prosečni životni vek opada. Godine 2024. u Srbiji je iznosio samo 76 godina – oko pet manje od proseka Evropske unije.
Može se zaključiti da Srbija ima velike probleme na oba kraja individualnog demografskog ciklusa – na njegovom početku (rođenje) i na kraju (smrt). A ni između situacija nije dobra: snažno iseljavanje ubrzava pad broja stanovnika i starenje populacije. Oko toga su se srpski mediji izuzetno složili sa susedima.
Kada je reč o demografskom razvoju, mediji i drugde u jugoistočnoj Evropi imaju alarmantan ton: „Cela Hrvatska biće na leđima starih ljudi“, „Demografska kriza u Bugarskoj može prerasti u demografsku katastrofu“, „Pad broja stanovnika Rumunije je znak za uzbunu“ – primeri su medijskih naslova iz drugih zemalja. Kada se objavljuju novi rezultati popisa stanovništva, mediji, stručnjaci i političari razmeću se apokaliptičnim prognozama, piše Dojče Vele.
Oštar diskurs
Prognoze zaista pokazuju da će sve zemlje jugoistočne Evrope u narednim decenijama imati znatan pad broja stanovnika. No, bez obzira na to da li će se ta predviđanja ostvariti, postavlja se pitanje – ne doprinosi li taj zaoštren diskurs samom problemu, umesto njegovom rešenju.
Sigurno je da nigde drugde u Evropi – osim u baltičkim državama i ratom pogođenoj Ukrajini – broj stanovnika ne opada tako brzo kao na jugoistoku kontinenta. Godine 1990. u regionu (od Slovenije na severu do Grčke na jugu) živelo je oko 62 miliona ljudi, a danas ih je 53 miliona.
Bugarska je, na primer, krajem komunističke vladavine imala gotovo devet miliona stanovnika. Danas ih ima manje od sedam, a prema Ujedinjenim nacijama, do 2050. godine u zemlji će ostati samo oko pet miliona ljudi. Razlozi su jednostavni: svake godine umire više ljudi nego što se rađa – i to već godinama. Osim toga, iz regiona odlazi mnogo više ljudi nego što u njega doseljava, iako se tu polako vidi promena. Posledica: stanovništvo je u proseku sve starije.
Većina odbacuje useljavanje
Nije stoga čudo što u stanovništvu postoje demografski strahovi. Prema anketi iz 2025. (sprovedenoj u okviru istraživačkog projekta kojim autor rukovodi), tri četvrtine ispitanika u Bugarskoj, Severnoj Makedoniji i Srbiji izrazilo je veliku zabrinutost zbog starenja stanovništva, posebno jer smatraju da su socijalne usluge koje pruža država nedovoljne.
U Bugarskoj je dve trećine ispitanih verovalo da su stariji ljudi u vreme državnog socijalizma živeli bolje nego danas. No, dok su brige zbog pada broja stanovnika široko rasprostranjene, najjednostavniju protivmeru – useljavanje – većina jasno odbacuje, što pokazuje ista anketa.
Šta radi politika?
Svaka temeljna promena u demografskoj dinamici predstavlja izazov na koji politika mora reagovati. Zaista, vlade u regionu vide demografsku budućnost kao veliki problem. Hrvatski premijer Andrej Plenković, na primer, naziva je „pitanjem opstanka“ za Hrvatsku. Od 2024. njegova vlada ima čak i posebno Ministarstvo demografije i useljeništva. Nadležni ministar, član desno-nacionalističkog Domovinskog pokreta (DP), pod pojmom useljavanja podrazumeva povratak etničkih Hrvata i njihovih potomaka.
I drugde državne institucije prate demografski razvoj, na primer u Srbiji Ministarstvo za brigu o porodici i demografiji. Glavno sredstvo su – delimično i izdašni – finansijski podsticaji za rađanje dece, uz retoriku koja rađanje prikazuje kao patriotsku dužnost. Do sada se taj pronatalizam pokazao uglavnom neefikasnim. Istorijsko iskustvo je, uostalom, pokazalo da nije moglo biti drugačije – komunističke države pre pola veka već su jednom doživele neuspeh sa sličnim pokušajima.
Finansijski podsticaji nisu dovoljni
Finansijski podsticaji ne mogu poništiti kulturne promene niti ukloniti strukturne probleme koji podstiču snažno iseljavanje mladih. Istraživanja pokazuju da, osim viših plata u zapadnoj Evropi, presudnu ulogu imaju raširena korupcija, nepotizam i besperspektivnost. Stariji ostaju.
Vlade bi se mogle usredsrediti na omogućavanje dužeg i zdravijeg života građana, ali to se teže „prodaje“ javnosti od, recimo, novčane nagrade za rođenje deteta.
Potrebna promena politike i stava
Kad je reč o padu broja stanovnika, pogled izvan regiona nudi mogući odgovor: dok sve zemlje jugoistočne Evrope očekuju dalji pad, za neke države EU – uprkos niskoj stopi nataliteta – predviđa se rast, na primer za susednu Austriju, i to za 16 procenata do 2050. Razlog: useljavanje. No, kao što pokazuje pomenuta anketa, u jugoistočnoj Evropi za to nema društvene prihvatljivosti – nje je manje nego u samoj Austriji. Pogotovo kad su novi stanovnici drugačijeg izgleda od domaćih.
Pitanje je koliko dugo se to može održati u atmosferi u kojoj političari i mediji slikaju izumiranje nacije, a ljudi svedoče pražnjenju čitavih područja. Bez promene politike i stavova demografski začarani krug se neće moći prekinuti: što više opada broj stanovnika, to su strahovi za budućnost veći. A upravo bi za ostanak ljudi i prihvatanje doseljenika bila potrebna – nada.
No, useljavanje nije jedino sredstvo za suočavanje s demografskim izazovima: zemlje jugoistočne Evrope imaju niske stope zaposlenosti, dakle veliki neiskorišćeni domaći potencijal radne snage. Vlade bi mogle nastojati i da poboljšaju ispodprosečan životni vek, kako bi ljudi duže i zdravije starili – i time duže radili. Ništa od toga nije viša matematika, ali potrebna je politika usmerena na poboljšanje stvarnih životnih uslova, a ne na praznu retoriku i klijentelizam.
Prof. dr Ulf Brunbauer je istoričar specijalizovan za jugoistočnu Evropu i naučni direktor Lajbnic instituta za istraživanje istočne i jugoistočne Evrope u Regensburgu. Vodi istraživački projekat koji finansira Fondacija Folksvagen, a bavi se demografskim strahovima u jugoistočnoj Evropi i načinima njihovog prevazilaženja.
Izvor: DW/NIN
