Piše: Boaventura de Souza Santoš
Prevod: Žurnal
Sakaćenje
Sve se odigralo toliko brzo da je malo ko to uopšte primijetio. Za svega petnaest godina Evropa je od velikog kontinenta postala tek mali potkontinent. Godine 2010. formalno je uspostavljen Evropski prostor visokog obrazovanja (EHEA), čija je izgradnja započela Bolonjskim procesom 1999. godine. Cilj je bio da se stvori zajednički sistem lako čitljivih i međusobno uporedivih univerzitetskih diploma, kao i mehanizmi koji će garantovati njihov kvalitet.
Države koje su učestvovale (odnosno učestvuju) u Evropskom prostoru visokog obrazovanja (EHEA) jesu: Albanija, Andora, Jermenija, Austrija, Azerbejdžan, Bjelorusija, Belgija, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Kazahstan, Vatikan, Kipar, Češka Republika, Hrvatska, Danska, Slovačka, Slovenija, Španija, Estonija, Finska, Francuska, Gruzija, Grčka, Mađarska, Irska, Island, Italija, Letonija, Lihtenštajn, Litvanija, Luksemburg, Malta, Moldavija, Crna Gora, Nizozemska, Sjeverna Makedonija, Norveška, Poljska, Portugalija, Ujedinjeno Kraljevstvo, Rumunija, Rusija, San Marino, Srbija, Švedska, Švajcarska, Turska i Ukrajina — ukupno 49 država.
Petnaest godina kasnije, Evropa je sebe sakatila — ili je bila osakaćena: danas ona obuhvata manje od trećine nekadašnjeg prostora, jednu mini-Evropu. U okvirima tog današnjeg, skučenog prostora, ona nastoji da Evropljane ubijedi kako je pitanje života i smrti očuvati taj mali komad istočne Ukrajine, kulturno ruski (i upravo zbog toga — tek sada — proglašen neevropskim).
Jedna od država tog nekadašnjeg velikog evropskog prostora — Turska — bila je ta koja je, dva mjeseca nakon izbijanja rata u Ukrajini, posredovala u postizanju sporazuma između Rusije i Ukrajine s ciljem okončanja rata. Turski argument kojim su ubjeđivali zaraćene strane bio je jednostavan: taj spor ne vrijedi pokolja koji će proizvesti, jer će, u svakom slučaju, Donbas, Lugansk ili Krim — bili ukrajinski ili ruski — ostati evropski.
Taj argument nije uvjerio Evropljane i Amerikance formirane u hladnoratovskom duhu, jer su oni odavno napustili ideju „zajedničkog evropskog doma“ koju je predlagao Gorbačov, a koja je, zanimljivo, i dalje bila prisutna u evropskom visokom obrazovanju.
Uopšteno gledano, sakaćenja su prije znak slabosti nego snage. U ovom konkretnom slučaju, raskid između mini-Evrope i Rusije predstavljao je ključni faktor u ubrzavanju evropskog opadanja.
Uvreda
Mini-Evropa postala je predmet podsmijeha u Sjedinjenim Državama, koje su, mnogo prije događaja na Majdanu 2014. godine, nastojale da evropsku vazalnost iskoriste kako bi neutralisale globalni uspon Kine. Evropski lideri bili su ismijavani u Vašingtonu, kao i Zelenski, predsjednik Ukrajine, koga autor naziva nelegitimnim.
Nelegitimnim u očima Bijele kuće: ako je Nikolas Maduro nelegitiman jer je navodno falsifikovao izbore, onda je Zelenski — prema toj logici — dvostruko nelegitiman: jer nije održao izbore i jer nije raspisao referendum o okončanju rata.
Ismijavanje političkih lidera znači ponižavanje naroda koje oni predstavljaju, kakvi god ti lideri bili. Poniženje evropskih naroda odigravalo se na različitim pozornicama — u UN-u, u Davosu, u Ovalnom kabinetu Bijele kuće — ali su najznačajnije bile Minhenske bezbjednosne konferencije.
Tako je 2025. godine potpredsjednik Džej Di Vens održao govor, a 2026. godine državni sekretar Marko Rubio. Vazalni komentatori vazalnih evropskih medija vidjeli su velike razlike između ta dva govora i, toliko utonuli u poniženje, čak su drugi govor dočekali kao pohvalu i aplaudirali mu.
Naravno, postojale su retoričke razlike, ali — suprotno mišljenju tih komentatora — one nisu bile usmjerene ka evropskoj publici, koja za njih nije relevantna. Bile su namjenjene američkoj javnosti i milijarderima koji će finansirati predizborne kampanje — bilo Vensovu, bilo Rubiovu.
Njih dvojica su glavni kandidati unutar Republikanske stranke za predstojeće predsjedničke izbore, a nadmetanje među njima je žestoko. Kao Latinoamerikanac, Marko Rubio mora biti još radikalniji u odbrani zapadnih hrišćanskih vrijednosti kako bi pridobio, prije svega, uticajni cionistički lobi koji će imati presudnu ulogu na narednim izborima.
U suštini, rekli su potpuno istu stvar: Evropa nema budućnost kao relevantan međunarodni akter, a krajnje desne političke snage najpouzdanije su za upravljanje mini-Evropom jer su najefikasnije u gušenju pobune građana protiv prioriteta koji se daje vojnoj potrošnji i odbrani od prijetnji koje građani uopšte ne vide.
Vens je bio brutalan u svom ponižavanju. Rubio je, naprotiv, obasuo Evropu pohvalama za njenu navodno slavnu prošlost: „Pet vijekova, sve do kraja Drugog svjetskog rata, Zapad se širio — njegovi misionari, hodočasnici, vojnici i istraživači napuštali su njegove obale, prelazili okeane, kolonizovali nove kontinente, gradili ogromna carstva i širili se širom svijeta“, nastavio je Rubio, insistirajući da bi evropski partneri trebalo da budu „ponosni“ na tu istoriju ako žele da sačuvaju svoj položaj u svijetu.
To je najbesramnija apologija kolonijalizma koju sam ikada pročitao. Sva ljudska patnja koju je kolonijalizam nanio pokorenim narodima — od istrebljenja čitavih populacija, preko ropstva, do pljačke prirodnih resursa — pretvorena je u svojevrstan „kredit“ Evropljanima.
Ali suptilnost (ili, bolje rečeno, grubost) ovog argumenta ne leži tu. Ona leži u onome što ostaje neizrečeno: „mi, Amerikanci, legitimni smo nasljednici te istorije i, stoga, jedino mi imamo pravo i legitimitet da sprovodimo kolonijalizam — bilo u Venecueli, Palestini, Kubi ili na Grenlandu.“ I Evropljani su aplaudirali, isto onako kako su nekada aplaudirali autodafeima Inkvizicije na evropskim gradskim trgovima.
Boaventura de Souza Santos: Da li se Evropa naoružava ili razoružava?
Rat
Mini-Evropa je uvučena u rat koji nije izazvala, ali koji želi da iskoristi kako bi sebe uvećala u ogledalu sopstvenih iluzija — kao Hampti Dampti koji pokušava da se ponovo sastavi. Taj rat izgleda regionalan, ali može biti prva faza globalnog sukoba (Iran se nameće kao glavni kandidat za narednu etapu).
Ratovi uvijek počinju kao veliko iznenađenje za manje pažljive — a to je većina građana. U jednom filmu čijeg se naslova ne sjećam, radio-spiker se obraća zaprepašćenim norveškim seljacima: „Imamo tragičnu dužnost da saopštimo nešto što nikada nismo mogli zamisliti: rat je počeo.“ Tako će jednoga dana biti i kod nas, možda i prije nego što mislimo.
Ako ne znamo kako ratovi počinju, znamo kako se završavaju: pregovorima ili kapitulacijom jedne od zaraćenih strana. Kada je već bilo jasno da će Njemačka izgubiti rat, Saveznici su predložili pregovore. Hitler je to odbio. Posljedice su bile razorne, a kapitulacija je na kraju ipak potpisana. Ako pregovori između Rusije i Ukrajine ne uspiju, uslijediće kapitulacija — i po svemu sudeći to će biti kapitulacija Ukrajine, odnosno onoga što od nje ostane.
Tragedija Evrope jeste to što se Njemačka u svakom vijeku iznova pojavljuje kao najveća prijetnja miru na kontinentu. Trenutno su dvoje Nijemaca najglasniji vjesnici rata. Evropska komesarka Ursula fon der Lajen, koja je u Minhenu zagovarala rušenje „krute barijere između civilnog i odbrambenog sektora“. I njemački kancelar Fridrih Merc, koji pokušava da uvjeri Evropljane da je najmoćnija vojska — Bundesver, navodni legitimni nasljednik Rajhsvera.
Zašto mu je potrebna ta moć? Da omogući neko novo „konačno rješenje“, ovoga puta usmjereno ka okončanju Rusije? Biće, svakako, uspješni koliko su bili i u prethodnom „konačnom rješenju“ protiv jevrejskog naroda.
