Preveo sa grčkog jezika: Nikola Gačević, sveštenik, teolog
Pred čitaocima je razgovor koji je Dionisije Skliris vodio sa uglednim kineskim profesorom Vangom Jivejem, a koji je objavljen u poznatom grčkom listu „To Vima“.
Vang Jivej (王义桅, Wang Yiwei) profesor je međunarodnih odnosa na Univerzitetu Ženmin u Pekingu. Pored brojnih akademskih i stručnih dužnosti, rukovodi Akademijom za proučavanje misli predsjednika Si Đinpinga o socijalizmu sa kineskim osobenostima. Ubraja se među vodeće kineske poznavaoce i tumače političke filosofije na kojoj se zasniva savremena spoljna politika Kine.
U ovom razgovoru profesor Jivej izlaže kinesko viđenje savremenog svijeta, međunarodnih odnosa i budućnosti čovječanstva, objašnjavajući pojmove države-civilizacije, multipolarnosti i socijalizma sa kineskim osobenostima.
Pitanje: Kakvo mjesto u multipolarnom sistemu koji zagovara Kina pripada zapadnim polovima — Evropskoj uniji i Sjedinjenim Američkim Državama?
Odgovor: Kina je bliža Evropskoj uniji nego Sjedinjenim Američkim Državama, sa kojima se razlikuje u tri ključna pitanja.
Kao prvo, Kina je sekularno društvo, za razliku od Sjedinjenih Američkih Država, koje sebe doživljavaju kao izabrani Božji narod. Kineska država-civilizacija zasniva se na spoju konfucijanizma, taoizma i budizma. To su ovozemaljske religije, koje se ne pozivaju na transcendentnog Boga u onostranom svijetu, kao što je slučaj sa zapadnim monoteizmom.
Kao drugo, Sjedinjene Američke Države grade sistem savezništava u kojem se neka spoljna sila predstavlja kao prijeteći neprijatelj, kako bi se saveznici potčinili onome ko im garantuje bezbjednost. Kina, nasuprot tome, vjeruje u uzajamni razvoj u okviru globalne zajednice sa zajedničkom budućnošću.
Kao treće, Kina zagovara narodnu vladavinu, dok Sjedinjene Američke Države zastupaju kapitalistički sistem.
Evropu smatram bližom Kini zato što se i ona protivi hegemonizmu, stavljajući u prvi plan socijalnu pravdu, zaštitu životne sredine i zakonsko uređivanje oblasti vještačke inteligencije. Kina podržava proces evropskih integracija kako bi Evropska unija, nakon što stekne stratešku autonomiju, postala snažan pol multipolarnog svijeta. Raspad Evropske unije prouzrokovao bi neodržive nejednakosti, praćene nekontrolisanim kapitalizmom američkog tipa. Želimo blisku saradnju sa Evropom u oblasti međunarodnih odnosa.
Pitanje: Šta podrazumijevate pod spojem konfucijanizma, taoizma i budizma u kineskoj državi-civilizaciji?
Odgovor: Budizam se usredsređuje na odnos poštovanja prema samome sebi, konfucijanizam ga dopunjuje odnosom poštovanja prema drugima, dok taoizam tu cjelinu zaokružuje odnosom poštovanja prema prirodi.
U Kini su ove tri ovozemaljske religije još veoma rano objedinjene u skladnu cjelinu: budizam kao put promišljenog samoposmatranja, konfucijanizam kao osnova skladnog društvenog i političkog suživota, a taoizam kao izraz ekološkog odnosa prema prirodi. Nije bilo „svetih ratova“ niti vjerskog nasilja. Ove tri religije sapostoje u istom hramu i u okviru istog religijskog simbola. Geopolitički pandan tome jeste načelo nemiješanja u unutrašnje poslove drugih država. U Kini ne postoji pojam „prave strane istorije“. Mi Kinezi ne vršimo prozelitizam, niti smo prošli kroz proces sekularizacije, jer su naše religije od samog početka bile ovozemaljski usmjerene, naglašavajući sklad u različitosti.
Pitanje: Ipak, ideologija socijalizma, koju je Kina prihvatila, zapadna je ideologija koja je ponekad sprovodila i nasilan „prozelitizam“. Kako se isključivost socijalizma može uskladiti sa skladnim trojstvom konfucijanizma, taoizma i budizma?
Odgovor: Mi govorimo o „socijalizmu sa kineskim osobenostima“. Taj izraz potiče iz istorijskog neslaganja Kine sa Sovjetskim Savezom tokom pedesetih godina dvadesetog vijeka u pogledu budućnosti socijalizma.
Istorija je potvrdila ispravnost kineskog stava da socijalizam treba da bude usklađen sa kulturom svake pojedinačne lokalne tradicije. Da li ste se ikada zapitali zašto se, uporedo sa raspadom Sovjetskog Saveza, socijalizam urušio širom Evrope, ali ne i u Kini?
Mi Kinezi smatramo da socijalizam ne treba nametati drugima, već da on mora biti u skladu sa načelom nezavisnosti. Izveli smo sopstvenu revoluciju, sa sopstvenom Crvenom armijom, i nismo bili produžena ruka Sovjetskog Saveza.
Sa istom odlučnošću sa kojom smo se izborili za nezavisnost od Sovjeta, danas branimo svoju nezavisnost od Sjedinjenih Američkih Država.
Pitanje: Neko bi mogao reći da su u opstanku socijalizma u Kini značajnu ulogu imala autoritarna obilježja, koja Kina danas dijeli sa Rusijom i Iranom.
Odgovor: U Kini ne razmišljamo u kategorijama podjele svijeta na dvije suprotstavljene strane — na primjer, demokratije nasuprot autoritarnim režimima ili bijelo nasuprot crnom. U taoističkom simbolu Taiđitua, crna „riba“ Jina ima bijelo „oko“, dok bijela „riba“ Janga ima crno „oko“. Svjetlost i tama nisu međusobno odvojene, već sapostoje i preobražavaju se jedna u drugu.
Međutim, upitao bih vas: vjerujete li da bi bilo moguće upravljati narodom od milijardu i po ljudi kada ne bi postojala demokratija? Kada ne bi postojalo povjerenje u rukovodioce? Demokratija nije monopol Zapada, već zajednička vrijednost čovječanstva. Kina je bila jedan od prvobitnih tvoraca Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima. Naša revolucija izvedena je u ime demokratije.
Da bih vam to pojasnio, navešću razlike u odnosu na zapadnu demokratiju.
Kao prvo, demokratija podrazumijeva suverenitet. Demokratija bez nezavisnosti sazidana je na pijesku. Upravo nas to zabrinjava kada je riječ o Evropskoj uniji, koja svoju bezbjednost povjerava Sjedinjenim Američkim Državama. U Kini, osim toga, odbacujemo američke digitalne platforme jer ih smatramo oblikom digitalne kolonizacije koju sprovode privatne kompanije. Kineski izraz „mindžu“ znači „narod je suveren“ i ugrađen je u sam pojam „Narodne Republike Kine“.
Kao drugo, i u Kini postoji glasanje, ali narod predstavlja Komunistička partija. Abraham Linkoln govorio je o „vladavini naroda, od naroda i za narod“. Mi tome dodajemo: „Prvi u žrtvovanju za narod, posljednji u korišćenju dobrobiti.“
Komunistička partija Kine nije „partija“ u etimološkom značenju te riječi — dakle, jedan dio ili jedna strana — kao što je to slučaj na Zapadu, već se temelji na kineskom cjelovitom pogledu na društvo. Tokom pandemije kovida 19, članovi Komunističke partije prvi su se izložili opasnosti i bili spremni da se žrtvuju, a posljednji su koristili pogodnosti preduzetih mjera.
Članovi Partije podliježu većim ograničenjima i strožoj disciplini. Imamo i Centralnu komisiju za nadzor discipline, koja istražuje slučajeve korupcije među državnim i partijskim funkcionerima.
Prema tome, nije riječ samo o jednopartijskom sistemu u onom smislu u kojem ga vi shvatate. Kina je država-civilizacija sa neindividualističkim oblikom demokratije. Postojanje demokratije potvrđuju dostignuća u nauci i tehnologiji, koja su zajednički plod naroda i Partije, posmatranih kao jedinstvena cjelina.
Ako prihvatate kineska dostignuća, onda treba da poštujete i kinesko shvatanje demokratije — „mindžu“(minzhu).
Pitanje: Da li pojam države-civilizacije važi samo za Kinu? Da li biste, na primjer, i druge sile — poput Rusije, Irana, Izraela, Indije, Evropske unije i Sjedinjenih Američkih Država — smatrali državama-civilizacijama?
Odgovor: Nastojanje Rusije da se predstavi kao država-civilizacija, što se zapaža i u govorima predsjednika Putina, nastalo je pod uticajem kineskih političkih mislilaca. Rusija je evroazijska civilizacija, čiji je simbol dvoglavi orao okrenut i prema Istoku i prema Zapadu. Kina, međutim, bira simbole jedinstva, a ne dvosmislenosti. Na kineskoj zastavi jedna zvijezda, koja predstavlja Komunističku partiju, objedinjuje ostale četiri zvijezde — radnike, seljake, sitnu buržoaziju i nacionalnu buržoaziju.
Rusija smatra da je pretrpjela štetu usljed evropskog vestfalskog sistema nacionalnih država i zato rat u Ukrajini subjektivno doživljava kao tragediju proisteklu iz primjene evropskog načela nacionalnih država. Iz sličnih razloga Rusija se okreće pojmu države-civilizacije, ali su njeni razlozi drugačiji od kineskih.
Iran posjeduje veoma drevnu civilizaciju — staru četiri hiljade godina, u poređenju sa pet hiljada godina kineske civilizacije. Za razliku od nas, tokom istorije mijenjao je religije, od zoroastrizma do šiitskog islama, ali mi to poštujemo.
Izrael predstavlja jedinstven slučaj. U njemu je oživljen biblijski jezik i postoji vjerski kontinuitet dug više hiljada godina, ali je taj narod mnogo vjekova živio bez sopstvene države. Kina, nasuprot tome, ima jedinstvenu državu još od 221. godine prije Hrista. Izrael je možda država-religija, a ne država-civilizacija.
Indija uči od Kine, pri čemu je religiji namijenila ulogu objedinjavanja koju u Kini ima Komunistička partija. Međutim, Indija je daleko od jedinstva kakvo postoji u Kini i u njoj je primjetna izražena rascjepkanost.
Kada je riječ o Evropskoj uniji, njeni osnivači bili su rimokatolici koji su dva svjetska rata shvatali kao posljedicu vestfalskog sistema. Taj sistem nastojali su da prevaziđu stvaranjem savremenog nadnacionalnog poretka, nadahnuti univerzalnošću rimokatolicizma. Međutim, to nikada nije bilo otvoreno priznato, a danas raznolikost odnosi prevagu nad jedinstvom.
Evropa predstavlja uniju, a ne jedinstvenu demokratsku republiku. Spoj jedinstva i raznolikosti ostaje cilj kojem se teži, ali se on u Evropi ne može ostvariti u okviru države-civilizacije.
Kina pridaje naročit značaj Grčkoj kao tradicionalnom izvoru zapadne civilizacije. Zato želi da izgradi uzajaman odnos između dviju civilizacija: kineske, koja predstavlja drevnu istočnu civilizaciju, i grčke, koja je drevni izvor zapadne civilizacije.
Sjedinjene Američke Države predstavljaju veoma mladu državu, koju su osnovali engleski i drugi evropski doseljenici, polazeći od ideje o misiji „izabranog naroda“ i samosvijesti o nastavljanju tradicije Rimskog carstva. Sjedinjene Američke Države pružaju značajan doprinos civilizacijskom razvoju — na primjer, posredstvom interneta i vještačke inteligencije — ali nisu država-civilizacija.
Pitanje: Kako ovakvo shvatanje utiče na stav Kine prema aktuelnim ratnim sukobima?
Odgovor: Zapad ima svoje korijene na Sredozemlju, u civilizacijama oskudice, kao što su grčka i rimska. Oskudica u prirodnim resursima podstiče trgovinu, a ona potom vodi ka kolonijalizmu i stvaranju snažne vojske.
Kina je oduvijek bila razvijeno zemljoradničko društvo, sa dovoljno hrane i bez podsticaja za kolonijalno širenje. Za vrijeme dinastije Ming, kineski brodovi plovili su do Afrike, ali Kina nije kolonizovala nijedan pedalj zemlje.
U Sjedinjenim Američkim Državama, kao nastavku zapadnog kolonijalizma, postoje četiri temeljna obilježja: religija; trgovina, koja se zasniva na sklapanju sporazuma; rat, koji podrazumijeva upotrebu sile posredstvom vojske; i pravosudni sistem.
Kina je, nasuprot tome, civilizacija inženjera, graditelja i trgovaca, koja je po svojoj prirodi miroljubiva i slijedi Konfučijevo načelo: „Ne čini drugima ono što ne želiš da drugi čine tebi.“
Kina je u savremenoj epohi pretrpjela isuviše mnogo ratova i zato ne želi da drugima nanese ono što je i sama pretrpjela. Potrebna nam je savremena vojska radi odbrane, dok istovremeno, radi razvoja svoje trgovine, podstičemo mir širom svijeta.
Pitanje: Kakva je kineska vizija budućnosti čovječanstva?
Odgovor: To je „globalna zajednica budućnosti koju dijelimo“. Ova zamisao crpi nadahnuće iz budizma, konfucijanizma i taoizma, kao sklada sa samim sobom, drugim ljudima i prirodom.
Govorimo o „globalnoj zajednici“, a ne samo o „čovječanstvu“, kako bismo tim pojmom obuhvatili sva živa bića.
Na geopolitičkom planu zalažemo se za miran suživot, uzajamno poštovanje i učenje jednih od drugih, kao i za ravnopravnost u pogledu narodnog suvereniteta i kulture.
Ako ne postoji samo jedna „prava strana“ i ako modernizacija ne mora nužno da znači vesternizaciju, onda pripadnost zajednici ne podrazumijeva podjelu na suprotstavljene blokove.
Globalna zajednica zajedničke budućnosti znači da učimo od Zapada, ali istovremeno izgrađujemo skladnu zajednicu bez podjela.
* O autoru intervjua
Dionisije Skliris, rođen 1979. godine u Atini, grčki je filosof, teolog, pisac i publicista. Osnovne studije filosofije i teologije završio je na Univerzitetu u Atini, postdiplomske studije nastavio je u Londonu, a doktorske studije iz oblasti filosofije okončao je na Sorboni u Parizu.
Bio je predavač na Teološkom fakultetu Univerziteta u Atini i na Otvorenom Univerzitetu. Autor je brojnih knjiga, naučnih studija i članaka, a kao predavač učestvuje na naučnim skupovima i konferencijama širom svijeta.
Grčkoj javnosti poznat je i po čestim gostovanjima u televizijskim i radijskim emisijama, u kojima se bavi filosofskim, teološkim, društvenim i geopolitičkim pitanjima. Sarađuje sa više uglednih grčkih časopisa i drugih medija.
Izvor: To Vima
