Piše: ekonomista mr. Stevan Gajević
Hiperboreja je jedna od onih mitskih zemalja koje više govore o čovjekovoj čežnji nego o geografiji. Stari grčki pisci poput Platona Hprboreju su smjestili na sjever, „iza Boreja“, iza sjevernog vjetra, u prostor svjetlosti, dugog života, mira, obilja i naročite bliskosti sa božanskim. Kod Grka Hiperboreja nije bila samo daleka zemlja, nego slika savršenog poretka: mjesto gdje priroda nije neprijatelj čovjeka, gdje narod živi u skladu, gdje vrijeme teče drugačije, a život nije stalna borba za opstanak.
U tom smislu, Hiperboreju su posmatrali ne samo kao mit o nepoznatoj zemlji. Ona je mit o ljudskoj potrebi da negdje postoji bolji svijet. Svijet u kojem je sve uređenije, čistije, bogatije, pravednije i uzvišenije nego ovdje gdje živimo. Svaka epoha ima svoju Hiperboreju, savremeni čovjek je traži u političkim projektima, ideologijama, obećanjima, integracijama i velikim riječima.
Srpski arheolog Miloje Vasić, istražujući Vinču, išao je mnogo dalje od uskog arheološkog opisa nalaza. On je u Vinči u “Dunavskoj civilizaciji” vidio tragove velikog kulturnog i duhovnog svijeta, svijeta bez rata u harmoniji sa prirodom, a u pojedinim tumačenjima povezivao je vinčanski prostor sa starim grčkim predstavama o Hiperborejcima. Istini za volju Vinčanska kultura je imala sve atribute jednog mitskog besklasnog društva, društva koje je obrađivalo i koristilo metal daleko u neolitu i društva u kojem nisu zapaženi tragovi nasilja. Ova teza ne mora se uzimati kao konačan arheološki dokaz, niti je kao takvu uzimamo jer nije tema ovog eseja ali ono što jeste važno je da je postojala civilizacija prije grčke koja je obuhvatale evropske prostore na kojim mi živimo a koja je imala alfabetsko pismo, ulice, gradove i obradu metala. Za našu temu neuporedivo je važnije da postojanje ovakve civilizacije sa centrom na prostoru današnjeg Beograda i Balkana, ruši jednu duboku i štetnu predstavu — da smo mi samo periferija Evrope.
Ako je Vinča jedan od najstarijih kulturnih slojeva Evrope, ako je Podunavlje prostor velikih praistorijskih naselja, simbolike, zanata, razmjene i obrade metala, onda Balkan nije predvorje evropske civilizacije, nego jedan od njenih najstarijih temelja. Mi ne pominjemo Vinču zato da bismo dokazivali da smo „stariji od svih“, niti da bismo se takmičili sa drugim narodima u mitološkoj arheologiji. Vinču pominjemo da bismo podsjetili da Evropa ne počinje u Briselu, da se evropski identitet ne dobija na šalteru, niti se civilizacija stiče danom pristupanja nekoj organizaciji.
Još je Bizmark govorio da je Balkan dio bliskog istoka te da on počinje Balkanskom ulicom u Minhenu.
Ovdje nastaje paradoks našeg vremena. Narodi koji žive na prostoru vrlo starih evropskih slojeva danas često govore o Evropi na način kao da tek treba da budu primljeni u civilizaciju. Kao da nam je potrebno spoljašnje priznanje da bismo postali ono što već istorijski jesmo. Kao da ćemo tek ulaskom u Evropsku uniju postati Evropljani, iako su naši prostori vjekovima bili raskrsnica antičkog, vizantijskog, slovenskog, mediteranskog, hrišćanskog, orijentalnog i srednjoevropskog svijeta.
U tom smislu volim da kažem da smo mi prvi Evropljani ali i poslednji ukoliko pitate takvo nešto nekog u Briselu.
Ne možemo olako podvući znak jednakosti između Evrope i Evropske unije. Evropa je kontinent dugog trajanja, prostor koji su njegovi narodi, jezici, vjere, ratovi, gradovi, univerziteti, seljaci, zanatlije, moreplovci i mislioci oblikovali kroz vjekove, često mukotrpno i krvavo. Evropska unija je, nasuprot tome, novija politička tvorevina, nastala iz potrebe za mirom, tržištem i institucionalnim povezivanjem, ali ona nije isto što i Evropa u njenom istorijskom, kulturnom i duhovnom značenju.
Problem nastaje onda kada Evropska unija počne da se predstavlja kao jedini legitimni izraz Evrope, kao da izvan njenih procedura nema evropskog identiteta. Tada se bogata evropska samosvijest, satkana od naroda, predanja, jezika, različitosti i istorijskih iskustava, svodi na model unitarne potrošačke države: građanin postaje potrošač, kultura postaje dekor, a istorija smetnja novom administrativnom poretku. Zato pitanje nije da li treba biti protiv evropskog povezivanja, nego da li smijemo pristati da se Evropa kao civilizacija zamijeni Evropskom unijom kao birokratskim projektom.
Savremeni čovjek u Crnoj Gori svoju Hiperboreju sve češće ne traži u predanju, radu, zemlji, znanju i unutrašnjem poretku, nego u Evropskoj uniji. U našem javnom govoru ona se ne prikazuje samo kao politički i ekonomski savez, već kao neka vrsta obećane zemlje, nama starijima poznate pod starim izrazom „zemlja Dembelija“ — prostor lakog, sigurnog i udobnog života, oslobođenog napora, odricanja i stvaranja. U toj predstavi EU postaje zemlja reda, plata, institucija, fondova, sigurnosti i izobilja; mjesto na kojem će se, gotovo magijski, riješiti ono što sami decenijama nijesmo umjeli ili nijesmo htjeli da riješimo.
Zato ulazak u Evropsku uniju u našem političkom narativu poprima skoro mitski karakter: to više nije samo institucionalni proces, nego prelazak iz haosa u red, iz siromaštva u blagostanje, iz provincije u centar, iz istorije u srećnu budućnost. Umjesto teškog pitanja šta moramo promijeniti u sebi, u svojoj državi, ekonomiji, školi, porodici i radnim navikama, nudi nam se lakša slika: dovoljno je stići „tamo“, i život će konačno postati uređen.
Dublji teorijski okvir ovakvog duha može se tražiti i u nasljeđu kulturne revolucije 1968. godine, koja je pod parolama slobode često otvorila i pobunu protiv autoriteta, hijerarhije, discipline, profesora, oca, rada i naslijeđenog poretka. Od tada se u evropskom čovjeku sve snažnije razvija san o pravu bez dužnosti, slobodi bez odgovornosti i jednakosti bez zasluge. Kada se taj duh spusti na malu i ekonomski ranjivu zemlju, dobija se naša lokalna verzija iste zablude: očekivanje da se istorija, siromaštvo i nerad mogu prevazići pristupanjem jednom velikom sistemu, a ne obnovom sopstvene radne i moralne snage.
Političari ovu sliku rado hrane, jer je lakše obećavati dolazak u uređeni svijet nego objašnjavati cijenu tog uređenja. Oni o Evropskoj uniji najčešće ne govore kao o prostoru pravila, konkurencije, discipline, rada, proizvodnje i odgovornosti, već kao o vratima iza kojih nas čeka neka velika istorijska naknada za sve naše propuštene reforme. Kao da će budžet sam postati stabilan, zarade same porasti, mladi sami ostati, institucije same proraditi, a novac sam pronaći put do naših opština, plata i domaćinstava.
Stevan Gajević: Između gotovine i algoritma – kuda ide novac?
U takvom govoru gotovo da nema Evrope kao civilizacije. Rijetko se pominju njene kulturne različitosti, narodi, jezici, univerziteti, manastiri, katedrale, filozofi, naučnici, pisci, umjetnici, državnici i velike istorijske ličnosti koje su je stvarale. Evropa se svodi na fondove, standarde, procedure, poglavlja i pristupne rokove. Tako zamišljena Evropska unija postaje nova Hiperboreja savremenog crnogorskog čovjeka — ne ona antička i apolonska, zemlja svjetlosti i višeg reda, nego administrativna i potrošačka zemlja obećanog komfora.
U takvoj predstavi savremeni čovjek, iscrpljen sopstvenom prazninom, ne traži više istinu, poredak i smisao u sebi, u predanju, u radu i disciplini, nego u velikom spoljašnjem centru koji treba da ga preobrazi. On ne želi da se vrati sebi, nego da bude primljen negdje drugdje. Ne želi obnovu sopstvene kuće, nego preseljenje u tuđu uređenost.
Zato je evropski san u Crnoj Gori dvostruk. Sa jedne strane, on je razumljiv. Male zemlje traže stabilnost, tržište, sigurnost, pravila i veći prostor. Nije sporno da Evropska unija može donijeti važne institucionalne i ekonomske koristi. Ali sa druge strane, opasno je kada se politički savez pretvori u mit o izbavljenju. Jer narod koji svoju Hiperboreju traži samo izvan sebe lako zaboravi da ni jedna zemlja izobilja ne prima one koji nijesu spremni da rade, proizvode, uče, štede, planiraju i brane sopstveno dostojanstvo.
Evropska unija nije Hiperboreja. Ona nije mitska zemlja izobilja, nego složen politički, ekonomski i birokratski poredak, sa svojim interesima, krizama. Današnja EU sve manje liči na staru kulturnu Evropu naroda, a sve više na prostor regulativa, administracije, geopolitičke mobilizacije i proizvodnje novog Evropljanina koji ne pamti previše, ne pita mnogo i nema snažnu vezu sa precima.
Crna Gora, zato, ne bi smjela da ide prema Evropskoj uniji kao narod bez istorije koji moli da bude primljen u civilizaciju. Ona bi morala da ide kao mala, ali stara evropska zemlja, svjesna da se Evropa ne dobija, nego se nosi. Naša Hiperboreja ne smije biti samo Brisel, fondovi i obećanje viših plata. Ona mora biti i sjećanje na zemlju, na pretke, na rad, na jezik, na kulturu, na državu i na odgovornost.
Jer ako u Evropu uđemo bez sebe, ući ćemo samo kao teritorija.
