Dr Ivica Todorović: Sveti srpski jug i Justinova tajna

Piše: dr Ivica Todorović

(I)

Da li se veliki ljudi pojavljuju slučajno, nezavisno od mesta iz kojih potiču i s njima povezanih povesnih, društvenih i prostornih okolnosti? Ili, ipak, ovoj pojavi prethodi određeno prednaznačenje, postojana i neprekinuta nit što nagoveštava njihov dolazak? Da li je, u stvari, ovde reč o izvesnim, tajanstveno izatkanim, teško uhvatljivim zbivanjima, sa čijim upoznavanjem dolazimo do razumevanja čudesnog ovaploćenja tih neobičnih ličnosti, svojevrsnih svetlosnih putokaza u našim zamagljenim shvatanjima i življenjima ovozemaljske stvarnosti? Kao što tvrdi Sveti Justin Ćelijski i Vranjski – „iza guste koprene vidljivog protežu se bezbrojne beskrajnosti nevidljivog“, pri čemu „u stvari, nema grube granice između vidljivog i nevidljivog, između ovostranog i onostranog, između prirodnog i natprirodnog“. ¹

U slučaju Svetog Justina Popovića² odgovor na početno pitanje o skrivenim i, naizgled, nevidljivim uzrocima pojavljivanja velikih ljudi (srpskog juga i opšte srpske povesti) može biti savršeno jasan. Pritom, ukoliko smo se – tragom slučaja da je Justin (svetovno ime: Blagoje) Popović rođen u Vranju 1894. godine, baš na Blagovesti – uputili ka ovim prostorima s nejasnim znanjima i predstavama o tome na šta bismo mogli da naiđemo prilikom traganja za tajnim ključevima pojave Svetog Oca Justina, dani provedeni u njegovom rodnom kraju pomoći će nam da nedvosmisleno otškrinemo vrata ovog tajanstva i da ga predosetimo.

Šta sve, u neposrednoj stvarnosti, sačinjava to tajanstvo koje smo pominjali? Povrh svega ostalog, njega odražava (kako početna tako i završna) okolnost da je Blagoje rođen 25. marta po julijanskom kalendaru a na isti dan, odnosno na Blagovesti, Blagoje tj. Sveti Otac Justin i umire, 1979. godine u Manastiru Ćelije. Pritom, vremensko tajanstvo sustiže i ono koje se tiče porekla, isto kao i prostorno.

Jedan od glavnih odgovora na ove i druge slične zapitanosti o Justinovoj tajni pronalazimo u neposrednoj spoznaji činjenice da je njegova porodica sveštenička i to kroz teško prebrojivi niz pokolenja, te da potiče upravo iz Gornjeg Žapskog, u kojem se od davnina nalazila stara srednjovekovna crkva. U 19. veku je na njenim temeljima obnovljen Manastir Gornje Žapsko, odnosno Manastir Svetog prvomučenika i arhiđakona Stefana. Međutim, nadomak srca tajne pristiže se tek onda kada se tragač susretne s činjenicom – koja je danas uglavnom slabo poznata, kao da je skrivana – da su Gornje Žapsko i ovaj manastir smešteni u samom srcu područja koje je, zbog nesvakidašnjeg duhovnog nasleđa, nazvano Vranjska Sveta gora.

Saobrazno tajni pojave Svetog Justina i o njegovom kraju se, uprkos svemu, još uvek zna vrlo malo. Štaviše, o mnogim mestima, ličnostima i dešavanjima vezanim za ovu i druge južne srpske oblasti može se čuti i saznati samo ovde, nakon neposrednog boravka i razgovora sa meštanima i današnjim monaštvom. Upravo na tom neobičnom mestu i prelepom prostoru, usred guste šume, nalazi se pomenuti Manastir Svetog Stefana, na prilazu nekadašnje granice sa Turskom. Tu je nekada radila i manastirska versko-učiteljska škola, odgajalište sveštenstva. Kada se govori o vranjskom kraju u bilo kom vidu, pa čak i u rečnicima govora ovog kraja i okoline, Gornje Žapsko se najpre vezuje za sveštenstvo i srpsko sakralno nasleđe³.  U neposrednoj blizini se, što je posebno važno, prostire i veliki broj raznih drugih svedočanstava i odblesaka davne prošlosti, pre svega počev od svetinja sa drevnim korenima.

Pored drugih predanja, na području Vranjske Svete gore i okolnih predela ispredaju se i kazivanja o nekadašnjoj, velikoj monaškoj zajednici, koja je svojevremeno iščezla sa tih prostora, ali ostavljajući izuzetno dubok duhovni trag, poput Kosova i Metohije načinivši ovu zemlju svetom. Brojnost i značaj navedenih svetinja – kao i sećanja na mnoštvo monaha nekada, verovatno svetih mučenika koji su pridodali večnu blagodat ovoj oblasti – svedoče o prostoru sa jedinstvenom uzvišenošću, sasvim suprotno nametnutoj skrajnutosti i tišini, te predstavama o raspojasanom i raskalašnom, „Borinom Vranju“, opisanom u nekim delima književnika Borisava Stankovića.

Sveti Justin Ćelijski: pisac, svetac, prognanik

Pored ostalog, već nakon kratkog boravka u tom kraju, teško je ne saznati i ne osetiti da se od „male“ Dubničke svete gore (sa tri svetinje posvećene: Svetim apostolima Petru i Pavlu, Rođenju Presvete Bogorodice i Svetom proroku Iliji)⁴  i raznih drugih svetih mesta u bližoj i daljoj okolini, sve do najslavnijeg Manastira Svetog Prohora Pčinjskog i znatno dalje, rasprostire blagodatno zračenje čije je, ne samo prostorno, središte baš ova Vranjska Sveta gora⁵.  Ipak, narod u ovom kraju pre svega pominje značaj Manastira Prohora Pčinjskog, koji je, kako kažu, „bio stariji i značajniji od Hilandara“. U njemu su brojni ljudi iz ovog i drugih krajeva tražili i nalazili isceljenje, pa i majka Justina Popovića. Iako je njena bolest u lekarskom smislu bila neizlečiva, molitve Svetom Prohoru Mirotočivom i pomazivanje celebnim mirom učinili su da Justinova majka Anastasija čudesno ozdravi, saobrazno mnogim drugim bolesnicima.⁶

Takođe, nešto malo južnije i ne tako daleko od ovih krajeva, osim Starog Nagoričana i tamošnjeg srednjovekovnog nemanjićkog Manastira Svetog Đorđa, nalazi se i Skopska Crna Gora. Njen je drugi naziv takođe Sveta Gora, uz predanje da je ta oblast nekada imala 365 crkava i manastira, poput drugog carskog prestonog grada – uz carsko Skoplje – Prizrena sa okolinom.

Za samo srce, odnosno duhovno i geografsko središte, ove Vranjske Svete gore vezuje se i Manastir u Lepčincu, posvećen Svetom velikomučeniku Pantelejmonu⁷. To je mesto gde obitava čudesna i gotovo opipljiva blagodat, čemu doprinosi i čudotvorna ikona Svetog Pantelejmona, kojoj se vernici često obraćaju i dobijaju izlečenje. Među obližnjim svetinjama su i manastiri, crkve, crkvišta, manastirišta, uz druge prostore i tvorevine, koje narod takođe smatra za svete. Sveti hrastovi širom srpskog juga još uvek podsećaju na božanska pribežišta koja su nekada zamenjivala srušene crkve i manastire, ili su pak nadomeštala njihovu udaljenost. Nešto slično se, uostalom, može reći i za šumu u obliku krsta ispod Manastira u Lepčincu. Naime, iako je stanovništvu ovog kraja, nakon dolaska komunista na vlast, bilo praktično zabranjeno da ispoljava svoju pravoslavnu veru, odnosno da postavlja i nosi krstove, nakon što su posadili šumu ona je izrasla u obliku neposredno vidljivog krsta. A on je posebno jasno uočljiv upravo kada se šuma posmatra iz pomenutog manastira.

Veći broj ikona koje se nalaze u njemu takođe ima svoju sasvim neobičnu priču, pri čemu su neke od njih prešle ogromna prostranstva kako bi dospele baš na Vranjsku Svetu goru. Među njima se posebno izdvaja čudesna ikona „Neočekivana radost“, posvećena Presvetoj Bogorodici. Zahvaljujući njoj, po kazivanju monahinje, mnogi ljudi su zaista doživeli neočekivanu radost, onda kada su gubili svaku nadu. U dolasku ovih ikona ključnu ulogu imali su ruski vernici, sveštenici i monasi, nakon Oktobarske revolucije i Prvog svetskog rata pristigli u ove krajeve⁸.  Upravo zahvaljujući njima manastir je opstao u periodu između dva svetska rata, ali i posle toga. Primera radi, kameni zid koji okružuje Manastir u Lepčincu podigao je nekadašnji iguman, u vremenu od 1929. do 1933. godine, Rus Serafim Emilijanovič⁹.  Takođe, na spomeniku koji je podignut na njegovom grobu upisana su i imena drugih Rusa, nekadašnjih žitelja Manastira Svetog Pantelejmona¹⁰.  Slično tome, tokom ovog leta, kada smo prvi put došli do Manastira u Gornjem Žapskom dočekala nas je Ruskinja koja ovde pomaže. Srpske i ruske sudbine i svetinje, loze i veze, i na ovom području su se ispreplele na vrlo neobične načine. O tome nova saznanja stičemo gotovo sa svakim korakom, jer osim njihovih srpskih satrudnika (od jeromonaha Ilariona do zaslužnog obnovitelja, igumana Pajsija Tanasijevića i igumanije Stefanide Glavčić) i imena ruskih monaha i sveštenika (Mitrofan Popov, Demosten Rus, Sergije Troicki, Antonije tj. Aleksej Počepuhov, Jovan tj. Mihailo Kutin, Vsevolod Hartevski, Nikolaj Sofronickij, itd.) svuda su prisutna u sećanjima ovog svetog mesta¹¹.  U pomenutom smislu nije neobično, ali treba i to naglasiti, da se Sveti Otac Justin u svojim ključnim i posebno nadahnutim radovima bavio upravo delom Dostojevskog, kao i suštinom i misijom Slovenstva.

Posebne pažnje su vredne i svetinje u Buštranju, u blizini Gornjeg Žapskog (Hram Sv. Velikomučenika Georgija, na tromeđi Gornjeg Žapskog, Buštranja i Kopanjana i Hram Sv. Velikomučenika Dimitrija, podignuti na temeljima drevnih crkava), ali i mnoštvo drugih svetih mesta, prisutnih na srazmerno malom prostoru. Uostalom, sam naziv Vranjska Sveta gora, kao takav sačuvan i u katastarskim listovima, upućuje na jezgro prepuno svetinja u dubljoj prošlosti, pri čemu se smatra kako je danas „sačuvano sedam manastirskih crkava i crkvišta na prostoru od petnaestak kilometara“¹².  Međutim, u stvarnosti je sva sveta mesta u široj okolini gotovo nemoguće prebrojati, kao što je i granice Vranjske Svete gore nemoguće jasno odrediti.

I pored snažnog zamaha obnove tokom poslednjih nekoliko desetleća, izuzetno veliki broj drevnih svetih mesta na ovom i širim okolnim prostorima – a o kojima svedoče i materijalni ostaci i narodna predanja, uz običaj da se na njima pale sveće i održavaju molitve – još uvek nije obnovljen. A nisu obnovljeni ni unutrašnji hramovi duha širom srpskog juga¹³,  pored ostalog i zbog toga jer je Justin Popović – kao dugotrpeljivi mučenik i raspiritelj svetosavlja¹⁴,  te kao svojevrsni antipod Josipa Broza Tita¹⁵,  sa kojim je živeo i umro gotovo u isto vreme – predugo bio odsutan. Štaviše, teško da je slučajno i to da su majke Svetog Justina (koji u svojim delima objavljuje svetosavsku filozofiju kao izraz opštih, bogočovečanskih, vrhunskih duhovnih i misaonih ljudskih dometa)¹⁶ i Svetog Save imale isto ime – Anastasija, uz razne druge sličnosti koje bi se mogle pronaći između ovih svetitelja. Do sveobuhvatnog preporoda još nije došlo, iako krajevi za koje se vezuju telesni i duhovni koreni Svetog Oca Justina zaslužuju da ponovo zažive u svojoj staroj slavi, čiji su snažni, blistavi odsjaji, uostalom – biće sasvim jasno već nakon iole dubljih uvida, vezanih za njegovo poreklo, od Tetova do Vranja – i iznedrili ovog svetitelja, na sličan način kao što je upravo srpski jug svojevremeno iznedrio središte nemanjićkog i svetosavskog Srpskog Carstva.

(II)

U vranjskom kraju starine su svuda prisutne, zajedno sa starim srpskim rečima koje je sačuvao vranjski govor, a o kojima svedoče i Markovo Kale, Markova Stupaljka, Markova Furnja i mnogi drugi nazivi. Među njima se kriju kako tragovi srednjovekovnih tvrđava, pećine i stene, tako istovremeno i simboli narodnog trajanja, odrazi predanja i sećanja na svetinje, slavu i junaštvo prošlih vremena¹⁷.  Iako su ove drevnosti naizgled skrivene i neprepoznatljive, ipak postaju jasno uočljive kada se pogled posmatrača pažljivije i bez žurbe usmeri na ovdašnje tlo. Tako se, recimo, i legendarni grad Izom, na čijem mestu se danas nalazi Vranjska Banja, lako prepoznaje u nazivu susednog sela koje se zove Izumno i koje i danas krasi sveti hrast zvani Sveto Maslo. Do njega još uvek dolaze litije na dan seoske slave, odnosno na praznik Duhova (Svete Trojice), nakon čega, tokom Duhovske sedmice, i zasebni zaseoci (mahale) slavu proslavljaju tokom različitih dana, kako bi meštani mogli da se međusobno posećuju i jedni drugima dolaze u goste. Sve u svemu, sveto drveće, praznici i svete gore još uvek čuvaju srpski jug, ali je njegovo posebno upečatljivo obeležje prostor nazvan Vranjskom Svetom gorom, na kojoj se izdvaja Manastir Gornje Žapsko.

Ukoliko upitate nekog Vranjanca da vam ponešto kaže o Manastiru Svetog Stefana u Gornjem Žapskom, obično će reći da je tamo sve lepo sređeno, uz nezaobilazan veoma povoljan estetski utisak, iza kojeg se, nakon bližeg upoznavanja, takođe razotkrivaju i vekovni duhovni slojevi. Blagoljepije koje svaki posetilac može da zatekne na ovom mestu, odakle potiče sveštenički rod iz kojeg je ponikao Sveti Otac Justin Popović, teško je ne prepoznati i ne diviti mu se. Slično kao što ne možemo a da se ne zadivimo dok čitamo i proučavamo njegova dela¹⁸,  u kojima nailazimo na složeno, ali vrlo jasno predočeno mudroslovlje, te na odgovore na najsuštinskija pitanja kojima se bave naš um i sva duhovna čula.

Podsetićemo da se sveštenička porodica Popović doselila u blizinu Vranja, po svemu sudeći, početkom 19. veka, vremenske prekretnice za srpski narod¹⁹, a deda Svetog Oca Justina (Blagoja Popovića) služio je kao sveštenik u selu Gornje Žapsko. Ukoliko imamo u vidu da „od krv voda ne biva“, kao što nam kazuje narodna poslovica iz vranjskog kraja²⁰,  postaju nam mnogo razumljivije raznovrsne okolnosti vezane za Justinov život i rad. Da je reč o postojanju neprekinute niti bogonadahnutosti kroz brojne naraštaje, osim izuzetno velikog broja prethodećih kolena sveštenika, pored ostalog svedoči činjenica i da je Justinov otac tu išao u versko-učiteljsku školu. U osvrtima na život i delo Justina Popovića naglašava se, naime, da je njegova porodica „proizvela sedam uzastopnih generacija sveštenika do Justinovog oca Spiridona“²¹,  koji je ipak prekinuo taj niz, ali se u ovom smislu isto tako pominje i čitavih trinaest svešteničkih kolena²²,  pri čemu je Justin četrnaesti beočug. I ovaj veličanstveni niz – koji podseća na značaj broja 14 u razvrstavanju predačkih pokolenja u jevanđeljskom Hristovom rodoslovu, na samom početku Novog Zaveta²³  – svakako predstavlja (uz podrazumevajuću napomenu da nije nimalo lako ni svakidašnje postati čovek koji služi Bogu) jedno od čudesnih prednaznačenja pojave Svetog Oca Justina i njegovog čudesnog životnog dela.

O. Justin Popović: Vidovdanska etika

Ovde se, dakle – ali i u okolnim mestima²⁴ i naravno u samom Vranju, poznatom po brojnim crkvama i svetinjama, kojih je i u prošlosti bilo više nego u drugim srpskim gradovima slične veličine, pa i većim²⁵  – nalaze koreni svega onoga neizbrojivog što su Srpska Crkva i narod dobili preko Svetog Justina Ćelijskog i Vranjskog. Takođe, kao što je poznato, još stariji koreni potiču iz još južnijih srpskih krajeva. S tim u vezi, dodatno skrećemo pažnju i na to da porodica Justina Popovića dubljim poreklom vuče korene iz okoline Tetova,²⁶ još južnije u odnosu na duhovnim darovima preobilni grad Vranje, sa svojom neobično bogatom sveštenom tradicijom i značajem, zajedno sa Vranjskom Svetom gorom i drugim svetim gorama (ne)zaboravljenog juga²⁷ i Stare Srbije. Slično tome, iz još južnijih srpskih krajeva potiče i čitavo mnoštvo stvaralaca i podvižnika. Među njima se nalaze i drugi Popovići – poput mučenički nastradalog Spasoja Hadži Popovića (1882–1926) iz Bufa kod Lerina, osnivača i urednika lista „Južna zvezda“, jednog od najrevnosnijih branitelja stradalnih prostora srpskog juga²⁸ – kao i drugi sveštenički sinovi, izdanci starih i poštovanih južnjačkih loza.

I pored svega ovoga i mnogo toga još neispričanog, u novije vreme je gotovo u zasenak pala činjenica da „osim poznatog ‘Borinog Vranja’, tj. onog i onakvog Vranja i Vranjanaca kako ih je opisao u svojim kasnijim delima vranjanski književnik Bora Stanković“, postoji i „jedno drugo, bolje i čestitije Vranje, za koje bismo mi danas mogli s pravom reći“ da je to, u stvari, „Justinovo Vranje“, jer je „dalo takvoga Božjeg čoveka i niz drugih čestitih ljudi“²⁹.  Iako su Vranjanci i danas s pravom posebno ponosni na svoju kuhinju i pesmu, vrednoću u radu i druge osobine, ne treba nikako izgubiti iz vida ni njihovu otvorenost srca, kao ni sklonost verskim osećanjima, pa i tradiciju pobožnosti. Upravo u skladu s prethodnim, osim nove zavetne crkve Svetog Ave Justina – koja se nalazi u manastiru Ćelije, gde su mu i mošti – u Vranju je 1994. godine podignut njegov spomenik, kada je započeto i sa obnovom porodične kuće Oca Justina. U današnje vreme tu se nalazi i Hram Sv. Justina Filosofa i Sv. Justina Ćelijskog i Vranjskog, kao i Svepravoslavni centar „Prepodobni Justin Ćelijski i Vranjski“, upravo na mestu gde je nekada živela porodica Justina Popovića, čiji je deda Aleksa tu podigao kuću. Tokom juna 2019. godine deo njegovih moštiju prenesen je iz manastira Ćelije ovde.³⁰ Tako se, i sasvim neposredno, ovaj veliki mudroslov i svetitelj, ali i čudotvorac, neporecivo vratio rodnom domu, preko bogonadahnutih dela iznova šireći propoved Istine u koju je tako čvrsto i dosledno, ne samo svom dušom nego i svim svojim dubokim umom, verovao.

Šta je još, tim povodom, posebno bitno da znamo i da ne zaboravimo? Neka od najznačajnijih dela srpskog, ali i svečovečanskog, mudroslovlja i bogoslovlja nastala su upravo kao rezultat rada i božanskog nadahnuća Svetog Justina, nekadašnjeg Blagoja koji je rođen i rastao u Vranju i njegovoj okolini, kao izdanak i kruna izuzetno dugačke i istrajne svešteničke loze, vodeći poreklo baš iz ovog sasvim neobičnog i jedinstvenog kraja.

Međutim, došlo je do privremenog rastanka između Justina i njegove rodne grude. Pored ostalog, primera radi, jedan od rođaka Justina Popovića pričao je da su kod njega jednom došli neki oficiri, zapretivši mu „da se više ne viđa (sa Justinom) na Sv. Gavrila, inače će da ga pritvore i da ga ubiju (verov. Justina)“ i „od tada nikada više (Justin) nije dolazio kod rođaka“ iz Donjeg Trebešinja, odakle je bila Justinova majka.³¹ Pre toga je Justin Popović često dolazio u svoj kraj, a najpre u Donje Trebešinje, na dan Svetog Gavrila kada je služio i u crkvi, nakon toga odlazeći na slavu kod rođaka.³²

I pored različitih, teško podnošljivih zbivanja koja su obeležila njegov život mučeničkim iskušenjima (pa i boravkom u zatvoru), udaljivši ga od rodnog kraja, možemo zaključiti da se Sveti Otac Justin svojim delima i sveukupnim nasleđem – uz novonastali hram sa njegovim imenom u samom Vranju – ipak sve više vraća na svoj srpski jug, počev od njegovog rodnog grada i Vranjske Svete gore, višestruko osveštanih predvorja ovih južnih krajeva. Kao što ukazuje i sam naziv Stara Srbija, u njima je zapretena tajna srpske prošlosti,³³ ali i – vrhovnim dometima sveukupnog srpskog predanja – prednaznačene svečovečanske misije, odnosno budućnosti.³⁴

O toj misiji i budućnosti maštala su mnoga srpska pokolenja. Da li je baš područje Stare Srbije i čitavog srpskog juga od ključnog značaja za buduću narodnu i duhovnu obnovu? Brojne naznake i zaključci čine odgovor na ovo nezaobilazno pitanje potvrdnim, a takvim ga čini i celokupno životno delo Justina Popovića. Korenima Svetog Oca Justina koji se vezuju za Manastir Svetog Stefana u Gornjem Žapskom i Vranje posebnu pažnju posvećuje i njegovo Žitije, napisano od strane vladike Atanasija Jevtića,³⁵  tragom svetih uspomena na njegove duhovne pretke sa juga. Među njima možemo prepoznati nemali broj onih koji su se kalili, stradali i podvizavali upravo na tim prostorima, ili pak poticali sa njih, doživevši najveću moguću slavu – počev od Svete Petke, preko Svetog Jovana Vladimira, sve do Sv. Đorđa Kratovca, Sv. Gavrila Lesnovskog i mnogih drugih.

Ono što najpre povezuje navedene delatnike, nezaboravne i svete pretke – kao što, s druge strane, na zemaljskoj ravni u večnosti spaja srpski narod i njegovu glavnu veru – jeste upravo njihovo zajedničko duhovno nasleđe i tlo koje se, nasuprot nekadašnjem shvatanju ovog prostora kao središta, u novije vreme obično smatra za srpski jug, ili srpski jugoistok. U pitanju je podneblje koje je neosporno imalo suštinski značaj za određenje i zemaljsko ovaploćenje srpske vere i državnosti, isto kao i narodnog i duhovnog prostora, te s njima povezane samosvesti. Reč je, dakle, ni manje ni više nego o svojevrsnom jezgru, središtu koje je (privremeno) postalo „granično“ ili čak i „zagranično“ područje, sa složenim zbivanjima čiji je ishod neizvestan.³⁶

Upravo sa duhovnih visina vranjskog kraja, tih osvećenih dveri velikolepnog srpskog juga, jasnije se vide njegova bliska i daleka prostranstva, a u prvom redu vrhovi i doline Stare Srbije, nekadašnjeg središta nepreglednog srpskog narodnog prostora³⁷  i nadaleko čuvenog Srpskog Carstva. Ono je, kao što se zna ali neretko zaboravlja, cvetalo upravo u „južnim krajevima“ – njegovom nekadašnjem središtu – zajedno sa Srpskom Crkvom i osobenim srpskim izrazom hrišćanske predstave o savršenom narodu, Novom Izrailju,³⁸ čiji su neposredni odrazi i plodovi iznova prepoznata Vranjska Sveta gora i cela vranjska oblast, koren i srce Justinove tajne.

Autor je naučni savetnik, za „Život Crkve“

Izvor: Život Crkve

1. Justin Popović, Svetosavlje kao filosofija života, u: Sabrana dela Svetog Justina Novog: u 30 knjiga, knj. 4, Naslednici Oca Justina, Manastir Ćelije, Valjevo, 2001, str. 186.
2. V. recimo: Atanasije Jevtić, Žitije prepodobnog oca našeg Justina Novog Ćelijskog, u: Na bogočovečanskom putu, priredio Atanasije Jevtić, Manastir Ćelije, Valjevo, 2014, str. 7–181; Vladimir Dimitrijević, Blagovest o Blagoju: Život i delo Svetog Justina Ćelijskog, u: V. D., Sinovi Svetog Save, Catena mundi, Beograd, 2022, str. 173–307.
3. V. u: Momčilo Zlatanović, Rečnik govora Južne Srbije, Učiteljski fakultet, Vranje, 1998, str. 72.
4. Up. predstave o „Dubničkoj Svetoj gori“, predočene u posebno upućujućem članku: „Manastir Dubnička Presveta Bogorodica“ (https://etnosrb.rs/pravoslavlje/manastir-dubnička-presveta-bogorodi/; pristupljeno 26. 9. 2025).
5. Povodom šireg, oblasnog shvatanja naziva Vranje, treba znati da je, „krajem XI i početkom XII veka predeo na Pčinji gde je isposnički život okončao pustinožitelj i potonji svetac Prohor“, zabeležen „u žitiju Joakima Osogovskog kao ‘vranjanske pustinje’ “ (Gordana Tomović, Vranje i okolina u srednjem veku, Vranjski glasnik 26-27, 1994, str. 55).
6. A. Jevtić, n. d., str. 15–16.
7. Monografija manastira Svetog Pantelejmona u Lepčincu, n. d., str. 53.
8. Isto, str. 28.
9. Isto, str. 28–30, 45.
10. Isto, str. 30.
11. Isto, str. 77–82.
12. Isto, str. 36.
13. Za početak, čitalac se može upoznati sa nekim od pitanja, vezanih za srpski jug, posmatran u širem smislu, u delima: Jeremija Mitrović, Narodnosna svest u Srba, Narodna knjiga, Beograd, 1989, str. 74–77, 177–210; Jovan Trifunoski, Makedoniziranje Južne Srbije, Beograd, 1995.
14. V. Vladimir Cvetković, Justin Popović: Sinteza tradicije i inovacije, Institut za filozofiju i društvenu teoriju, Beograd, 2021, str. 32–34, itd.
15. Pritom, moglo bi se reći i da je Sveti Justin čitavog života vojevao protiv (ne)dela koja se vezuju za nesvetog Josipa, učestvujući u večnoj borbi u kojoj je, na planu večnih vrednosti, odneo veličanstvenu pobedu.
16. Up. V. Cvetković, n. d., str. 33–34. Up. i: Zoran Kinđić, Justinovo tumačenje filosofije Svetog Save, u: Sveti Sava i Domentijan, ur. Dragiša Bojović, Jelena Stošić, Centar za crkvene studije, Centar za vizantijsko-slovenske studije, Niš, 2024.
17. V. Momčilo Zlatanović, Rečnik govora Južne Srbije, Učiteljski fakultet, Vranje, 1998, str. 223.
18. V. u: Vladimir Cvetković, Justin Popović: sinteza tradicije i inovacije, Institut za filozofiju i društvenu teoriju, Beograd, 2021, str. 453–457.
19. V. o doseljenju „iz južnih krajeva (od Tetova) u okolinu Vranja“ u: Atanasije Jevtić, Žitije prepodobnog oca našeg Justina Novog Ćelijskog, u: Na bogočovečanskom putu, priredio Atanasije Jevtić, Manastir Ćelije, Valjevo, 2014, str. 11–12.
20. V. polaznu rečenicu (moto) u knjizi: Jadranka Đorđević, Srodnički odnosi u Vranju, Etnografski institut SANU, Beograd, 2001, str. 7.
21. V. Cvetković, n. d., str. 20.
22. A. Jevtić, n. d., str. 11.
23. V. Sveto Jevanđelje po Mateju (1, 17).
24. Justinova majka je bila pobožna i čestita žena, poreklom iz Donjeg Trebešinja kod Vranja (v. u: Vladimir Dimitrijević, Blagovest o Blagoju: Život i delo Svetog Justina Ćelijskog, u: V. D., Sinovi Svetog Save, Catena mundi, Beograd, 2022, str. 175). O pobožnosti i osobinama njegove majke v. još u: A. Jevtić, n. d., str. 14–18.
25. V. Nebojša Đokić, Prilog istoriji vranjanskih crkava do Drugog svetskog rata, u: Levač, ur. Goran Jašović i drugi, Istorijski arhiv Kruševac, Udruženje za umetnost i kulturu Svojnovo, Svojnovo – Kruševac, 2023, str. 349–350.
26. Ovaj grad se nalazi u oblasti Polog, nemanjićkoj zemlji od davnina, a u neposrednoj blizini Tetova je i Manastir Lešak, koji se vezuje za cara/kneza Lazara Hrebeljanovića.
27. Kada je reč o srpskom jugu i njegovom nasleđu, v. recimo činjenično snažno potkrepljene radove, sabrane u knjizi: (Slavo)Makedonci – Deo srpskog naroda, prir. Hadži Miloš Marinković, Prometej, Novi Sad, 2024.
28. O njemu s velikim uvažavanjem piše Vranjanac Jovan Hadži Vasiljević (v. Spasoje Hadži Popović, u: Pomenik Društva Svetoga Save, Brastvo XXI, Beograd, 1927, str. 322–323), još jedna izuzetno značajna i zaslužna ličnost sa ovih prostora.
29. A. Jevtić, n. d., str. 15.
30. O prethodnom v. na zvaničnom sajtu Eparhije vranjske: https://www.eparhijavranjska.org/sematizam/ObjektiQview.asp?ID=61; pristupljeno 26. 9. 2025.
31. A. Jevtić, n. d., str. 7–8.
32. Isto, str. 7.
33. Up. Dragoljub Petrović, Granice srpskog jezika, Prometej, Novi Sad, 2025, str. 127; širi okvir i podrobnije v. na stranama 126–132.
34. Up. Ivica Todorović, Sa štitom ili na njemu, Biblioteka Milutin Srećković i drugi izdavači, Smederevska Palanka, 2025, v. poglavlje Novi Izrailj i antisrbizam – osnovni dualni model napada i zaštite, str. 55–93.
35. V. u: A. Jevtić, n. d., str. 11–12.
36. Up. Slavenko Terzić, Stara Srbija (XIX–XX vek): drama jedne civilizacije, Pravoslavna reč, Istorijski institut Beograd, Novi Sad – Beograd, 2012.
37. Naime, „sve do prvih decenija 19. veka oblast Stare Srbije se označava kao središnji deo Srbije“ (S. Terzić, n. d., str. 19). Up. i: Milomir Stepić, Geopolitički pojmovnik Balkana, Catena mundi, Beograd, 2023, str. 447–448.
38. V. Miloš Blagojević, O nacionalnim i državnim interesima u delima Domentijana – Srbi izabrani narod, Istorijski glasnik 1-2, 1994. Takođe v. opet i: I. Todorović, Sa štitom ili na njemu, str. 55–93.