Jednu od zanimljivijih knjižica koju sam pročitao u 2023. godini – Lažni Indijac Abasa Hidera (Službeni glasnik, 2017; a u prevodu Maje Anastasijević) – započeo sam u vozu na liniji Hamburg-Hanover prije nekoliko mjeseci. Da bih, mada obimom nevelik ali prilično dopadljiv, fiktivni životopis, tj. uspomene, iračkog političkog zatvorenika, Rasula Hamida, dovršio tek prije nekoliko dana, igrom slučaja takođe u vozu, na liniji Beograd-Podgorica.
Hiderov roman bih, sve i da nije bilo ove podudarne okolnosti, svakako pamtio po željeznicama – i to taman ovim njemačkim – jer njegov neimenovani pripovjedač upravo na jednoj takvoj (na liniji intersiti ekspresa Berlin-Minhen) pronalazi rukopis Iračanina koji nije želio da postane „Sadamista” pa je zbog toga morao da se nepovratno otisne iz Bagdada u svijet što je podrazumijevalo teški život političkog izgnanika.
Značajan momenat Hamidovih memoara tiče se odnosa politike tj. državnog aparata i njegove poezije – naime, u trenutku kad ovaj više ne želi da trpi cenzuru, odlučuje da je bilo dosta i čini sudbinski zaokret koji će ga, na kraju, odvesti sve do Njemačke: Razumljivo je da u takvim okolnostima nisam imao preveliku želju da se i dalje družim s tim političarima i književnicima, da učestvujem u toj velikoj igri. Rasul Hamid, očito romansirana hipostaza njegovog tvorca, dopadljiv je jer ne želi da se svrsta.
Politički antipod
Mističnu reku (2003) Klinta Istvuda sam prvi put gledao u osnovnoj školi, film uspješan i važan ne samo zbog svoje strašne teme već i izvanredne glumačke postave. U konkurenciji Lorensa Fišberna, Tima Robinsa, Kevina Bejkona itd. utisak je da je ipak ponajbolji – Šon Pen. I, mada je svoj raskošni talenat demonstrirao više od deceniju ranije, recimo u neonoaru Stanje milosti (1990) Fila Džoanoua, ali i svojim odličnim filmom Indijanski trkač (1991) koji ne samo da je režirao već je za njega napisao i scenario, upravo će za ulogu u Istvudovom modernom klasiku Pen dobiti svog prvog Oskara.
Otada ima više od 15 godina, a Šona Pena – sve i da nije tolikih priznanja – lično držim za jednog od najautentičnijih glumaca savremenog Holivuda. Pen, međutim, pored umjetničkog dara posjeduje i jednu drugu dimenziju svog lika: aktivni politički angažman. Ne samo da je na listama finansijera američke Demokratske stranke, nego je, posebno od početka rata u Ukrajini, toliko eksponiran da je postao jedan od najdominantnijih holivudskih etalona politike intervencionizma (u toj mjeri da je, između ostalog, u jednom trenutku pokrenuo i kampanju prikupljanja sredstava za kupovinu aviona F-15 i F-16 Oružanim snagama Ukrajine). Drugim riječima, za Šona Pena je malo reći da se „svrstava” – on je zaštitni znak jedne politike.
I kada bismo, kojim slučajem, uzeli da pravimo pregled važnih holivudskih imena – od Meril Strip do Roberta da Nira – gotovo da nema značajnog glumca ili glumice koji nije podržao jedan od dva politička pola SAD-a (doduše, dominantno Demokrate). Mističnu reku – u tom smislu – nisam pomenuo zato što je u pitanju dobra neonoar/krimi drama (a jeste) već jer je ovaj naslov egzemplaran na političkom nivou: režiser filma, Klint Istvud je, naime, jedna od najpoznatijih holivudskih figura koja –vidimo, za razliku od njegovog glavnog glumca – tvrdo podržava Republikance. Zapravo, ako postoje politički antipodi unutar svekolikog Holivuda to bi bili Istvud i Šon Pen.
Kad se kod nas pominju filmovi koji su okupili velika imena, mnogima će na pamet pasti, između ostalih, i Balkan ekspres (1983) Branka Baletića. Kad se pominju suprotstavljene i dijametralne politike, zapravo svojevrsni antipodi, mnogima će na pamet možda pasti SPS i LDP (posebno ranih 2000-ih). Premda, opet, u izuzetnoj konkurenciji od Dragana Nikolića do Olivere Marković, lični utisak je da su u Baletićevom filmu ponajbolji Bata Živojinović i Bora Todorović. Bata koji ne samo da je bio član SPS-a i podržavao ovu opciju do kraja života, već je u jednom trenutku čak i bio kandidat za predsjednika Srbije ispred ove stranke (na neuspjelim izborima 2002. godine) i Bora koji je podržavao LDP, bio potpisnik njihovih proglasa, pojavljivao se u reklamnim spotovima, aktivno učestvovao u kampanjama itd.
Kulturni ostrakizam
Kad je prije nekoliko dana objavljena lista potpisnika koji su podržali jednu od lista za parlamentarne izbore u Srbiji, mnoge je iznenadilo ime Nikole Kolje Pejakovića na njoj. Čitava stvar je podigla toliko prašine da se – ako je vjerovati pijanisti Ivanu Aleksijeviću – zbog nje raspao bend Kolja i Grobovlasnici. Na nekoliko različitih medija i portala osvanule su kolumne koje žigošu Koljino političko „svrstavanje”, a onda se sve raširilo i na društvene mreže gdje je zadobilo obrise svojevrsne harange uperene protiv glumca, režisera, scenariste i muzičara. Neki su išli toliko daleko da su protestovali protiv Koljine umjetnosti: nećemo te više ni gledati ni slušati, za inat!
Čin Nikole Pejakovića, izuzetno talentovanog umjetnika koji je u velikoj mjeri zadužio srpsku kulturu, posve je legitiman i prihvatljiv – na istoj listi su se našli i drugi umjetnici, ali i sportisti i intelektualci, neki od najuglednijih i najreprezentativnijih članova našeg naroda. Isto tako, legitimno je i prihvatljivo da se nekome Koljin politički aktivizam ne dopada – ili Istvudov, Šon Penov, Batin ili Borin. Kao što je legitimno i nesvrstavanje Rasula Hamida.
Ono što ne bi trebalo da bude prihvatljivo je zagovaranje društvenog ili kulturnog ostrakizma – strašne ideje da bi umjetnost morala da plati zbog političkog mnjenja ili još strašnije: da bi trebalo da bude izolovan pojedinac. Posebno je sporno zagovaranje ovakvih kardinalnih mjera ako pretenduješ na poziciju pristojnijeg, inkluzivnijeg, otvorenijeg i šireg dijela političkog i društvenog spektra. Onda se ne razotkrivaju samo lične frustracije, već i jedna vrsta prilično očigledne hipokrizije. Boljke dosta malignije – i za društvo dugoročno pogubnije – od bilo koje vrste političke podrške, jer, na kraju, mnogi od ovih ličnih izbora ili svrstavanja, u velikoj knjizi istorije, najčešće uopšte i ne budu zapamćeni.
Stefan Sinanović je profesor srpske književnosti iz Crne Gore. Ekskluzivno za Novi Standard.
Izvor Novi Standard
Naslovna fotografija: Tanjug/Igor Stanić
