Ovih dana, svako dovođenje u vezu srpskog imena ili srpskog pridjeva sa bilo kojom temom iz Crne Gore, u dijelu javnog prostora se karakteriše kao napad na crnogorski identitet ili njegovo prisvajanje od strane države Srbije. Međutim, srpski identitet i istorija Crne Gore su toliko detaljno prožeti, da je sasvim jasno kako biti Srbin u Crnoj Gori, i osjećati državu Crnu Goru kao srpsku (državu, dakle, u kojoj žive i Srbi i koju su, pored drugih, gradili i Srbi) jednako je legitimno i potpuno ravnopravno sa onim – biti Crnogorac.
Piše: Oliver Janković
Jelena kći Lazara Hrebeljanovića, nije tek samo jedna u nizu vladarskih zetskih snaha, koje su u srednjovjekovnu Zetu došle iz okolnih feuda. Ona, kruševačka princeza, kao udovica Đurađa Drugog Balšića, upravlja Zetom u prvim decenijama 15. vijeka, najprije samostalno, a potom i kao potpora novom vladaru, svom sinu Balši Trećem. Kada je, po drugi put, ostala udovica (smrću drugog muža Sandalja Hranića) ona se vratila u Zetu, i tamo na skadarskom ostrvu Beška, obnavlja manastirski hram Svetog Đorđa i gradi Bogorodičnu crkvu Blagovjesti, u kojoj će biti sahranjena poslije smrti. Nije pretjerano reći da je Jelena Balšić jedna od centralnih figura zetskog 15. vijeka. I to ne samo po njenoj vladarskoj i diplomatskoj ulozi, niti samo po njenom ktitorskom opusu na Skadarskom jezeru (Zetskoj Svetoj gori), nego – možda prije svega – zbog njene književne ostavštine, sačuvane kao prepiska sa duhovnikom Nikonom Jerusalimcem u Goričkom zborniku. Sve to skupa, svakako prevazilazi granice nekog etničkog i nacionalnog identiteta (pa samim tim i neke, bilo koje države), ali svakako ostaje spomenik srpskog kulturnog i duhovnog utemeljenja u Zeti, ili utemeljenja zetske kulture i duhovnosti u srpskom identitetu.
50 godina poslije Jelenine smrti, krajem 15. vijeka, na Cetinju će početi sa radom štamparija Crnojevića, pod rukovođenjem jeromonaha Makarija. Cetinje je tada postalo novo sjedište Zetske mitropolije, koju je nepuna tri vjeka ranije, osnovao Sveti Sava Nemanjić. Sjećanje na tu svetosavsku osnovu Zetske eparhije, iskazano je i u štampanim djelima pomenute manastirske štamparije. U sklopu Psaltira Crnojevića, odštampan je i crkveni kalendar za 1494. godinu, a u tom kalendaru kao sveci sa crvenim slovom (početnim slovom ili svim slovima) navedeni su i Sveti Nemanjići: Sveti Sava, Sveti Simeon Mirotočivi i Sveti Stefan Dečanski. Ovo sasvim korespondira sa činjenicom da rimokatolički misionar Leonardis javlja 1642. da je bio na Cetinju i kaže da ”tamošnji narod i crkve slave svetog Uroša, kralja srpskog”( Arhiv Svete kongregacije za propagandu vjere, Rim, v. 60, f 502r, 460r). Otprilike u isto vrijeme, na osnovu sakupljenih činjenica na terenu, mletački putopisac M. Bolica je objavio značajnu publikaciju „Opis skadarskog sandžakata“, koju je publikovao već 1614. godine. U ovoj publikaciji o Cetinju i Cetinjskom manastiru on ostavlja jedan skromni zapis, koji doslovno glasi: „Na Cetinju je knez Batrić Vlatkov, a ono ima 70 kuća i 170 vojnika. Cetinje je smješteno u vrlo plodnoj ravnici dugoj 4, a širokoj 2 milje (oko tri kilometra). Na jednom kraju ravnice, na četiri velika i dobro uređena izvora, čija je voda vrlo hladna, slavni gospodar i knez Ivan Crnojević izgradio je mali ali veoma lijep manastir za kaluđere reda Sv. Vasilija srpskog obreda. U njemu je rezidencija episkopa, živi u njemu 25 kaluđera, a opslužuje ga još 40 drugih crkvenih ljudi i slugu. Taj prelat kao mitropolit duhovni je vladar svih stanovnika Crne Gore i nad sobom priznaje samo vlast pećkog patrijarha“.
Iskoračili smo dva vijeka naprijed, kako bismo istoriografski osvijetlili karakter nastanka Cetinjskog manastira, i sadržaj njegovog književnog štamparskog izdavaštva. Kroz ove putopisne zapise zapadnih i latinskih pisaca, kojima se sigurno ne može pripisati neka velikosrpska ideologija, dobijamo jasnu sliku zašto je grb Crnojevića, jedan od rijetkih sačuvanih artefakta starog Cetinjskog manastira, kao dvoglavi bijeli orao spuštenih krila, vizuelno nasljeđe nemanjićke epohe. (Prof. Predrag Vukić, Višestruka uloga i značaj Cetinjskog manastira kroz istoriju, Monografija Cetinjskog manastira, Cetinje, 2014, str. 35)
Ovo je mali podsjetnik, priručnog karaktera, za sve one neupućene, kojima se medijski i propagandno nameće mišljenje da je srpsko ime u Crnu Goru uvedeno odnekud sa strane, i da je današnji pomen srpskog naroda, srpske kulture u Crnoj Gori, iskaz uperen protiv države. Nasuprot tome, istorijski izvori jasno svjedoče da utemeljenje srpskog narodnog identiteta u samoj Crnoj Gori, potiče makar iz 11. vijeka i da je ono savremenik nastanka i razvoja crnogorske države, još od njenih srednjovjekovnih dukljanskih početaka.
