Ovih dana, svako dovođenje u vezu srpskog imena ili srpskog pridjeva sa bilo kojom temom iz Crne Gore, u dijelu javnog prostora se karakteriše kao napad na crnogorski identitet ili njegovo prisvajanje od strane države Srbije. Međutim, srpski identitet i istorija Crne Gore su toliko detaljno prožeti, da je sasvim jasno kako biti Srbin u Crnoj Gori, i osjećati državu Crnu Goru kao srpsku (državu, dakle, u kojoj žive i Srbi i koju su, pored drugih, gradili i Srbi) jednako je legitimno i potpuno ravnopravno sa onim – biti Crnogorac.
Piše: Oliver Janković
Period nemanjićke uprave Zetom (preko 150 godina) najbolje pokazuje kako etnička istovjetnost naroda u Raškoj zemlji i Zeti, ne isključuje svijest o zetskoj državnoj posebnosti. Odnosno, iako je nad obje oblasti vladala ista vladarska porodica, srednjovjekovna država Nemanjića, imala je osjećaj za posebnu državnu tradiciju obje srpske kraljevine (kako će Srbiju i Crnu Goru zajedno nazvati crnogorski kralj Nikola početkom 20. vijeka). Drugim riječima, bar u Srednjem vijeku, državna posebnost nije nikakav dokaz o etničkoj ili duhovnoj zasebnosti neke oblasti u odnosu na drugu.
To najbolje pokazuje politička autonomija Vukana Nemanjića unutar zajedničkog srpske države, i njegova, na momente, potpuno suprotna međunarodna politika, u odnosu na braću i oca. Slično je bilo i sa svim drugim Nemanjićima, koji su se za vladarski tron veće države spremali tako što su prethodno vladali Zetom. Opet, istovremeno sa tim i takvim političkim tokovima, duhovna orjentacija i stvaralaštvo epohe Nemanjića, ostavlja svoje plodove podjednako i ravnomjerno na teritoriji Raške i Zete, kao izraz civilizacijskog napretka i prosperiteta obje oblasti, a nikako kao znak hegemonije jedna nad drugom, ili stagnacije i propadanja jedne u odnosu na drugu. Zato je narod u Zeti/ Crnoj Gori (onaj većinski i državotvorni) zaostavštinu Nemanjića jednostavno doživljavao kao svoju sopstvenu. (To će opet poetski izraziti pomenuti crnogorski kralj u svojim poznim poetskim radovima, kada kaže: ”Slobode je kolijevka Nemanjina Crna Gora”, iz ”Pjesme Svetom Savi”, napisane pred Savindan 1912.).
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Duklja Vojislavljevića – 11. vijek
Ono što danas Crna Gora ima kao svoju sopstvenu kulturnu prepoznatljivost i dokaz svoje autentičnosti i starine, ujedno su djela srpske kulture i narudžbine srpskih ktitora. U pitanju je isti duh koji je nadahnjivao kako zetske vladare, tako i narod u Zeti, i on je porodio manastir Đurđeve stupove u Beranama (zadužbina Stefana Prvoslava, sinovca Stefana Nemanje), manastir Moraču kod Podgorice (zadužbina Stefana Vukanovog, unuka Stefana Nemanje), manastir Vranjinu na Skadarskom jezeru (podignut ili obnovljen na inicijativu Svetog Save Nemanjića), manastir Ratac kod Bara, crkva Sergija i Vakha, te crkva Svetog Nikole na Skadarskom jezeru (podigute ili obnovljene trudom Jelene Anžujske žene kralja Uroša Nemanjića), rudnik Brskovo kod Mojkovca (plod privredne djelatnosti Uroša Nemanjića)…. sve to tokom 13. vijeka.
Svi ti manastiri i pravoslavne bogomolje, nastali su ili obnovljeni u velikom duhovnom zamahu uspostavljanja tada nove, a do danas postojeće, crvene organizacije. Riječ je o samostalnoj (autokefalnoj) Crkvi na teritoriji ondašnje nemanjićke države, koja se tokom 13. vijeka zvala Žička, a potom i Pećka arhiepiskopija, a danas postoji kao Srpska Pravoslavna Crkva. Tu Crkvu je utemeljio i zvanično osnovao Sveti Sava Nemanjić, i ona će na teritoriji današnje Crne Gore imati bar tri svoje konstitutivne jedinice (eparhije): zetsku, humsku i budimljansku.
Zetska će svoje sjedište imati u manastiru Prevlaka kod Tivta; Humska najprije na Stonu kod Pelješca, a tokom 13. vijeka će njeno sjedište biti premješteno u crkvu Petra i Pavla u Bijelom Polju; a Budumljanska eparhija će sjedište imati u pomenutom manastiru Đurđevi stupovi kod Berana. Dakle, u skladu sa drevnom crkvenom praksom, ove eparhije (prve u ovdašnjoj istoriji sa slovenskim, domicilnim crkvenim poglavarima) su konstituisane kao domaće, narodne crkvene jedinice, okupljene oko crkvenog centra koji narod prepoznaje kao svoj, a i oko sveštenstva koje je na isti način prihvaćeno i kasnije vjekovima poštovano od naroda u Zeti. Bila je to Crkva podjednako i srpska (po osnivaču, po jeziku komunikacije i bogosluženja, po žičkom središtu, po široj/većoj državi unutar čijih granica je osnovana, po narodu) i podjednako zetska (po manjoj državi, i oblasti u kojoj djeluje).
Ovaj duhovni trud osnivača Žičke arhiepiskopije, Svetog Save Nemanjića, njegov misionarski i prosvetiteljski rad, posebno je ostavio traga na teritoriji današnje Crne Gore, u narodnom pamćenju i predanjima, od Durmitora, preko Morače, do Paštrovića i Grblja. (sabrano u knjizi ”Sveti Sava u narodnom predanju” istoričara Vladimira Ćorovića, Narodno delo, Beograd 1990. a na osnovu priloga koji su objavljeni u ”Bosanskoj vili” 1897 – 1901, u ”Bosansko-hercegovačkom istočniku” 1897., ”Bratstvu” 1908. i ”Sveti Sava u narodnim pričama” Novi Sad 1913).
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Između Vojislavljevića i Nemanjića – 12. vijek
Gotovo da nema kraja u Crnoj Gori koji ne pamti pjesmu ili priču o značaju Svetog Save za narodni napredak i zajednicu. Ove su priče na granici legende i mita, pa one ne govore toliko o istorijskim događajima, koliko o prisustvu u narodnoj svijesti zaostavštine Svetog Save. Do danas u Crnoj Gori, imamo 15-tak crkava posvećenih ovom srpskom prosvetitelju; imamo u nekim krajevima i svetosavski post (7 dana uoči 27. januara); neka bratstva dan Svetog Save slave kao svoju krsnu slavu ili prislavu, a do pojave komunističkih vlasti Sveti Sava je bio školska slava svih crnogorskih škola, od njihovog osnivanja početkom 19. vijeka.
Ovo je mali podsjetnik, priručnog karaktera, za sve one neupućene, kojima se medijski i propagandno nameće mišljenje da je srpsko ime u Crnu Goru uvedeno odnekud sa strane, i da je današnji pomen srpskog naroda, srpske kulture u Crnoj Gori, iskaz uperen protiv države. Nasuprot tome, istorijski izvori jasno svjedoče da utemeljenje srpskog narodnog identiteta u samoj Crnoj Gori, potiče makar iz 11. vijeka i da je ono savremenik nastanka i razvoja crnogorske države, još od njenih srednjovjekovnih dukljanskih početaka.
