Piše: Dragana Matović
U manastiru Sopoćani završeni su konzervatorsko-restauratorski radovi, kojima jestabilizovano i zaštićeno zidno slikarstvo južne pevnice Crkve SveteTrojice. Tim Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture (RZZSK) iz Beograda, koji je predvodio slikar konzervator Dragan Sučević, 38 danaradio je na oko 25 kvadratnih metara očuvanog živopisa. Na površinamagde nije bilo fresaka postavljen je dekorativni malter, kako bi sezaokružila celina.
– Radovi su izvedeni po planu RZZSK, a u ekipi su bili konzervatori-restauratori Zavoda, kao i saradnici, diplomirani slikari-restauratori – kaže Sučević za „Novosti“.
Portreti vladara za divljenje
Kralj Uroš Prvi namenio je Sopoćane sebi za grobnu crkvu. Osim što je za ktitora pripremljen grob na tradicionalnom mestu, u jugozapadnom delu naosa, u severozapadnom delu priprate sahranjena je njegova majka Ana Dandolo, koja je umrla kad je crkva završavana. Njena smrt prikazana je na severnom zidu priprate. Portreti kralja Uroša Prvog, Stefana Prvovenčanog, Simeona Nemanje, Dragutina i Milutina, kraljevih sinova, kao i portreti kraljeve porodice sa suprugom, kraljicom Jelenom Anžujskom, i sinovima, među najlepšim su vladarski portreti tog doba. Istoričari umetnosti ističu da su od posebnog istorijskog i umetničkog značaja freske sa scenama iz života Simeona Nemanje u njemu posvećenoj kapeli i Svetog Save u đakonikonu.
Poslednji obimniji radovi na živopisu Sopoćana izvođeni su osamdesetih godina 20. veka. Iako su freske bile u relativno dobrom stanju, bilo je neophodno ponoviti postupke zaštite.
– Prirodno je da se taj ciklus s vremena na vreme ponavlja, u zavisnosti od uslova u kojima postoji građevina i slikarstvo koje je krasi – objašnjava Sučević. – Od 2014. Zavod je izveo opsežna istraživanja i pripremio projekat po kome radimo. U njemu, osim restauratora, učestvuju i arhitekta, istoričar umetnosti i hemičar.
Konzervatori su prvo očistili površine živopisa i konsolidovali malternu podlogu. Posebna pažnja posvećena je oštećenjima, gde je primena materijala i postupaka zahtevala izuzetnu preciznost.
– Rešavanje oštećenog i osetljivog živopisa 13. veka traži maksimalnu pažnju i korišćenje reverzibilnih materijala, da bi se u svakom trenutku mogao izvesti novi postupak bez oštećenja originala – naglašava Sučević.
Najzahvalniji deo posla bio je retuš oštećenja.
– Retuš je kao šlag na torti. On daje preglednost i čitljivost slikarstvu. Tako se plombe od kreča i agregata, koje svojom bojom remete celinu, dovode u sklad sa originalom i omogućavaju da freske ponovo zasijaju svojom punoćom – dodaje naš sagovornik.
Ovim radovima posao u Sopoćanima nije završen.
– Ostalo je da se uradi severni zid potkupolnog prostora naosa, kao i ostatak naosa i priprata. Time bi poslovi na zaštiti i prezentaciji slikarstva Sopoćana bili zaokruženi – ističe Sučević.
Iako tokom ovih radova nije bilo velikih otkrića, jer su prethodna istraživanja već obelodanila sve značajne detalje, radovi u Sopoćanima potvrdili su da ovaj biser srpske umetnosti 13. veka ostaje jedno od najbolje čuvanih svedočanstava srednjovekovne kulture. Sopoćani su od 1979. na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine. Upisani su sa drugim srednjovekovnim spomenicima, pod zajedničkim nazivom „Stari Ras sa Sopoćanima“. Osim Sopoćana, najznačajniji spomenici u ovoj celini su Manastir Đurđevi stupovi, Crkva Svetih apostola Petra i Pavla (Petrova crkva) i ostaci tvrđava Ras i Gradina.
Bez krova bila 250 godina
Malo je poznato da je manastir Sopoćani bio 250 godina bez krova. U njegovoj porti svojevremeno su spavali Aleksandar Deroko i Rastko Petrović. Deroko je kasnije napisao:
– Probuđen toplom julskom rosom, prvi put u životu mi je pala jedna bogohulna misao, a to je da niko nikada ne sagradi krov na manastiru Sopoćani, da se ne bi uništila čarolija, Suncem okupano Uspenje Bogorodice. Gospode Bože, zahvaljujem ti što sam gledao procese svetih ratnika i hvala Ti što si video kako kaplju tople suze anđela iznad odra Bogomajke.
U Sopoćanima je čuvena freska Uspenja Presvete Bogorodice koja je na Svetskoj izložbi u Parizu svojevremeno proglašena za najlepšu fresku srednjeg veka na svetu. Površine oko 30 kvadrata, očuvana je u originalnom stanju iz vremena nastanka.
– Najvažnija i najlepša freska iz sopoćanskog hrama je „Uspenje Bogorodice“ na kojoj vidimo dvostruku perspektivu – ispričao je jeromonah Zosima. – Anđeli, mladići sa krilima i bakljama u ruci, iza Hrista, da su naslikani u normalnoj perspektivi bili bi mali i udaljeni od nas. Oni su krupni i ka Hristu okrenuti, jer on je centar obe perspektive – i ove nebeske i ove zemaljske.
Freska je naslikana tako da dočarava dubinu prostora kao i trodimenzionalne likove koje istoričari umetnosti nazivaju „renesansa pre renesanse“. Kralj Stefan Uroš doveo je za oslikavanje najbolje umetnike toga doba iz Carigrada i oni su radili na oslikavanju manastira od 1272. do 1276. godine.
Izvor: Novosti
