Piše: Vuk Bačanović
U posljednje vrijeme u Bosni i Hercegovini pojavljuje se, pomalo stidljivo a pomalo agresivno, inicijativa da se podstakne nacionalna odrednica „Bosanac“, i da se, u ime navodno šireg, građanskog ili nadnacionalnog identiteta, potisne ili bar relativizuje ime „Bošnjak“. Oko te ideje su se okupili i izvjesni intelektualci, koji tvrde da je „Bošnjak“ tobožnji Kalajev projekat, da je termin kompromitovan, suviše „etnički“ ili „religiozan“, te da bi „Bosanac“ bio prirodni izraz za sve koji žive u Bosni i Hercegovini, pa čak i kao zamjena za postojeće nacionalno ime.
Simbolička samoironija ove inicijative ogleda se i u činjenici da su se njeni nosioci – predsjednik akademik prof. dr Suad Kurtćehajć, potpredsjednici Mirsad Čaušević i prof. dr Zlatko Hadžidedić, akademici Ibrahim Žuđelović, Asim Kurjak, dr Esad Bajtal, Ahmed Bosnić, Gradimir Gojer, zatim prof. dr Šeherzada Džafić, dr Mevludin Tanović, mr Milan Jovičić, dipl. ing. el., Neddžad Hodžić, dipl. ing. el., nekadašnji hrvatski sabornik, i generalni sekretar Nešad Alikadić – okupili baš 25. novembra u sarajevskom Hotelu „Holidej in“, na dan ZAVNOBiH-a, da usrdno rade na tome kako bi se etničko ime Bošnjak konačno relativizovalo u korist opšteg „Bosanca“. Paradoks je utoliko raskošniji što se radi o istoj onoj sali u kojoj je 9. januara 1992. proglašena Republika Srpska, a 27. septembra 1993. održan Bošnjački sabor na kojem je reafirmisano etničko ime Bošnjak za bosanske muslimane.
Problem sa ovim konceptom nije u samom terminu „Bosanac“ – koji svakako može imati smisla kao regionalna odrednica koja je u prošlosti bila ekvivalentna odrednici Bošnjak u njenom zavičajnom poimanju – nego u pretpostavci da je naziv „Bošnjak“ istorijski vještački i suvišan, pa bi ga stoga trebalo zamjeniti. Semantički, „Bošnjak“ je skraćena i fonetski ekonomičnija varijanta arhaičnijeg pojma koji je ranije nosio oblik „Bošnjanin“: čovjek iz Bosne bez obzira na srednjovjekovnu ili osmansku premodernu etnokonfesionalnu pripadnost, dok je „Bosanac“ takođe derivat od Bosna, ali na noviji, jednostavniji način: osnova Bosan- + sufiks -ac i semantički znači i značilo je isto što i „Bošnjak“ i „Bošnjanin“ na osnovnom nivou: stanovnik Bosne.
Upravo tu nastaje nesporazum, jer se zanemaruje čitava istorijska slojevitost i kontinuitet odrednice „Bošnjak“. A evo zašto je teza o njenoj navodnoj „neautentičnosti“ istoriografski neodrživa i zašto je inicijativa za istiskivanje tog imena, u najmanju ruku, potpuno suvišna.
Tvrdnja koju iznose učesnici pomenutog skupa da je odrednica „Bošnjak“ isključivo „kalajevski projekat“ — u smislu da prethodno nije postojala — istoriografski je neodrživa. Benjamin Kalaj jeste pokušao da tu odrednicu pretvori u temelj modernog, građanskog identiteta u skladu s potrebama austrougarske uprave, ali je sama riječ „Bošnjak“ postojala mnogo ranije, kao dio niza predmodernih balkanskih samoodrednica.U osmanskom periodu ona je prije svega funkcionisala kao eshatološko-konfesionalni identitet unutar višeg sloja bosansko-muslimanskog društva — prije svega begovske aristokratije — i označavala je muslimana-Osmanliju u užem smislu iz Bosanskog ejaleta. Nasuprot tome, šire gradsko i seosko muslimansko stanovništvo u svakodnevnom govoru mnogo češće se identifikovalo terminom „Turčin“, koji je u narodnom jeziku imao konfesionalno značenje i označavao jednostavno „muslimana“.
U tom kontekstu treba naglasiti i sljedeće: svaki pojedinac koji je u procesu islamizacije prelazio u muslimansku zajednicu, istovremeno je ulazio i u osmanski kulturno-administrativni okvir, što znači da je postajao i Bošnjak (u užem, ejaletskom smislu) i Turčin (u širem, konfesionalnom narodnom jeziku). Drugim riječima, proces islamizacije je u Bosni gotovo uvijek bio istovremeno i proces osmanizacije, pri čemu su se oba identiteta – institucionalni (Bošnjak) i narodno-konfesionalni (Turčin) — preklapala i u praksi funkcionisala kao dvije ravni iste pripadnosti.
Međutim, da li se iz navedenog može izvući zaključak koji se često sreće u političkoj retorici površnih bošnjačkih nacionalista i propagandista, a po kojem su, prije svega srpski, a zatim i hrvatski identitet „uvezeni“ u Bosnu i Hercegovinu tek u 19. vijeku, te da je u tom periodu došlo do „srbizacije“, odnosno „kroatizacije“ navodno autentičnog bošnjačkog hrišćanskog stanovništva? Za takve tvrdnje, međutim, također ne postoji potvrda u relevantnoj istorijskoj građi.
Što se tiče pravoslavnog stanovništva, tvrdnja o navodnoj devetnaestovjekovnoj „srbizaciji“ koju zagovaraju učesnici skupa iz Holidej ina takođe ne stoji. Brojni izvori — i oni nastali unutar pravoslavnih zajednica u Bosni i Humskoj zemlji (kasnijoj Hercegovini), i oni strani — dosljedno govore o pravoslavnim stanovnicima kao o Srbima. To uključuje domaće izvore, parohijske i manastirske provenijencije iz krila Srpske crkve, rimokatoličku misionarsku građu, habzburške izvore o stanovništvu Bosne i njenom pravoslavnom iseljeničkom stanovništvu, putopisne zapise, ali i osmanske deftere, u kojima se, još duboko u 16. vijeku, za pojedine hercegovačke deftere koristi oznaka „srpski“, a da ne govorimo o odrednicama kao „srpska selišta“ i „srpska zemlja“ u istim dokumentima. Ovdje se radi o tipičnom premodernom identitetu, nastalom iz srednjovjekovne eshatološke kategorije: srednjovjekovne „nacije“ širom Evrope bile su u prvom redu vjerske zajednice, što se u osmanskom periodu nastavilo kroz formiranje „sirb mileta“, odnosno srpske zajednice.
Kod rimokatoličkog stanovništva situacija je bitno drugačija. Njihova odrednica „bosanski / bošnjački“ bila je u najvećoj mjeri zavičajna, ne i strogo konfesionalna ili proto-nacionalna. U praksi su se dijelili na Šokce, Bunjevce, Latine, Madžare i, Hrvaćane — što je označavalo katoličko stanovništvo s hrvatskih teritorija koje su, u ranijim epohama, bile pripojene Bosanskom ejaletu, kao sastavnom dijelu Osmanskog carstva u ekspanziji. Ovdje treba dodati da je franjevački red njegovao i posredno sjećanje na dvorski srpsko-rimokatolički identitet dinastije Kotromanića, potom i uži koncept Bosne kao rimokatoličke zemlje, ali u potpunosti usvajajući izvanske, dubrovačke, dalmatinsko-venecijanske i u konačnici hrvatske percepcije tog identiteta koji će vremenom postati dominantni. Ovakvo stanovništvo, u svjetonazorima osmanske muslimanske elite, nije moglo biti „bošnjačko“, jer je taj termin za muslimansku aristokratiju imao isključivo konfesionalno-identitetsko značenje, koje oni nisu željeli dijeliti s pripadnicima drugih vjera.
Zbog toga su sami bosanski muslimani, nakon austrougarske okupacije, odbacili termin Bošnjak: percepcijski, „Bosna“ je u novim okolnostima prestala biti islamski okvir, a postala ponajprije hrišćanski, naročito rimokatolički prostor Habzburške carevine, pa je identitet koji je ranije nosio snažnu islamsku komponentu za njih izgubio smisao. Upravo zato je i propao Kalajev pokušaj modernizacijske „bošnjakzacije“ — ne zato što odrednica Bošnjak nije postojala, već zato što se njeno izvorno značenje nije moglo prenijeti u sekularizovani, multikonfesionalni projekat bez gubitka sadržaja. Stoga nije nikakvo čudo da se bošnjački identitet najduže, čak do Kraljevine Jugoslavije, zadržao u Novopazarskom sandžaku koji je tek 1912. u Prvom balkanskom ratu prestao biti vezan za Osmansko carstvo i osmansko-muslimanski koncept bošnjaštva, postavši dio modernih srpskih nacionalnih država, Srbije, odnosno Crne Gore.
U tom kontekstu valja posmatrati i zakašnjeli proces modernizacije identiteta tokom 1993. godine, kada je političko rukovodstvo u Sarajevu reafirmisalo odrednicu Bošnjak kao ime konstitutivnog naroda. Taj čin nije bio rezultat dugotrajnog, spontano izrastajućeg nacionalnog razvoja kakav je u većini evropskih društava tekao kroz decenije kulturne, obrazovne i institucionalne konsolidacije, već prije svega ratom uslovljena i ubrzana modernizacija. Umjesto mirnodopskog procesa, u kojem bi se termin širio kroz školstvo, kulturu i javne institucije, identitetska transformacija odvijala se u izuzetno teškim i neregularnim uslovima, lišenim stabilnih mehanizama kulturne produkcije. Zbog toga je bošnjačka identifikacija iz 1993. godine istovremeno i povratak istorijskoj terminologiji i njeno duboko modernizovanje — proces koji je, u poređenju s evropskim modelima iz 19. vijeka, bio izrazito iznuđen, ubrzan i fragmentaran.
Prema tome, odrednica Bošnjak je u potpunosti istorijski utemeljena i ne predstavlja nikakav moderni konstrukt bez pređašnjeg uporišta, niti artificijelnu intervenciju spoljne uprave, kako se to ponekad pojednostavljeno tvrdi. Ona se javlja kroz različite semantičke slojeve — od predmoderne konfesionalno-eshatološke samoodrednice muslimanske elite, preko zavičajnog toponimskog identiteta u ranijim epohama, do moderne nacionalne kategorije afirmisane 1993. godine — ali u svim tim oblicima predstavlja kontinuitet istorijske upotrebe. Upravo zbog tog kontinuiteta, koji je moguće dokumentovati u osmanskim, dubrovačkim, misionarskim, putopisnim i drugim izvorima, nema nikakve potrebe za njenom promjenom ili zamjenom. Naprotiv, riječ je o nazivu koji organski povezuje različite faze kolektivnog postojanja i omogućava razumijevanje bošnjačkog identiteta kao istorijskog procesa, a ne kao ad hoc političkog izuma.
Upravo zbog svega navedenog, savremene inicijative da se nacionalno ime Bošnjak potisne u korist navodno „neutralnijeg“ Bosanac pokazuju se kao istovremeno pogrešno zasnovane i potpuno suvišne, budući da počivaju na pogrešnoj pretpostavci da je prvo ime istorijski sumnjivo, a drugo navodno prirodno i samo po sebi pomiriteljsko. Kako se vidi iz istorijske građe, „Bošnjak“ ima dubok, dokumentovan kontinuitet, dok je njegov istoznačnik „Bosanac“ postao prvenstveno geografsko-zavičajna oznaka.
Zato je inicijativa da se pod plaštom „građanskog“ identiteta istisne ime Bošnjak ne samo istorijski neopravdana, nego i politički kontraproduktivna. Nacije ne nastaju odlukama komisija, konferencija i okruglih stolova, niti se mogu proizvesti pukim dekretom ili promjenom službenog pojmovnika. Svaki put kada je u modernoj istoriji pokušano da se identitet „izmisli“ ili nasilno preusmjeri odozgo, bez organskog oslonca u istorijskom iskustvu i samopercepciji zajednice, rezultat je bio ili potpuni neuspjeh, ili duboko društveno rasulo i sukobi, koji su u bošnjačkom korpusu već prisutni zbog vrlo teškog ratnog i poratnog stanja i kolonijalne podređenosti u dejtonskom protektoratu, a koja onemogućava istinsku nacionalnu emancipaciju.
Upravo takvu tendenciju pokazuje i današnje nastojanje da se jednim političko-administrativnim potezom izbriše ili relativizuje ime Bošnjak i zamijeni ga opštom određenim „Bosancem“: umjesto istinskog građanstva, proizvodi se dodatna konfuzija i nepovjerenje, te podriva osjećaj istorijskog kontinuiteta. Umjesto stalnih preimenovanja i laboratorijskih projekata nacionalnog inženjeringa, mnogo je zdravije postojeći naziv ispuniti sadržajem demokratskog, pluralnog društva i antikolonijalnog sentimenta. Upravo tako, a ne njegovim napuštanjem, ime Bošnjak može ostati i istorijski i savremeni naziv naroda čija je sudbina organski vezana za Bosnu i sve one teritorije na kojima živi narod koji se u bošnjačkoj „koži“ osjeća prirodno.
