Sve do 1992, sve do raspada Jugoslavije i početka rata u Bosni i Hercegovini, gradu Sarajevu su administrativno pripadale i opština Pale i opština Stari grad. I ne samo da su istom gradu administrativno pripadale, nego su se unutar tog grada koji se sastojao od deset opština jedna na drugu naslanjale.
Kad je rat počeo, između ove dvije opštine se ukazala linija fronta. Pale su postale ratna prijestonica Republike Srpske, a Stari grad sa Baščaršijom, Begovom džamijom, Vijećnicom, Pivarom, Principovim mostom, Starom crkvom, Franjevačkim samostanom te Sefardskom sinagogom, simbol, metafora i najprepoznatljiviji dio opkoljenog Sarajeva.
Sa završetkom rata, Pale su postale središte novozamišljenog grada najprije prozvanog Srpskim, a zatim Istočnim Sarajevom, grada nastalog od djelova predratnog Sarajeva koji su pripali Republici Srpskoj i okolnim romanijskim opštinama. Stari grad je pak ostao simbol i metafora cijelog Sarajeva i njegov iz turističke perspektive ubjedljivo najatraktivniji dio.
Zgrada Predsjedništva Bosne i Hercegovine nalazi se u opštini Centar, a u njoj se desio jedan od dva skorašnja događaja koja su u fokus pažnje javnosti vratili odnos Srba spram Sarajeva. Mislim na već notorni performans Milorada Dodika, njegovih saradnika i stanovitnog harmonikaša. Drugi događaj je pojseta patrijarha Porfirija glavnom gradu BiH.
Ovu svoju provokaciju Dodik je najavio nekoliko dana ranije kad je pozvao novinare da s njim u Predsjedništvu zapjevaju. Na pitanje šta će pjevati, Dodik je kroz smijeh rekao: „Nema te više Alija“. Reč je o pjesmi koju je pevao Hašim Kučuk Hoki (1946-2002) kao posvetu sopstvenom ocu.
Poziciju Hašima Kučuka, a i ove pjesme, u imaginarijumu jugoslovenske kulture vjerovatno je najbolje fiksirao autor koji se u kratkom nekrologu pjevaču nakon što je ovaj poginuo u saobraćajnoj nesreći između Novog Sada i Beograda prisetio epizode iz kultnog domaćeg filma: „U filmu ‘Specijalno vaspitanje’ Gorana Markovića Slavko Štimac igra momka koji izlazi ‘na vikend’ iz popravnog doma sa svojim prijateljem kojeg igra Berček. Jednom se zateknu u nekom novobeogradskom stanu gdje pokušavaju da smuvaju dvije djevojke uspješno imitirajući normalne, gradske momke. Jedna od djevojaka pita Štimca šta bi volio da mu pusti na gramofonu, a on je pita ima li onu stvar o Aliji sevdaliji. U tom trenutku cijela njihova igra se ruši. Pjesma o kojoj je riječ, Hokijeva ‘Nema te više Alija’, izdaje ih – oni su iz jednog drugog svijeta, iz kruga prezrenih, odbačenih i izgubljenih u čijem centru stoji Hašim, i sam od njihove sorte, i pjeva njihovu tugu.“
Ipak, iz uvijek budnih sarajevskih medija, Dodikova najava je promptno prepoznata kao podrugljiva aluzija na Aliju Izetbegovića, prvog predsjednika demokratski izabranog Predsjedništva BiH, prvog predsjednika Predsjedništva nezavisne BiH i oca doskorašnjeg člana Predsjedništva BiH i predsjednika Stranke demokratske akcije, Bakira Izetbegovića. Na svojoj privatnoj televiziji, Senad Hadžifejzović je javno prozvao Bakira Izetbegovića da reaguje, ako ne zbog sebe, a ono zbog svog oca.
Inače, prvi koji je, barem javno, napravio vezu između Hokijeve pesme i Alije Izetbegovića bio je Stipe Mesić koji je u jednom razgovoru ustvrdio da ako i ne zna pouzdano o čemu su razgovarali Slobodan Milošević i Franjo Tuđman u Karađorđevu, zna sigurno o čemu su pjevali, dodavši odmah potom: „Nema te više Alija“, otvoreno ukazujući kako je glavna tema sastanka dva predsjednika bila podjela Bosne i Hercegovine.
Po svemu sudeći, međutim, kad se harmonikaš ukazao u Dodikovom sarajevskom kabinetu, nije se pjevala pesma „Nema te više Alija“. Od onih koje su potencirane na repertoaru bile su „Srpkinja je mene majka rodila“, „Pukni zoro“ te „Romanija“.
Prva od navedenih pjesama mogla je lako da pogodi u srce i Dodikovog kolegu iz Predsjedništva Željka Komšića u čijim biografijama stoji da mu je majka Danica (djevojački Stanić) Srpkinja iz Doboja. Pošto je bošnjački član Predsjedništva Šefik Džaferović rođen 1957, jasno je da se ni njegova majka u vrijeme njegovog rođenja nije mogla zvanično izjašnjavati kao Muslimanka, ali da li je i njega mogla pogoditi navedena pjesma Indire Radić nije poznato. Čak i ako nije, vjerovatno bi se mogao prepoznati u sličnoj pesmi Nedžada Salkovića „Bosanka me majka rodi“.
Mediji su već pisali o tome da je i Dodik očito povjerovao u legendu da je „Pukni zoro“ narodna pesma iz Prvog svjetskog rata, a ne hit koji je slovenački kantautor Manjifiko napisao za potrebe Dragana Bjelogrlića i njegovog filma „Montevideo, Bog te video“.
Naposlijetku, Bešlićeva „Romanija“ se već posljednjih nekoliko godina, a naročito u proteklim mjesecima, nametnula kao i možda najveći postjugoslovenski narodnjački hit. Otpjevana autentičnim glasom nostalgije za zavičajem, u njoj se žudnja za vodom vlastitog djetinjstva izjednačuje sa snagom ljubavi.
Vodeni izvori obično se, naravno, vežu sa planine i ruralne predjele, a ako je u jugoslovenskoj urbanoj kulturi postojao grad o čijoj vodi su se pripovijedale legende, to je najprije bilo Sarajevo. Nije slučajno da se u nekoj vrsti predratnog bratimljenja Sarajeva sa Beogradom, kao „fizički“ simbol tog željenog bratstva ukazala baš Sebilj česma na dnu Skadarlije. Stara je priča da će se onaj ko se napije vode na Baščaršiji sigurno vratiti, pa je i ova česma na neki način trebala da rekreira tu legendu na novom prostoru.
Kao simbol nedavne posjete patrijarha Srpske pravoslavne crkve Porfirija Sarajevu nije se stoga toliko uspostavio bilo koji liturgijski prizor, nego slika gdje on na baščaršijskoj česmi pije vodu. Imajući u vidu da je upravo Porfirije, na neki način, simbolički vratio Srbe u središte pozornice javnog i kulturnog života u Zagrebu, ne treba imati bojazan od toga da se i ovaj prizor dubinski simbolički iščita.
Slika Porfirija koji pije hladne vode sa Baščaršije ne znači nužno da će se on lično vratiti, ali bi bilo dobro da znači da će se Srbi vratiti, barem donekle, jer Sarajevo bez svoje srpske komponente nije Sarajevo, a i srpska istorija i kultura su bez Sarajeva nezamislive. Dobro, neće Srbi vjerovatno još jako dugo biti u Sarajevu onoliko važan faktor koliko su bili od pamtivijeka do početka devedesetih godina prošlog vijeka, ali opet od Sarajeva ne bi smjeli da odustaju, i zbog istorije i zbog predaka i zbog silnih drugih stvari. I tu je uloga crkve nezamjenjiva. Kao što je simbolički srpski povratak u Mostar bio nezamisliv bez vladike Grigorija, tako bi i Porfirijeva posjeta Sarajevu mogla možda biti začetak nekih novih trendova, korisnih i važnih i za Srbe i za Sarajevo.
Muharem Bazdulj
Izvor: RTS (OKO)
