Evo tajna besmrtnika: dade Srbu stalne grudi,
od viteštva odviknuta, u njim’ lafska srca budi
(Gorski vijenac, Posveta prahu oca Srbije, 17–18)
Navedeni Njegoševi stihovi posvećeni su „heroju topolskome, Karađorđu besmrtnome”, koji je, po pesnikovim rečima, dao Srbima „stalne grudi” i probudio njihova uspavana „lafska srca”. Time je okrenuo tok istorije, kako je napisao vladika Nikolaj tumačeći ove Njegoševe stihove. Učinio je da sunce, potamnelo posle Kosova, ponovo obasja Srbe (Velimirović 1994, 195).
Priređivači Gorskog vijenca bili su saglasni u tumačenju ovih stihova, ali nije uvek bilo ujednačenog mišljenja o tome šta znači pridev stalan u sintagmi stalne grudi. Jedni su u njemu videli domaću leksemu stalan i značenje „postojan, čvrst”, a drugi rusizam stalьnoй (poreklom od nemačke reči Stahl) i značenje „čeličan, čvrst kao čelik”.
Nikolaj Velimirović je još 1911. godine u svom delu Religija Njegoševa, u poglavlju Molitva i viteštvo, uz ovaj Njegošev stih stavio napomenu: „Ne stalne u smislu postojane grudi, nego stalne – čelične grudi” i time izneo mišljenje da je u pitanju rusizam (Velimirović 1994, 195). Naš poznati prevodilac na nemački jezik Katarina Jovanović na isti način je tumačila poreklo i značenje ovog prideva i navedeni stih prevela sa: „er stahlt die Brust der Serben” (1939).
Nikola Banašević u svom kritičkom izdanju Gorskog vijenca navodi podatak da je Katarina Jovanović reč smatrala rusizmom i sam objašnjava stih sa „dao je Srbinu čelične grudi” (Banašević 1973, 144–145).
Vido Latković sintagmu stalne grudi tumači kao „postojane, čvrste grudi”. On iznosi činjenicu da je Njegoš ovu metaforu upotrebljavao u istom značenju i u Svobodijadi, samo koristeći odomaćeni turcizam čelik (Latković 1980, 232–233):
Treba turska beščovječnost
da u čelik naša srca,
naše prsi preokrene
(Svobodijada, 199–201).
Mihailo Stevanović u dvema svojim studijama o Njegoševoj leksici tretira ovu leksemu kao „domaći pridev stalni”, ali ne isključuje mogućnost da bi to mogao biti „skriveni rusizam, kakvih u Njegoševu jeziku srećemo u većem broju slučajeva” (Stevanović 1976, 25 i 1990, 18). U Rječniku uz cjelokupna djela P. P. Njegoša Stevanović i Bošković tumače pridev stalni kao rusizam stalьnoй, sa značenjem „čeličan” (Stevanović, Bošković 1954). U dvotomnom Rečniku Njegoševa jezika, koji je uradio sa svojim saradnicima M. Vujanić, M. Odavićem i M. Tešićem, Stevanović ne daje etimologiju, ali donosi značenje „čeličan; fig. čvrst kao čelik” (Stevanović 1983).
Najzad, i profesor Aleksandar Mladenović u svom kritičkom izdanju Gorskog vijenca donosi značenje „čeličan”. Tumačeći stih o kome je reč, kaže: „tajna besmrtnika je u tome što je Srbinu dao jake, čvrste, čelične grudi, što mu je ulio veru u sebe samog, što je u tim grudima probudio lavovsko, junačko srce” (Mladenović 2005, 12).
Dakle, iz navedenog se može videti da su najkompetentniji, najbolji poznavaoci Njegoševog dela pridev stalan u navedenom stihu iz Gorskog vijenca tumačili kao rusizam u značenju „čeličan, odn. čvrst kao čelik”.
Rada Stijović
Izvor: Stanje stvari
