Piše: Prof. dr Radoje V. Šoškić
Prema satelitskim podacima Evropske svemirske agencije, u periodu između 2021. i 2024. godine, na teritoriji Crne Gore bespravno i prekomjerno je posječeno više od 587 km² šume, što čini preko 4% ukupne površine države. U institucionalno konsolidovanim društvima, podatak ovakve težine bio bi dovoljan da pokrene sve mehanizme državne reakcije — od hitnih mjera sanacije i nadzora do strateških preusmjerenja u politici zaštite životne sredine. U Crnoj Gori, međutim, ovaj podatak ne proizvodi institucionalni odgovor, već — sistemsku tišinu. Tišinu koja nije izraz kontemplativnog poštovanja prema prirodi, već simptom strukturne indiferentnosti, normativne paralize i simboličke dezorijentacije političke zajednice.
Gubitak više od 4% teritorijalnog integriteta predstavlja strukturni, višeslojni poremećaj — epistemološki, ontološki i politički — u načinu na koji zajednica konstituiše svoj odnos prema prostoru, pravu i projekciji vlastite budućnosti. Riječ je o rezovima egzistencijalne dubine: rezovima u ontologiji pejzaža, u simboličkom kontinuitetu zajednice, i u etici odgovornosti institucija. Šuma, kao prostorno-egzistencijalni, kulturno-simbolički i duhovno-arhetipski resurs, ne iščezava u pukoj fizičkoj tišini — s njenim nestankom gubi se i sposobnost zajednice da projicira temporalne horizonte koji transcendiraju logiku tržišne isplativosti i cikličnu kratkovidost izbornog legitimiteta. Nestaje sama mogućnost mišljenja dugoročnosti kao političke i etičke kategorije.
U tom svjetlu, devastacija prirodnog pejzaža ne konstituiše se tek kao ekološki izazov u okviru administrativno-birokratskih klasifikacija, već kao simptom ontološkog poremećaja u jezgru političkog poretka: ona razotkriva institucionalnu nesposobnost da se artikuliše vrijednost onoga što ne podleže neposrednoj ekonomskoj ekstrakciji, ali što predstavlja egzistencijalni preduslov kolektivnog opstanka i simboličke kohezije. Iščezavanje šumskog tkiva ne ugrožava samo ekološku ravnotežu — ono potkopava normativne osnove pravnog poretka, briše kontinuitete između prošlosti, sadašnjosti i budućnosti, i izlaže krizu u samim temeljima državnosti kao etičko-političkog projekta. U pejzažu koji nestaje, država ne gubi samo prostor — ona gubi refleksivnu sposobnost da se prepozna kao subjekat odgovornosti i nosilac pamćenja.
U eri post-istine, u kojem se činjenice sve češće konstruišu u režimima algoritamske filtracije i digitalno posredovanih narativa, Crna Gora se suočava sa duboko paradoksalnim trenutkom: da bi stekla uvid u razmjere devastacije vlastite šume, prinuđena je da se osloni na satelitske snimke Evropske svemirske agencije, umjesto na sopstvene administrativne kapacitete i izvore. Taj epistemološki obrt — u kojem se znanje o sopstvenoj teritoriji generiše izvan institucionalnog okvira države — ne svjedoči samo o krizi samopouzdanja upravnih struktura, ili krizi povjerenja u sopstvenu administrativnu percepciju, već i o gubitku kognitivne suverenosti — sposobnosti države da bude izvor vlastitog znanja. Uprava za šume, Ministarstvo poljoprivrede i Agencija za zaštitu životne sredine, u ovom kontekstu, ne figuriraju kao izolovani primjeri nemara, već kao manifestacije sistemske patologije: dezintegracije administrativnog uma koji više ne pretenduje na znanje i istinu, već legitimitet izvodi iz pukog operativnog opstanka. Riječ je o aparatu koji odustaje od svoje epistemološke misije i postepeno se konstituiše kao tehničko-birokratski automatizam: struktura koja funkcioniše bez uvida, odlučuje bez spoznaje, i opstaje uprkos gubitku normativne orijentacije, prepuštajući istinu / spoznaju eksternim, često tehnokratskim posmatračima. Takvo delegiranje znanja/spoznaje otjelovljuje ontološku kapitulaciju — povlačenje države iz pozicije subjekta koji ne samo da upravlja prostorom, već ga i simbolički tumači i normativno strukturira. Kada država više ne zna šta se događa na njenoj teritoriji — gubi se temeljna pretpostavka političkog postojanja: ideja odgovorne vlasti koja proishodi iz uvida.
Kada institucije istrajavaju u sistematskom ignorisanju devastacije sopstvenog prostornog kontinuiteta, nedvosmisleno se suočavamo sa paradigmatskom izrazom jedne dublje političke racionalnosti. Ovdje se ne radi o pukom izostanku institucionalne reakcije, već o epistemološkom odsustvu samog refleksa koji bi prepoznao potrebu za reakcijom. Tišina koja obavija nestanak šumskog pejzaža strukturirana je dispozicija moći, aktivna forma političkog upravljanja kroz strategijsku pasivnost. U tom konceptualnom horizontu, pozivajući se na Agambenovu genealogiju suverenosti i njegovu teoriju vanrednog stanja, moguće je ovu formaciju interpretirati kao specifičnu konfiguraciju ne-vanrednog stanja: ontološki režim u kojem se suspenzija odgovora odnosno odgovornosti više ne percipira kao izuzetak, već se postepeno internalizuje i normalizuje kao normativna matrica poretka. U takvom stanju, odsustvo institucionalne intervencije konstituiše se kao stabilizovani modalitet upravljanja — forma vlasti koja pasivnost pretvara u mehanizam vladavine, a inertnost u paradigmu političkog djelovanja.
U tom kontekstu, podatak da je od 69 preporuka Državne revizorske institucije iz prethodnog izvještaja čak 23 ostalo potpuno ignorisano, dok su ostale realizovane djelimično, sporadično ili isključivo formalno, valja tumačiti kao simptom funkcionisanja sofisticiranog režima poricanja koji ne operiše na osnovu brutalne cenzure ili otvorenog zataškavanja, već kroz rafiniranu infrastrukturu disperzije odgovornosti: Ministarstvo preusmjerava odgovornost ka Agenciji, Agencija ka koncesionarima, tužilaštvo se poziva na nedostatak formalnih prijava, Skupština na proceduralna ograničenja — pri čemu se nijedan akter ne pojavljuje kao nosilac krajnje odgovornosti, već kao njen privremeni posrednik. Na taj način se konstituiše pejzaž institucionalne tišine — topografija neodgovornosti koja funkcioniše kroz simultano prisustvo svih i odgovornost nijednog. Ta tišina nije akustička praznina, već afirmacija strukturiranog diskurzivnog poretka u kojem je odgovornost sistematski razrijeđena, razvodnjena i u konačnici ukinuta. Riječ je o onome što se može označiti kao „moralna ekonomija zaborava” — normativni režim u kojem institucije ne samo da izostavljaju djelovanje, već aktivno proizvode ne-sjećanje, brišu tragove vlastite nemoći i time proizvode disfunkcionalnu stabilnost, stabilnost bez odgovornosti. Unutar tog poretka, skandal više ne nastaje iz činjenice kršenja norme, jer norma više ne proizvodi ni očekivanje djelovanja. To nije kraj institucionalnog poretka, već njegova post-institucionalna mutacija: forma u kojoj moć više ne funkcioniše kao sposobnost da se odlučuje i interveniše, već kao sistemska moć prolongacije, odgađanja i konačne suspenzije odlučivanja kao takvog. Ovdje se vlast ne artikuliše kroz zakon, već kroz njegovo neizvršenje; ne kroz prisustvo suvereniteta, već kroz odsustvo odgovora/odgovornosti.
Pejzaž/priroda, kako nas uči fenomenološka tradicija mišljenja prostora, nije tek estetski okvir ljudske egzistencije, već egzistencijalna topologija zajedničkog smisla, imanentna arhiva narodne samosvijesti. U tom smislu, šuma se ne može svesti na biološku akumulaciju drveća, na vegetativnu masu podložnu eksploataciji; ona je ontološka matrica pamćenja i anticipacije, prostorni nosilac genealoške dubine i projekcije budućnosti. Ona čuva sedimentirane tragove predaka, ukorjenjuje se u simboličke slojeve nasljeđa, i istovremeno otvara horizont mogućeg potomstva — onih koji još nisu došli, ali čije pravo na prostor već danas biva poništeno. Nestanak šumskog pejzaža stoga ne označava samo ekološki ili infrastrukturni deficit, već fundamentalni poremećaj vremenske orijentacije zajednice. On briše mogućnost za iskustvo kontinuiteta, onemogućava vezu sa onim što je bilo i onim što bi moglo biti. U pejzažu se ukorjenjuje narativ, orijentir, smisao — i kada pejzaž nestane, zajednica ostaje bez prostornog oslonca koji nadilazi kratkoročne cikluse političkog pragmatizma i tržišne kalkulacije. Riječ je o gubitku onoga što se ne može izračunati, ali se ne može ni živjeti bez njega: o raspadu prostorne memorije i simboličke arhitekture kroz koju zajednica artikuliše vlastiti kontinuitet, vlastito trajanje. U tom pogledu, devastacija šumskog pejzaža predstavlja mnogo više od ekološkog zločina; ona označava lom u kulturnoj i duhovnoj koheziji naroda koji, gubitkom šume, gubi i sposobnost da misli dugoročno, da djeluje odgovorno i da bivstvuje u prostoru kao subjekt istorije, a ne puki korisnik resursa.
Ukoliko priroda ostaje izvan horizonta pravnog subjektiviteta, tada je neizbježno pozicionirana kao objekat — figura koja, lišena unutrašnjeg pravnog glasa, može biti eksploatisana, posječena, utišana. Granica između subjekta i objekta, između prava i resursa, jeste granica između svijeta koji priznaje postojanje Drugog i svijeta koji priznaje samo sebe. Pravni status u tom smislu ne označava samo administrativnu kategoriju, već djeluje kao ontološka granica — između entiteta i resursa, između onoga što posjeduje unutrašnju vrijednost i onoga što je svedeno na upotrebnu funkciju, između dostojanstva i funkcionalnosti.
Savremeni pravni sistemi, od Novog Zelanda do Ekvadora, već su destabilizovali tradicionalnu binarnu arhitekturu pravnog mišljenja — uvođenjem modela u kojima se prirodi priznaje status subjekta prava — entiteta s inherentnom pravnom osobenošću, sposobnog da bude nosilac interesa koji nadilaze ljudsku instrumentalizaciju. Rijeke dobijaju zakonske zastupnike, planine se štite kao entiteti s integritetom, jezera ulaze u sudske procese kao tužioci. Riječ je o dubokom normativnom zaokretu: pokušaj da se reartikuliše odnos između prava i svijeta, između jezika zakona i onoga što prethodi jeziku. Riječ je o pomaku u temeljnim premisama pravnog mišljenja — prelasku sa antropocentrične na ekološku ontologiju prava, gdje priroda ne postoji samo kao pozadina ljudskih djelovanja, već kao ko-subjekt planetarne zajednice.
Može li Crna Gora učiniti taj filozofski, politički i normativni iskorak? Ne kao čin mimetičkog usklađivanja sa dominantnim globalnim pravnim diskursima, već kao izraz unutrašnje nužnosti — dubinske potrebe za etičko-pravnom samorefleksijom, ukorijenjenom u imperativu opstanka i obnovi samopoštovanja zajednice. Jer bez priznanja prirode kao pravnog subjekta, ostajemo zatočeni unutar epistemološko-normativnog režima u kojem je sve što je sveto konvertibilno, monetizirano, a sve što nadilazi antropocentričnu racionalnost — osujećeno tišinom bez pravnog glasa. To stanje ne predstavlja puku tehničku insuficijenciju pravnog aparata, već radikalnu ontološko-etičku devijaciju: poredak u kojem su izbrisani oslonci za trajanje, ukinute granice smisla, i neutralisana tišina — ona tišina koja nije ljudska, ali bez koje čovjek više ne može da misli zajednicu, odgovornost, niti budućnost.
Izvještaji DRI nisu tek tehnički zapisi o proceduralnim nedosljednostima i upravljačkim deficitima; kao hronika propasti volje za promjenom, oni funkcionišu kao institucionalni obredi simboličkog samoponištenja, gdje se zakon ne dovodi u pitanje direktno, već se poništava kroz njegovu besprijekornu neprimjenjivost. Njihov jezik, premda strogo disciplinovan logikom kvantifikacije, administrativne neutralnosti i pravne formalnosti, biva otuđen od stvarnosti koju navodno dekodira i interveniše — postajući formalizovani ritual institucionalne nemoći, proizvodeći efekat praznog govora, formalnog označavanja koje ne generiše obavezu. Sljedstveno tome, svaki paragraf o „neispunjenim obavezama“, svaka zabilješka o „parcijalnoj realizaciji preporuka“ nije indikator budućeg korektivnog djelovanja, već znak ontološke zatvorenosti sistema unutar ciklusa pravnog poraza, unutar strukturne repetitivnosti pravnog pada — onoga što Derida naziva „praksom iterabilnosti“, ali bez žive obnove značenja. Osim toga, ovi izvještaji su i spomenici administrativne melanholije: formalizovani zapis jednog pravnog sistema koji se još formalno održava, dok u svojoj suštini doživljava dekonstrukciju kao autoritativni poredak. Riječ je, dakle, o repetitivnoj arhivistici nemoći, o dokumentovanju postojanja zakona koji se ne primjenjuje, već se vječno iznova konstatuje u svojoj nemoći.
Samim tim, devastacija šuma, kao gubitak više od četiri procenta teritorijalnog integriteta, postaje simbolički ekvivalent pravnog brodoloma — duboke simboličke disfunkcije pravne kulture, kada zakon više nije sposoban da artikuliše granicu niti da garantuje trajnost. Kada državne institucije mogu ravnodušno konstatovati nestanak preko 4% teritorije bez ikakvih pravnih i političkih konsekvenci, tada je pravo odnosno zakon de fakto suspendovan kao normativna sila, kao efikasni instrument obaveze i transformacije, i pretvoren u semiotičku fasadu — retorički omotač bez jezgra, površinsku konstrukciju bez realne supstance, normativnu ljušturu iza koje ne postoji volja za primjenom. U duhu Bodrijarove dijagnoze, ulazimo u terminalni stadijum simulakruma zakona — momenta u kojem pravo ne prikriva nepravdu, već prikriva činjenicu da pravo više ne postoji. Država, koja omogućava takvu fikcionalizaciju pravnog sistema, prestaje da funkcioniše kao političko-etički subjekt koji garantuje zakonitost i pravdu, i neumitno klizi u sferu ontološke fikcije — izmišljeni subjekt čije postojanje nije uslovljeno činjenicom volje, već ritualnim ponavljanjem praznih riječi. Ne djelu nije više samo kriza funkcionalnosti, već i kriza značenja: radikalna delegitimizacija simboličkog okvira zajednice u kojoj su riječi izgubile sposobnost da proizvode obavezu, da mobilizuju djelovanje, da tvore zajedničku stvarnost. Riječ je o neumoljivoj regresiji u pred-normativno stanje: o strukturalnoj atrofiji političke imaginacije u kojoj zajednica više ne zna kako da misli vlastito trajanje.
Na koncu, država koja ne uspijeva da odgovori na gubitak šumskog prostora veličine preko četiri odsto svoje teritorije, ne gubi samo funkciju upravljačkog subjekta — ona gubi sposobnost da se sačuva kao kolektivni politički subjekt sa simboličkom memorijom i etičkim horizontom. Umjesto da bude organizam sa refleksivnom sviješću, država se transformiše u administrativni automatizam: aparat bez svijesti o vlastitom prostornom i vremenskom utemeljenju, vođena kratkoročnim kalkulacijama, osuđena na tehničko preživljavanje, lišena kapaciteta da artikuliše dublju povezanost sa prirodnim i simboličkim pejzažom.
U tom paradigmatskom kolapsu, priroda se ne javlja kao entitet sa ontološkim statusom, već kao epistemološki višak — kao fenomen koji izmiče logici institucionalnog nadzora, ekonomskog upravljanja i kvantitativne reprezentacije. Njena „nevidljivost“ nije rezultat fizičkog nestanka, već simboličke nemogućnosti sistema da je misli i vrednuje, da je integriše u konceptualni aparat prava, politike i znanja. Ipak, šuma, makar kao digitalni zapis satelitskih snimaka, kao formalni predmet revizorskih izvještaja, ili kao fragment kolektivne memorije, nastavlja da egzistira kao prostor otpora institucionalnom zaboravu. U tom rezidualnom prisustvu prirode — bilo kroz digitalne zapise, fragmentarnu memoriju ili formalne institucionalne registre — otvara se prostor za inauguraciju alternativne, post-antropocentrične normativne paradigme: ne u vidu moralističkog apela niti nostalgičnog povratka izgubljenoj cjelovitosti, već kao konceptualni izazov koji zahtijeva radikalnu reviziju same institucionalne racionalnosti i njenih epistemoloških i ontoloških pretpostavki.
Ukoliko prirodu poimamo kao nosioca ontološke trajnosti i primordijalnog suvereniteta koji prethodi i ontološki nadilazi kontingenciju ljudske političke organizacije, tada se institucionalni poredak suočava s imperativom korjenite samorefleksije: preispitivanja vlastitih epistemoloških aksioma i normativnih granica racionalnosti, kako bi se otvorio prostor za uključivanje ne-ljudskih entiteta kao punopravnih subjekata unutar političko-pravnog horizonta zajednice.
