Iako je stradanje svakog naroda i pojedinca velika tragedija, ipak čuje se za to, vrše se brojne komemoracije, sjećanja.Jedan od naroda koji je kroz čitavu svoju istoriju bio ponižavan,diskriminisan, zatvaran, ubijan, prepun negativnih stereotipa od drugih naroda jesu Romi. Nije lako biti Rom ili Ciganin, kako su ih ranije zvali.Na samom početku još u porodilištu osuđeni na stereotip poput onih “mali cigančić“, a onda tokom života uglavnom na siromaštvo ispod svake granice, teške i za ostatak stanovništva ponižavajuće poslove, a, ako ih i to zapadne, to je još i dobro.Takođe, tu su i neriješeni socijalni odnosi unutar same zajednice, slabo obrazovanje, maloljetnički ugovoreni brakovi.A u svemu tome, kako koji rat počne uvijek budu proganjani, zatvarani i mučeni.Možda se malo zna o tome da je veliki broj Roma stradao u Prvom svjetskom ratu.Dali su veliki doprinos srpskoj vojsci i njihovom prolazu preko Albanije.Bilo ih je oficira i podoficira, vojnih muzikanata kao i običnih vojnika,.Interesantna činjenica je romska vojna strategija, koja je dosta puta znala da doprinese pobjedi onih za koje su se borili, pa i Srba.Pošto su znali na instrumentima da odsviraju muziku različitih naroda, kao i znakove za povlačenje, često bi suparničku vojsku dovodili do zabune i tako lako izvojujuju pobjedu za svoje.Zbog toga su odlikovani vojnim odlikovanjima u Srbiji.U isto vrijeme u Francuskoj i još nekim zapadnim državama su zatvarani kao sumnjivi i remetilački faktor.
U Srednjem vijeku na Zapadu često su optuživani za vještičarenje, krađu djece, uopšte krađu i za svako rđavo djelo.Imali su sličnu sudbinu i tretman poput Jevreja, ali i Srba.
Ipak, njihovo stradanje je najviše bilo izraženo tokom Drugog svjetskog rata.Nacisti su poput Jevreja, itekako progonili i Rome.U logoru Aušvic, koji je najpoznatiji nacistički logor, a nalazi se u Poljskoj su bili izloženi različitim medicinskim eksperimentima od strane zloglasnog doktora Jozefa Mengele.Donošeni su rasni zakoni upereni protiv njih.Ubijani su gdje god se stiglo.Tako je bilo i u logoru Jasenovac, gdje su opet podijelili sudbinu Srba i Jevreja.Smatra se da je u ovom logoru stradalo oko dvadeset hiljada Roma.A u samom Drugom svjetskom ratu njih oko pet miliona.Pošto se u tom periodu desila i promjena naziva njihovog imena iz Cigani u Romi, to je doprinijelo tzv.pravnoj rupi.Naime, predstavnici romskog naroda su tužili Njemačku za odštetu u ogromnom iznosu novca, ali je ona odbijena zbog promjene naziva imena, kao da se ne radi o jednom te istom narodu.
U socijalističkim državama status im se poboljšao, pa tako i u nekadašnjoj Jugoslaviji.Mogli su da se zapošljavaju, iako zbog nedostatka obrazovanja na najnižim poslovima, imali su besplatno zdravstveno osiguranje, kao i obrazovanje, iako je mali broj njih školovanje nastavljao posle osnovne škole.Slično je i danas, bez obzira na napore da se pripadnici ovoga naroda uključe više u društveni sistem.Najčešće i danas žive u zapuštenim naseljima sličnim getima.
Teško je biti Rom.Rom u prevodu znači biti čovjek.
Miloš Lalatović
