Jedan od interesantnih umjetničkih oblika izražavanja u socijalističkoj jugoslovenskoj kinematografiji,posebno,a i književnosti je tzv. crni talas…
Naziv ovoga pokreta je smislio sam vrh komunističke partije zadužen za umjetnost i umetničko izražavanje i pokrete,da bi izrazio svoje neslaganje sa njim. Filmovi crnog talasa su se bavili malim čovjekom,njegovim problemima,siromaštvom,kao i raznim društvenim anomalijama. Ovo je sve bio prst u oku komunističkoj eliti,koja je smatrala da ovaj trend u umjetnosti šteti socijalističkoj revoluciji. Jer,umjesto da prikazuju napredak društva pod komunizmom,ovi autori su se okrenuli društvenim devijacijama. Sam pokret je počeo 1958. godine i trajao je do 1973. Znači, u ono tvrdo komunističko vrijeme,kada je cenzura bila velika,umetnici su se snalazili da izraze svoje stavove i protivljenje vladajućoj garnituri. Ipak,mnogi od ovih autora i filmova bili su kažnjavani i zabranjivani. Najdrastičniji je primjer beogradskog reditelja Lazara Stojanovića,koji je zbog filma“Plastični Isus“,sa Tomislavom Gotovcem u glavnoj ulozi,dobio tri godine zatvora,kao i zabranu prikazivanja filma. Ovaj film je predstavljao odbranu Stojanovićevog diplomskog rada na beogradskom FDU. Problem sa njim je što se u filmu arhivskim snimcima prikazuju scene iz nacističke Njemačke,Hitlerovi i Titovi govori,jedan iza drugog. Takođe,film se bavio i tada tabu temama poput homoseksualnosti. Snimljen je 1973. godine,a nije prikazivan do 1990. Posle se prikazivao po brojnim domaćim i inostranim festivalima dobivši brojne nagrade. Ipak,ovo iskustvo je vrlo negativno uticalo na Lazara Stojanovića,tako da nakon ovoga filma nije mnogo radio.
Drugi filmovi i knjige ovoga pokreta su “ Misterija Organizma“,“Hajka“,“Žuta“,“Uloga moje porodice u svjetskoj revoluciji“,“I Bog stvori kafansku pjevačicu“, “Kad su cvetale tikve“,Dragoslava Mihailovića,neke knjige Mirka Kovača i drugi. Zapažena je uloga Ružice Sokić u filmu“Žuta“,tako da su je kasnije mnogi od gledatelja i nazivali tim imenom.
Crni talas je zvanično zabranjen sedamdesetih godina,nakon čega ustupa mjesto tzv. crvenom talasu. Za razliku od crnog,crveni talas se bavio uzdizanjem komunističkog društva i partizanske borbe. Neka od najznačajnih ostvarenja crvenog talasa su “Bitka na Neretvi“,“Sutjeska“ i itd.
Crni talas nije usamljen umetnički izraz,karakterističan samo za socijalističku Jugoslaviju. Slični pravci su se javljali i u drugim državama, recimo Francuskoj,čak i u Rumuniji,koja je bila pod gvozdenom Čaušeskovom stegom. Poseban značaj crni talas je imao tokom studentskih demonstracija 1968. godine čije je jedan od organizatora bio i pomenuti Lazar Stojanović. Ovaj umetnički pokret je jedan od važnijih za jugoslovensku socijalističku kulturnu scenu,jer je odisao slobodoumnošću i kreativnošću. Po zabrani ovog pokreta,krajem sedamdesetih se javlja novi,ovaj put više vezan za muziku ,sličnog naziva “novi talas“…
Miloš Lalatović
