Arhitekta, intelektualac, diplomata, nacionalni radnik, gradonačelnik Skoplja od 1929. do 1936. i od 1940. do smrti, 1941. godine. I pored toga što jedna mala ulica u blizini Mihailovićeve nekadašnje porodične kuće i danas nosi njegovo ime, pominjanje Josifa neretko izaziva oprečne reakcije.
Izložbom posvećenom Josifu Mihailoviću novembra 2019. u Muzeju grada Skoplja, Srpski kulturno-informativni centar SPONA je započeo borbu za ispravljanje ove velike nepravde prema neprevaziđenom planeru i vizionaru ispred svog vremena u prošlosti, ali i prerano otrgnutog od kolektivne svesti u sadašnjosti. I dalje, duboko zaklonjena u senci „stare čaršije“ i brojnih spomenika nastalih u procesu preobražaja arhitektonskog lika glavnog grada Makedonije, sabijena je jedna tesna uličica sa imenom najuglednijeg predratnog gradonačelnika Skoplja i njegovog najvećeg neimara – Josifa Mihailovića. To je još jedan dokaz kako je ovaj ugledni predratni inženjer i arhitekta – i svakako jedna od najzaslužnijih ličnosti za pretvaranje negdašnje turske kasabe u urbanu balkansku sredinu – danas gotovo potpuno zaboravljen. Nekom (ne)namernom ironičnom idejom, po njemu je imenovana ulica naslonjena uz Muzej Makedonije, upravo u delu grada koji svedoči o vremenima Skoplja kao kasabe tokom otomanske vladavine.
Rođen je u mijačkom selu Tresonče 15. aprila 1887. u tadašnjem Osmanskom carstvu (današnja Severna Makedonija), od oca Mihaila Đorđevića, čuvenog protomajstora, graditelja i obnovitelja crkava širom Stare Srbije i Maćedonije, Raške i Južnog Pomoravlja druge polovine 19. veka. Josifov deda po ocu zvao se Đorđe Vučković.
Josif i njegovi preci po muškoj liniji pripadali su mijačkom rodu Jurukovaca. Kao i svi Mijaci slavili su Svetog Nikolu, Mirlikijskog čudotvorca. Majka mu je bila Hristina Đorđević, rodom iz susednog mijačkog sela Lazaropolja. Bila je unuka čuvenog glavara Lazaropolja (centra Mijaka) – Đurčina Kokala (1775-1863). U nemirna vremena kada je osmanska država bila zahvaćena samovlašću lokalnih paša i janičara, uspeo je da stekne značajno bogatstvo, stekne veliku imovinu trgujući stokom i stočarskim proizvodima po kojima je oduvek bio poznat mijački kraj. Osnivač je prve manufakture i zadružne proizvodnje mijačkog sira (1801) koji je prodavan duž celog Mediterana. U to doba bio je jedan od vodećih trgovaca stokom u evropskoj Turskoj. Kao jedan od retko pismenih ljudi toga doba, napisao je i autobiografiju „Nakazanije“, najstariju sačuvanu koja je nastala na tlu današnje slovenske Makedonije.
Poseban pečat svome dobu dao je time što je svoje bogatstvo trošio i na otkup hrišćanskih robova širom osmanske države (posebno u Solunu i Carigradu). U vreme sloma Prvog srpskog ustanka 1813, veliki broj srpskih robova, posebno devojaka iz Karađorđeve Srbije je otkupio svojim novcem i spasao progonstva u Aziju i Afriku. Lično je bio primljen od turskih sultana, od kojih je dobio pravo da samostalno ubira porez među Mijacima, te dobio titulu kneza i pravo da bude vojni zapovednik i drži oružane mijačke odrede radi odbrane od odmetnutih Janjinskih paša. Svojim novcem je izgradio crkvu Svetog Đorđa u Lazaropolju (1832-1841).
U svojoj zadužbini pored episkopskog prestola nalazio se bogato ukrašen presto za samog Đurčina, iznad koga je naslikana freska Sv. Arsenija, arhiepiskopa srpskog (1233-1263). Na osnovu porodičnog predanja koje je prenošeno u Josifovoj porodici, crkvu je uspeo da završi i oslika od novca dobijenog nakon pobede u jednom dvoboju sa odmetnutim janičarem, Arapinom, negde u Solunskom polju. Od zadobijenih rana ubrzo je dobio rak kostiju, te je pred smrt svuda morao biti nošen. Đurčin Kokal je imao 12 dece i preko stotinu unučadi i praunučadi. Jedan od sinova, Nikola, bio je polovinom 19. veka glavni vojni komornik za snabdevanje osmanskih garnizona i trupa u čitavoj Rumeliji, a posebno se svojim organizacionim sposobnostima istakao tokom Krimskog rata. Dobio je zvanje paše i bio poznat kao „Niki paša“. Nije poznato ime Kokalevog sina, oca Hristine, Josifove majke. Više je nego jasno da je od majke nasledio organizacione sposobnosti, a od oca graditeljski i arhitektonski dar, upravo one vrline koje je u punoj meri ispoljio tokom svog mandata za gradonačelnika Skoplja, nazaslužnijeg za transformaciju Skoplja iz orijentalnog, turskog grada u moderan, evropski grad.
Mihailo Đorđević, Josifov otac, bio je protovestijar, zidar i obnovitelj srpskih manstira i crkava na Kosovu, Metohiji, širom Makedonije, Staroj Raškoj itd. Ostao je zapis u crkvi Bogorodičinog Vavedenja u Lipljanu iz 1899. godine, gde se potpisao kao obnovitelj fresaka „maistor Mihailo Đorđević, od Debor“. Bio je i glavni majstor prilikom izgradnje crkve Sv. Trojice u Kumanovu 1901/02, crkve Sv. Save u K. Mitrovici i mnogih drugih. Mihailo je sagradio i raskošnu porodičnu kuću u Skoplju (u blizini današnje zgrade Crvenog Krsta koju je projektovao Josif M.), a koja je postojala sve do zemljotresa 1963. Josif i njegov otac su se poslednji put sreli u Prizrenu, u zimu 1915. prilikom povlačenja srpske vojske i izbeglica ka Grčkoj.
Nakon okupacije Srbije, Mihailo Đorđević biva 1915. interniran u logor u Bugarskoj, gde je zbog lošeg tretmana i zime teško oboleo usled čega je pušten da se vrati u Tresonče, gde ubrzo umire 1917. Do danas je u zaostavštini Josifovih naslednika ostalo sačuvano pismo upućeno ocu Mihailu iz Beograda, uoči oslobodilačkih ratova 1912. u kome je stajalao „USKORO DOLAZIMO!“ Ovaj poklič Josifa Mihailovića, tada dobrovoljca u četničkom odredu Doksima Mihailovića, ostaće sve do danas njegov porodični moto i njegovih naslednika. Nakon imenovanja za gradonačelnika, na Savindan 1929, trebalo je prvo srediti gradske finansije. Osnovao je Gradsku štedionicu koja je davala povoljne kredite zanatlijama, trgovcima i preduzetnicima. Pokrenut je gradski dnevni list „Skopski glasnik“. Zatim je lično radio na izradi savremenog Generalnog urbanističkog – Regulacionog plana grada (1930), sa aerofotografijom i uređenjem gradskog katastra. Generalna direkcija za katastar pri Ministarstvu finansija angažovala je, tim povodom, 450 učenika, geometara iz svih srednjih tehničkih škola u zemlji i 25 asistenata, diplomiranih inženjera geodeta. Ovako organizovan, gradski katastar je završen za samo šest nedelja, istovremeno sa popisom objekata i stanovništva. Izrada katastra i Generalnog regulacionog plana u razmeri 1:500 koštala je opštinu 800.000 dinara. Plan je postao zakon i od tada je građanima data mogućnost da grade isključivo planski i uz dozvolu stručnih lica. U vreme mandata gradonačelnika Mihajlovića u Skoplju je, osim gradnje značajnih stambenih zgrada, sproveden i popis stanovništva, urađen geodetski premer, sa prvim avio-snimanjima, urbanistički plan grada, izgrađen je vodovod sa izvorišta Rašče kraj sela Raduša, hidrocentrala „Matka“ na reci Treski, kanalizacioni sistem… Neke od ulica i trgova, raskrsnica, posebno u centralnom delu Skoplja (centralni gradski trg Makedonija, ulice sa sadašnjim imenima – Ilindenska, 11. oktobar, Orce Nikolov…), trasirane su tim prvim urbanističkim planom.
U aprilu 1936. Josif je nakratko izgubio mesto gradonačelnika zbog sukoba sa Milanom Stojadinovićem (tadašnjim predsednikom ministarskog saveta) i namere da se Skoplju obezbedi jeftin izvor električne energije, buduća hidroelektrana „Sveti Andrej“ kod sela Matka. Ali, 20. februara. 1940. vraća se na dužnost.
Već u zrelom dobu, 1936, Josif se oženio Vukosavom Smiljanić, rođenom u Beogradu iz ugledne porodice Smiljanić poreklom iz zlatiborskog sela Ravni, od kojih je najpoznatiji u današnje vreme Prota Milan Smiljanić, a u predratno, njen otac Milivoje Smiljanić, predsednik inženjerske komore Kraljevine Srbije i Sekretar Sokolskog saveza Kraljevine. Josif i Vukosava su 1938. dobili ćerku Mirjanu Mihajlović. Sledeće, 1939. godine, uselili su se u kuću koju je Josif projektovao za svoju porodicu u blizini palate Gradske kuće i tvrđave Kale. Danas se, posle mnogih preokreta, promena, useljavanja raznih funkcionera, u ovoj kući nalazi Ambasada Albanije. Godine 1941. 11. marta u 8.15 časova, Josif Mihajlović je, od komplikacija izazvanih posle operacije slepog creva, preminuo u sanatorijumu „Balkan“, u Skoplju. Iza sebe ostavlja ćerku Mirjanu i suprugu Vukosavu, trudnu sa drugom ćerkom Svetlanom, koja je 1944. kao dete preminula od stomačnih obolenja.U čast najvećeg gradonačelnika kojeg je Skoplje ikada imalo, gradski odbornici su odlučili da ulicu „Justinijana I“, imenuju po „predsedniku Josifu Mihajloviću”, a njegovoj supruzi, koja je ostala samohrana majka, obezbede jednokratnu novčanu pomoć iz gradskog budžeta. Na dan njegove sahrane, preko 10.000 Skopljanaca izašlo je na ulice grada da odaju poslednju počast svom omiljenom gradonačelniku.
Josif Mihailović je odlikovan mnogim domaćim i stranim odlikovanjima među kojima su Orden Jugoslovenske krune II i III stepena, Orden Sv. Save II, IV i V stepena, Orden belog orla V stepena i Albanska spomenica. Od stranih odlikovanja dobitnik je francuskog Nacionalnog ordena Legije časti (Ordre national de la Légion d’honneur), poljskog Ordena Obnove Poljske (Order Odrodzenia Polski, Polonia Restituta), čehoslovačkog Ordena Belog lava (Řád Bílého lva), grčkog Ordena Feniksa (Τάγμα του Φοίνικος) II i III reda i drugih.
Kao jedan od najvećih donatora izgradnje hrama Sv. Save na Vračaru, njegovo ime je upisano na tabli dobrotvora u maloj crkvi Sv. Save, gde se može i danas videti. Odmah posle njegove smrti počinje Drugi svetski rat. Nakon Josifove smrti Vukosava odlazi za Beograd, ali nakon aprilskog bombardovanja i okupacije, biva primorana da se vrati u Skoplje. Ubrzo se u dom useljavaju bugarski visoki oficiri, a udova Vukosava i njene kćeri su iseljene iz svog doma i primorane da žive u pomoćnim prostorijama. Nakon rata, nove komunističke vlasti koristile su porodičnu kuću kao rezidnciju, bez bilo kakve naknade, pri čemu su bogati enterijer, među kojima nameštaj, klavir, kolekcija oružja i ikona, ali i biblioteka, bili predmet otimačine „stanara“ Kenana Sejfule, Lazara Koliševskog i drugih. Najveći deo Josifove lične zaostavštine uništili su Bugari.
Deo materijala i dokumenata uništila je i sama Vukosava posle novembra 1944, iz straha da ih zbog njih ne likvidiraju komunisti. Kada je tadašnja vlast saopštila da će uništiti grobno mesto, ostaci Josifa Mihailovića su 1946. godine preneti iz Skoplja u porodičnu grobnicu Smiljanića na Novom groblju u Beogradu, gde i danas počivaju. Tada se Josifova udovica Vukosava i kćer Mirjana zauvek sele iz Skoplja, zbog pritiska novih makedononskih komunističkih vlasti. Kuću su gotovo u bescenje morali prodati nakon zemljotresa 1963, koja se nakon toga koristila kao ugostiteljski objekat pod imenom „Makedonska kuća“ sve do kraja 20. veka.
Kada je restoran prestao da radi, volšebno je nestala i bogata freska Lazara Ličenoskog „Seir“, koja je krasila Josifov dom i predstavljala čuvenog pretka Đurčina Kokala u bacanju kamena sa ramena. Ćerka Mirjana, rođena u Skoplju, redovni profesor na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, nikada nije mogla da dobije državljanstvo novoformirane države R. Makedonije, a samim tim ni da putem restitucije, ostvari povraćaj imovine svoga oca Josifa Mihailovića.
Josifova supruga, Vukosava Mihailović umire 1983. godine u Beogradu.
Mirjana Mihailović, Josifova kćer je svoju profesionalnu karijeru završla 2005, kao redovni profesor na katedri za fiziku i materijale i šef katedre za konstrukcije Arhitektonskog fakulteta u Beogradu i vanredni profesor Arhitektonskog fakulteta u Skoplju.
Školovala se u Beogradu, završila je muzičku školu, a 1963. je diplomirala arhitekturu, da bi već 1964. dobrovoljno otišla da pomogne u izgradnji Skoplja i istovremeno reši satus porodične kuće. U jednoj od sačuvanih kartoteka profesora sa arhitektonskog fakulteta, saradnika UDBE, navedeno je da je Mirjana veliki stručnjak, ali da je politički, za socijalizam, nepodobna. Umrla je 2007. u Beogradu. Naslednici Josifa Mihailovića i dalje žive i rade u Beogradu.
Josif Mihailović je zaboravljen u posleratnom periodu. I danas ostaje neispunjena obaveza građana Skoplja da odaju počast svom najvećem graditelju i vizionaru – ocu modernog Skoplja. Skoplje se mora odužiti i naučiti da poštuje i bezrezervno ceni svog neumornog graditelja, planera, urbanistu, arhitektu i vizionara, bez koga ne bi postojao današnji savremeni grad na Vardaru.
Miloš Stojković – Milutin Stančić
Izvor: Srbi.org.mk
