Piše: Miodrag Lekić
Prije tri godine na pariskom aerodromu prelistavao sam, a zatim i kupio jednu knjigu Edgara Morena. Leçons d’un siècle de vie (Lekcije jednog vijeka života).
U zemlji koja je nekada bila gotovo ekskluzivni centar evropskog prosvjetiteljstva, ozbiljnu knjigu danas možete kupiti i u robnoj kući ili na aerodromu, a o bukinistima duž Sene da i ne govorimo.
Edgar Moren bio je jedan od posljednjih velikih prosvjetitelja i humanista. Upravo se tim riječima najčešće od njega ovih nedjelja opraštaju francuski i evropski intelektualci, kao i širok krug njegovih poštovalaca. I ne samo u Evropi. Posebno mjesto Moren je imao i u kulturnim sredinama Latinske Amerike, gdje je njegovo djelo ostavilo dubok trag.
Edgara Morena nije lako žanrovski odrediti. Iz njegovog djela istovremeno izbijaju sociolog, antropolog, filozof i socijalni psiholog, objedinjeni u rijetko dosljednoj figuri humaniste.
Prve asocijacije tokom pomenutog prelistavanja Morenove knjige vodile su me prema profesoru sociologije kulture na Fakultetu političkih nauka u Beogradu, Ratku Božoviću. Bio mi je profesor upravo u godini kada je preuzimao katedru od iskusnog profesora Miloša Ilića, autora zapažene knjige “Sociologija kulture”. Po sociološkim interesovanjima, otvorenosti prema novim fenomenima i osjećaju za duh modernog vremena, Ratko Božović bio je, na neki način, Edgar Moren balkanskog prostora.
Morenova knjiga “Duh vremena”, brzo prevedena u Jugoslaviji, postala je nezaobilazna literatura na ispitu kod profesora Božovića. Njegova knjiga “Iskušenja slobodnog vremena”, jedna od prvih koju je objavio, metodom i temama izražavala je isti istraživački duh i otvarala nove prostore sociološkog promišljanja. Uostalom, profesor Božović je u mnogim prilikama isticao Morena kao jednog od najznačajnijih evropskih mislilaca.
Izuzetnost je vjerovatno dominantna karakteristika kako Morenove uzbudljive biografije, tako i njegovog intelektualnog stvaralaštva. Te dvije dimenzije kod njega djeluju gotovo harmonično povezane.
Miodrag Lekić: Otkriti sve činjenice i motive mutne operacije u Tivtu
Poticao je iz jevrejske porodice Nahoum, koja se davno iz Španije preselila u Grčku, a potom u Francusku. Edgar Moren bio je prvi pripadnik te porodice rođen u Francuskoj.
Odrastajući u sekularizovanom jevrejskom ambijentu, rano je doživio veliku porodičnu tragediju. Kao dječak ostao je bez majke, što je u njemu, kako je kasnije govorio, stvorilo neku vrstu “unutrašnje Hirošime”. Nije teško pretpostaviti da se i u tome nalaze korijeni njegove prve velike knjige “Čovjek i smrt”, objavljene 1951. godine, u kojoj je promišljao složene biološke, kulturne i duhovne dimenzije ljudskog postojanja.
Tokom Drugog svjetskog rata Edgar je porodično prezime Nahoum zamijenio pseudonimom Moren, koji će zadržati do kraja života. Kao veoma mlad priključio se Pokretu otpora protiv nacističke okupacije Francuske. Poslije rata privukle su ga marksističke ideje i Komunistička partija Francuske.
Međutim, poput mnogih kritički nastrojenih intelektualaca unutar francuske ljevice, Moren je ubrzo ulazio u nesporazume sa partijskim dogmama i metodama rada. Neslaganja su postajala sve dublja, da bi konačno dovela do otvorenog sukoba i njegovog isključenja iz Komunističke partije 1951. godine.
To iskustvo, kao i kritiku totalitarizma sovjetskog tipa, detaljno je opisao u više knjiga, među kojima se izdvajaju “Samokritika”, “Priroda SSSR-a” i kasnija autobiografska knjiga “Moji demoni”.
Ako je raskinuo sa komunističkom partijom i postao jedan od oštrih kritičara staljinizma, Moren se nije odrekao ljevičarskih uvjerenja. Ostao je dosljedan podršci antikolonijalnim pokretima i borbi za nacionalnu emancipaciju.
Tokom francuske drame oko rata u Alžiru otvoreno je podržavao alžirsku nezavisnost. To je bilo vrijeme kada su mnoga francuska politička i intelektualna imena, uključujući i Kamija (rođenog u Alžiru) prolazila kroz ozbiljna iskušenja. Na kraju će upravo general Šarl de Gol, konzervativac i državnik snažne istorijske vizije, prihvatiti realnost alžirske nezavisnosti i odigrati presudnu ulogu u okončanju tog bolnog konflikta.
Morenovo jevrejsko porijeklo nije ga sprečavalo da kritički govori o politici izraelskih desničarskih vlada i njihovom odnosu prema Palestincima.
Pedesetih i šezdesetih godina naučno je sazrijevao u Nacionalnom centru za naučna istraživanja (CNRS), jednoj od najvažnijih francuskih istraživačkih institucija. Potom su uslijedila brojna studijska putovanja širom svijeta, naročito po Americi.
Iako nije bio tipičan univerzitetski profesor niti klasična akademska figura, Edgar Moren nalazio se u samom središtu intelektualnog života Francuske. Široko obrazovan, briljantnog uma, racionalnog i inovativnog metoda, stalni osvajač novih istraživačkih prostora, uživao je izuzetno poštovanje.
Smatran je ocem “kompleksne misli” i jednim od najuticajnijih mislilaca savremenog doba. Bio je intelektualni nomad. U knjizi “Moji demoni” zapisao je: “Nisam neko ko ima karijeru. Neko sam ko ima život.”
Bio je čovjek trajnog traganja. Za mogućim. Za smislom istorije. A istoriji nije pripisivao onu vrstu mudrosti koju joj ljudi često naknadno pripisuju. Ostala je upamćena njegova misao: “Lekcija istorije glasi da lekcije istorije ne postoje.”
Njegovo najobimnije djelo, šestotomni “Metod”, nastajalo je gotovo tri decenije, od 1977. do 2004. godine. U njemu je izložio svoju teoriju kompleksnosti, pokušavajući da poveže prirodne, društvene i humanističke nauke u jedinstven pogled na svijet.
Godine 2019, u 98. godini života, objavio je memoarsku knjigu “Sjećanja mi dolaze u susret” (Les souvenirs viennent à ma rencontre). Prepustivši sjećanjima da ga vode, otvoreno je govorio i o vlastitim slabostima, sumnjama i zabludama.
Njegova teorija kompleksnosti ogledala se i u odnosu prema pesimizmu i optimizmu. Govorio je: “Imam nadu usred očaja”.
Moren je često bio među prvima koji su prepoznavali nove društvene fenomene. Vjerovatno zahvaljujući rijetkoj kombinaciji intuicije i naučnog metoda. Još šezdesetih godina ozbiljno se bavio fenomenom masovne kulture, filma i rok muzike, temama koje tada mnogi akademski krugovi nijesu smatrali dostojnim ozbiljne analize.
Ako je bio ljevičar, nikada nije bio ideološki sektaš. Upravo suprotno. Smatrao je da intelektualac mora ostati otvoren prema složenosti stvarnosti. Zato je njegov istraživački interes prelazio granice sociologije i zalazio u filozofiju, antropologiju, psihologiju i teoriju kulture.
U toj širini interesovanja i težnji da misli cjelinu ljudskog iskustva Moren ponegdje podsjeća na Sartra. Kao i autor “Bića i ništavila”, bio je totalni intelektualac: javno angažovan, polemičan, kosmopolitski orijentisan i duboko zainteresovan za sudbinu čovjeka u vremenu velikih istorijskih lomova.
Moren je ostavio dragocjeno nasljeđe – metod, ideje i intelektualnu hrabrost da se svijet posmatra u svoj njegovoj složenosti. Zato će njegovo mjesto u Panteonu francuskih intelektualaca ostati trajno osigurano.
Prošao je kroz dva vijeka. Kroz Hobsbaumov “kratki dvadeseti vijek” i kroz vlastiti, dugi životni put, okončan krajem maja 2026. godine.
Prolazeći kroz dva vijeka, Edgar Moren ih je, svojom erudicijom i kritičkim duhom, osvjetljavao.
Izvor: Vijesti
