Upravo oko borbe za politički i ekonomski uticaj nad Ukrajinom i započinje čitav lanac događa koji će dovesti do nasilne smene Janukoviča sa vlasti, prisajedinjenja Krima Rusiji i početka građanskog rata na istoku Ukrajine. Očigledno da 2014. godine sukob SAD i Rusije prelazi na viši nivo, sa uvođenjem ozbiljnijih sankcija, koje još uvek ne znače prekid odnosa između Rusije i Zapada.
Rane 1990-e godine su decenija u kojoj se rađa savremena Rusija. Sa jedne strane one predstavljaju tragičan period za mnoge građane koji nikako nisu bili psihološki pripremljeni, niti su imali znanja kako da prežive u novom kapitalističkom ekonomskom modelu. Sovjetska planska privreda predstavljala je izolovan sistem od zapadnog kapitalističkog sistema proizvodnje. Nikakve reforme nisu mogle da prespoje ta dva sistema. Sprovedena je takozvana šok terapija, koja je označavala masovni gubitak posla za veliki broj građana, ali i naglo bogaćenje bivših kadrova KPSS koji su se na vreme prebacili na novi kolosek. Mladi Vladimir Putin tada se u ulozi političara pojavljuje u Sankt-Peterburgu. U politiku ga uvodi Anatolij Sobčak, tadašnji liberalni gradonačelnik Peterburga. Sa druge strane, poslednja decenija 20. veka u Rusiju donosi slobodu govora, mišljenja, okupljanja. Razvijaju se slobodni mediji, diskusija, ljudi po prvi put bez sankcija mogu da razgovaraju o represijama sovjetskog sistema, o greškama njenih imperijalnih rukovodstava. Tada na svet dolaze nove i slobodne generacije Rusa, nenaviknute da im neko zapušava usta i diktira šta da misle. Boris Jeljcin, 1992. godine, zvanično izjavljuje „da je vreme kada su Amerika i Rusija posmatrale jedna drugu kroz nišan završeno“. Rusija prestaje da vodi imperijalnu spoljnu politiku i pokušava da se uključi u zapadni svet.
Pozne 1990-e su manje optimistične od ranog dela date decenije, sa podjednakim ekonomskim problemima, ali i sa povećanim unutrašnjim. Nacionalizam manjinskih naroda bukti i u samoj Rusiji. Čečenija kao najagresivniji deo severnog Kavkaza sa dugom istorijom oružanih sukoba protiv centralnih vlasti pokreće građanski rat za otcepljenje svoje teritorije. Za vreme Drugog svetskog rata čečenska nacija je jedna od onih koje su bile podvrgnute totalnim represijama od strane staljinskog režima, gotovo čitav narod je bio prisilno preseljen u Centralnu Aziju. Ekonomski i unutarpolitički problemi menjaju i sliku Rusije. Pred tesne izbore 1996. godine Boris Jeljcin počinje da menja retoriku, od prozapadne na prorusku, ali ne i antizapadnu. Iste godine još uvek mladi Vladimir Putin posle poraza svog šefa Sobčaka na gubernatorskim izborima prelazi iz Peterburga u Moskvu, u tim Jeljcina. Istovremeno, Jevgenij Primakov, našim čitaocima poznat kao ministar spoljnih poslova Rusije za vreme NATO agresije protiv Jugoslavije, dobija mesto načelnika ruske spoljnoobaveštajne službe. 1997. godine Rusija usvaja novu Koncepciju nacionalne bezbednosti, zvanični dokument, po kome se širenje NATO označava kao pretnja nacionalnoj bezbednosti. U tom strateškom dokumentu se nalazi i deo kako ruski jezik mora da postane dominantni i zvanični jezik komunikacije država koje ulaze u Savez nezavisnih država, bivših sovjetskih republika. Bombardovanje Jugoslavije stavlja tačku na Rusiju koja stremi ka Zapadu. Odustajanje od zatvaranja u sebe je trajalo ili pet godina, ako uzimamo u obzir vremenski odsek od 1992-97 kada se usvaja nova nacionalna strategija, ili sedam godina, ako nam je orijentir napad na Jugoslaviju. U isto vreme NATO počinje prvo širenje na istok, obuhvatajući Poljsku, Češku i Mađarsku.
1999-2007 predstavljaju prva dva mandata vladavine Vladimira Putina. U tom periodu on se fokusira na odlučno pacifikovanje Čečenije vojnim putem kako bi bila stavljena tačka na probuđene manjinske nacionalizme još iz 80-ih i 90-ih. U ovim godinama Putin u velikoj meri nastavlja retoriku Borisa Jeljcina – prorusku, ali ne antizapadnu. Na ekonomskom planu Putin ne uvodi socijalističke reforme, on zadržava prethodni liberalni kapitalistički sistem, ali ga usmerava ka modelu državnog kapitalizma. Prevedeno sa jezika teorije na jezik prakse to je označavalo pravljenje direktnih dogovora sa moćnim tajkunima iz 90-ih – ili ćete podržavati državu i garnituru na vlasti ili nećete raditi u Rusiji. Oni tajkuni koji nisu bili saglasni sa tim dogovorom završili su neslavno, poput Berezovskog ili Hodorkovskog.
U domenu finansija Putin nastavlja liberalnu politiku oslanjajući se na stručnjake iz privatne Centralne banke Rusije. Ovaj pristup omogućava veći priliv stranih investicija u Rusiju koji Putin koristi da prevremeno otplati sve drugove MMF-u 2005. godine i Pariskom klubu 2006. godine. Time Putin demonstrira da je Rusija dostigla ekonomsku stabilnost i izašla iz kriza 90-ih. On pokušava da oko Rusije okupi bivše sovjetske republike putem stvaranja zajedničkog ekonomskog tržišta, na šta pristaju i Ukrajina i Kazahstan 2003. godine. Pregovori u tom cilju su vođeni i sa Ševarnadzeom u Gruziji i sa moldavskim rukovodstvom. SAD na ovu strategiju odgovaraju dvojako – 2004. godine šire NATO od Baltika do Crnog mora i podržavaju smene režima u Ukrajini i Gruziji. Rusija nastavlja da širi svoju tržišnu uniju, uključuje u nju Belorusiju, Jermeniju i Kirgistan. U sferi bezbednosti Putin 2002. godine formira ODKB, odbrambeni vojni savez sa istim članicama koje ulaze u zajednički ekonomski prostor sa dodatkom u vidu Tadžikistana i Uzbekistana. Period nadmetanja SAD i Rusije na prostoru bivšeg SSSR-a kulminira 2007. godine kada je Putin na Minhenskoj konferenciji održao svoj istorijski govor u kome je najavio stvaranje multipolarnog sveta.
2008-2014 predstavlja period otvorenog sukoba SAD i Rusije koji izlazi iz pritajene faze. Prvi vojni okršaj predstavlja petodnevni rat u Gruziji 2008. godine. Rusija zvanično optužuje gruzinsko rukovodstvo i SAD za početak rata, dok Gruzija i SAD optužuju Rusiju za provociranje vojnog sukoba kroz terorističke akte Južne Osetije, koja se nalazila pod protektoratom Rusije. Rusija nanosi poraz gruzinskoj vojsci, dok SAD ne pružaju vojnu pomoć zvaničnom Tbilisiju koga su dotad prikazivali kao neformalnog saveznika. Sukob u Gruziji usledio je nekoliko meseci nakon što su SAD zvanično priznale nezavisnost Republike Kosovo*, što je jedan od mogućih faktora za reakciju Rusije u Gruziji, koja onda i sama priznaje nezavisnost Abhazije i Južne Osetije. SAD po prvi put odgovaraju minimalnim sankcijama i nastavljaju politiku širenja NATO na Balkanu. Rusija ne sedi skrštenih ruku i u Ukrajini, ona do 2010. godine vodi usiljenu političku i informacionu borbu sa SAD što daje određene uspehe, pošto je Viktor Janukovič, ukrajinski tajkun koji nije vodio prozapadnu politiku, uspeo da pobedi na predsedničkim izborima 2010. godine. Borba oko uticaja se nije tu prekinula. U novembru 2013. godine Janukovič odbija da potpiše Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju sa Evropskom unijom suočen sa mogućim prekidom ekonomskih odnosa sa Rusijom, što bi nanelo ozbiljnu štetu ukrajinskoj ekonomiji.
2014-2022 započinje Majdanom, obojenom revolucijom u Kijevu. Upravo oko borbe za politički i ekonomski uticaj nad Ukrajinom i započinje čitav lanac događa koji će dovesti do nasilne smene Janukoviča sa vlasti, prisajedinjenja Krima Rusiji i početka građanskog rata na istoku Ukrajine. Očigledno da 2014. godine sukob SAD i Rusije prelazi na viši nivo, sa uvođenjem ozbiljnijih sankcija, koje još uvek ne znače prekid odnosa između Rusije i Zapada. Rusija se odlučuje za agresivniju spoljnu politiku i započinje intervenciju u Siriji, 2015. godine, kako bi onemogućila konsolidaciju Bliskog istoka pod kontrolom SAD i Izraela. Putin prvi put uspešno demonstrira da Rusija ima vojni domašaj širi od bivšeg SSSR-a. Menja se i spoljnopolitički diskurs – NATO i SAD od protivnika postaju egzistencijalna pretnja Rusiji. Modernizacija oružanih sila Ruske Federacije odvija se tokom celog vremena vladavine Vladimira Putina, a naročit akcenat na vojnu moć stavlja se od 2014. godine i stupanja u indirektni vojni sukob sa SAD. Na Valdajskom forumu 2018. godine Putin je zvanično objavio da je struktura međunarodnog poretka multipolarna. 2020. godine Rusija usvaja novu nuklearnu strategiju po kojoj dozvoljava mogućnost da Rusija prva iskoristi nuklearno oružje u slučaju „egzistencijalne pretnje“.
Time je poslat jasan signal NATO i SAD – ako pokušate da nas zaustavite u nekom vojnom sukobu primenjujući direktnu konvencionalnu silu to svejedno može dovesti do primene nuklearnog oružja sa naše strane. Scena je bila spremna za sukob u Ukrajini. Ono što nije bilo jasno jeste da će Rusija prva povući potez. Stupanjem u rat u Ukrajini, Putin je povukao jasnu granicu između Zapada (koji se opet ujedinio zbog rata u Ukrajini) i Rusije. Odnosi su faktički i nepovratno vraćeni na nivo ne Gorbačova, već Brežnjeva. Rusija je tako prešla ceo put od liberalizacije 90-ih, do ponovnog prekida odnosa sa Zapadom, to će se neminovno odraziti kako na njenu spoljnu politiku (produbljivanje bilateralnih odnosa sa državama koje se ne pridružuju Zapadu), tako i na unutrašnju (dekonstrukcija demokratskih tekovina 90-ih).
Aleksandar Đokić
