Piše: H. Dejvid Sols
Pravoslavno Kosovo, 2026…
Ukrajina, Palestina, Kipar, a sada i Kosovo (ponovo). Spisak pravoslavnih država i regiona koji su izloženi progonu i otvorenom nastojanju da budu u potpunosti uništeni sve je duži. Sistematski politički i verski progon pravoslavnih hrišćana je u porastu, što zahteva našu pažnju i reakciju.
Potpuno ignorisana od zapadne štampe, situacija na Kosovu je sagledana i opisana od strane jedne od vodećih ličnosti kanonske Pravoslavne crkve, poznatog mitropolita, kao gora od situacije u Ukrajini. Duga, pogrešno shvaćena istorija Kosova, koja seže unazad do vremena Svetog, Slavnog i Pobedonosnog Velikomučenika Lazara, kneza srpskog (Sveti Velikomučenik knez Lazar), viđena je kao još jedno, dodatno poglavlje nesrećnih i tragičnih događaja iz poslednje decenije XX veka. Medijski prećutane tenzije su eskalirale do te mere da jedan istaknuti ukrajinski arhijerej, ukazujući na njih, oštro apeluje: „Srbi na Kosovu veoma stradaju — ubistva, nasilje, oduzimanje crkava. Situacija je mnogo gora nego u Ukrajini. Sve knjige koje se pišu ne bi bile dovoljne da opišu ono što se dešava na Kosovu! Njima ne treba članak, njima je potrebna međunarodna javnost i pomoć.“
Ovaj apel jasno zahteva pažnju diplomatskog kora i političkih tela u inostranstvu. Eksplicitna misija KFOR-a (Kosovske snage UN) je da obezbedi slobodu kretanja i održi sigurno i bezbedno okruženje na Kosovu. To se odnosi na sve koji tamo žive, ali Vlada u Prištini sada tretira kosovske Srbe kao „strance“ prema novom „Zakonu o strancima“. Ovaj zakon ograničava kretanje Srba i smera na otimanje crkvene imovine, bića Crkve, vlasničkih listova, i rezultirao je nasiljem i ubistvima kosovskih Srba.
Autori srpskog veb-sajta, https://zivotcrkve.rs/, poslali su sledeći izveštaj i apel:
Rizici i pretnje Srpskoj pravoslavnoj crkvi na Kosovu i Metohiji
Položaj Srpske pravoslavne crkve na Kosovu i Metohiji predstavlja jedan od najsloženijih, višedimenzionalnih i najeksplozivnijih etno-konfesionalnih čvorova na modernom Balkanu. U maju 2026. godine, Sveti arhijerejski sabor SPC izdao je programsko saopštenje u kojem izražava izuzetnu zabrinutost za opstanak srpskog naroda i nesmetano funkcionisanje crkvenih, obrazovnih i zdravstvenih institucija u regionu. Ova izjava, potvrđujući nepokolebljivu duhovnu brigu za drevni tron Pećke patrijaršije i Eparhiju raško-prizrensku, bila je reakcija na radikalnu promenu strategije vlasti u Prištini.
Duboka analiza trenutne situacije, pravnih inicijativa kosovske vlade i međunarodne reakcije pokazuje da su pretnje postojanju Srpske crkve i srpskog kulturnog nasleđa na Kosovu i Metohiji dobile sistemski karakter. Ako su u periodu od 1999. do 2004. godine dominirali metodi direktnog fizičkog uništavanja svetinja i otvoreni teror, do 2026. godine glavni instrumentarijum kosovskih vlasti preselio se u pravnu, administrativnu i istoriografsku sferu. Posebno mesto u ovom arsenalu zauzima sprovođenje kontroverznog „Zakona o strancima“, kao i ciljana državna politika prisvajanja srpskog srednjovekovnog nasleđa u cilju konstruisanja novog „kosovskog“ ili „ilirsko-albanskog“ istorijskog identiteta.
U proleće 2026. godine, početak stroge primene „Zakona o strancima“ postao je ključni faktor u destabilizaciji položaja srpske zajednice i struktura SPC na Kosovu. Ovaj normativni akt, formalno usvojen još 2013. godine, ušao je u fazu aktivne i masovne primene 15. marta 2026. godine. Zakon reguliše ulazak, kretanje, boravak i zapošljavanje lica koja nemaju državljanstvo samoproglašene Republike Kosovo. Međutim, u specifičnoj realnosti regiona, on se pretvorio u instrument demografske manipulacije.
Sve teži položaj srpskog naroda i Crkve na Kosovu i Metohiji
Administrativno etničko čišćenje
Suština problema leži u činjenici da desetine hiljada kosovskih Srba, koji vekovima žive na ovoj teritoriji, ne poseduju kosovska dokumenta zbog niza nepremostivih administrativnih barijera koje je stvorila Priština. Prema logici novog zakona, svako lice koje ne poseduje kosovsku ličnu kartu pravno se definiše kao „stranac“ u sopstvenoj domovini. Kosovske vlasti su uspostavile stroga pravila: državljani Srbije se tretiraju kao stranci ako nisu rođeni na teritoriji Kosova ili nisu imali prijavljeno prebivalište u regionu pre 10. juna 1999. godine.
Politikolog Ognjen Gogić i gradonačelnik Severne Mitrovice, Milan Radojević, direktno su okarakterisali primenu ovog zakona kao oblik „administrativnog etničkog čišćenja“.
Za Eparhiju raško-prizrensku SPC, primena „Zakona o strancima“ predstavlja direktnu egzistencijalnu pretnju. Značajan deo sveštenstva, a posebno monaštva koje služi u drevnim manastirima Kosova i Metohije (Visoki Dečani, Gračanica, Pećka patrijaršija, Sveti Arhangeli, Draganac), rodom su iz centralne Srbije, Republike Srpske ili Crne Gore.
Dugi niz godina ovi klirici su živeli i obavljali svoju službu na Kosovu bez potrebe da pribavljaju lokalna dokumenta. Od 15. marta 2026. godine, oni su zvanično prebačeni u status „stranaca“. Prema kosovskom zakonodavstvu, oni su dužni da se redovno prijavljuju policiji, ograniče dužinu svog boravka (obično do 90 dana) i podnose zahteve za dozvolu privremenog boravka.
Problem se pogoršava činjenicom da u kosovskom zakonodavstvu ne postoje jasni pravni mehanizmi za legalizaciju boravka monaha i sveštenika. Monasi nemaju standardne ugovore o radu koji su potrebni za dobijanje radne vize, a status manastira u kosovskom pravnom sistemu ne pruža mogućnost izdavanja pozivnih pisama za „strane stručnjake“. Ovo stvara situaciju dubokog pravnog vakuuma, čije su posledice katastrofalne po Crkvu.
Time prištinske vlasti dobijaju diskreciono pravo da odbiju izdavanje boravišne dozvole ili zabrane ulazak bilo kom kliriku proizvoljnim izgovorima. Kako je primetio protojerej Velibor Džomić, zakon dozvoljava policiji da deportuje sveštenike, pretvarajući ih u ilegalne migrante.
Zakon takođe čini legalni dolazak novih iskušenika, bogoslova i monaha iz drugih krajeva Srbije u kosovske manastire praktično nemogućim, što će vremenom neizbežno dovesti do njihovog prirodnog pražnjenja i zamiranja bogoslužbenog života. Jednako značajna je i nemogućnost slobodnog kretanja sveštenstva širom regiona. Ovo će cepidlački ograničiti pastirsku brigu o udaljenim srpskim enklavama, lišavajući vernike duhovne podrške.
U svom zvaničnom saopštenju, Eparhija raško-prizrenska upozorila je da će rigidna primena ovih pravila bez prelaznog režima dovesti do nepredvidivih posledica, pozivajući međunarodnu zajednicu da spreči pravni haos.
Istorijska manipulacija i revizionizam
Ovome se dodaje i problem istorijske manipulacije.
U aprilu 2026. godine izbio je veliki skandal kada je zvanični muzej grada Peć organizovao edukativnu ekskurziju za učenike arhitekture iz srednje tehničke škole „Šota Galica“ (Rifat Đota) u Pećku patrijaršiju — istorijsko duhovno sedište srpskih patrijaraha. Tokom ekskurzije, arheolog, zaposlen u muzeju, održao je predavanje učenicima u kojem je tvrdio da Pećka patrijaršija ima isključivo „albansko-vizantijsko poreklo“ i da su Srbi samo „sistematski transformisali prve romaničke i vizantijske crkve u raško-srpske“.
Institut za srpsku kulturu naglasio je da ovakvo „ispiranje mozga“ omladine stvara generacije koje će biti ubeđene u svoje legitimno pravo da „vrate“ tuđe nasleđe, što nosi rizik od nasilnih ispada u budućnosti.
Drugi primer: u zvaničnoj bazi podataka kosovskog Ministarstva kulture, omladine i sporta, Crkva Bogorodice Ljeviške (koja se nalazi u Prizrenu, izgrađena u četrnaestom veku, pod zaštitom UNESKO-a i teško oštećena tokom pogroma 2004. godine) zvanično je upisana kao objekat koji ima „ilirski i dardanski identitet“. Osim toga, kosovski turistički vodiči redovno dobijaju instrukcije da stranim turistima govore kako su srpski manastiri albansko nasleđe koje je SPC privremeno okupirala.
S druge strane, uticajni kosovski mediji aktivno šire ideje prisvajanja. List „Koha Ditore“ je u više navrata objavljivao članke u kojima se direktno navodi da spomenici poput Gračanice ili Dečana nisu svedočanstvo srpske kulture, već predstavljaju „drevno albansko nasleđe uzurpirano od strane Srba“. Štaviše, u martu 2025. godine na televiziji KOHA, profesor Jusuf Budžovi dao je nečuvenu izjavu da je nedovršenu Crkvu Hrista Spasitelja u centru Prištine trebalo srušiti odmah posle rata. Eparhija raško-prizrenska okarakterisala je ovu izjavu kao otvoren poziv na uništavanje verskih objekata i očigledan govor mržnje koji podstiče netrpeljivost u nestabilnom regionu.
Kako primećuju srpski istoričari (posebno Dejan Ristić), logika ovog procesa nosi ogromne rizike. Dok se materijalna šteta od fizičkog vandalizma može sanirati, promena identiteta objekta kulturnog nasleđa predstavlja nepovratan gubitak. Uklanjanje oznake „srpski pravoslavni“ iz zvanične međunarodne i domaće nomenklature omogućava kosovskim vlastima da formalno preuzmu ove objekte pod svoju nadležnost kao „državnu imovinu Kosova“, definitivno isključujući Srpsku pravoslavnu crkvu iz njihovog upravljanja.
Problem vandalizma
Podjednako je važno baviti se problemom vandalizma. Da bi se sprečilo dalje uništavanje srpskog nasleđa, usvojen je Zakon o specijalnim zaštićenim zonama (Zakon br. 03/L-039) u okviru Ahtisarijevog plana. Ovaj akt je osmišljen da zaštiti ključne srpske manastire i arheološke spomenike od industrijske i komercijalne gradnje, krčenja šuma i izgradnje neodobrenih puteva stvaranjem zaštitnog radijusa (od 50 do 100 metara i više) oko objekata SPC. Međutim, kosovske opštine sistematski, demonstrativno i nekažnjeno krše ovaj zakon.
Najeklatantniji primer vandalizma bila su dešavanja vezana za drevni pećinski manastir Svetog Petra Koriškog (iz trinaestog veka), koji se nalazi na listi pedeset posebno zaštićenih objekata u okviru Specijalnih zaštićenih zona (SZZ). Opština Prizren (preko Direkcije za ekonomski razvoj i turizam), bez obaveštavanja SPC i ignorišući međunarodne institucije, angažovala je lokalnu albansku kompaniju EUROVIA da izgradi put sve do svetiteljeve pećine.
Izvođenje radova obavljeno je uz najgrublje prekršaje. Upotreba teške građevinske mehanizacije dovela je do potkopavanja stenskog temelja. Značajan deo brda je iskopan, stvarajući trajnu opasnost od klizišta i potpunog urušavanja spomenika pri najmanjim padavinama ili seizmičkim aktivnostima. Jedinstvene srednjovekovne freske su dodatno oštećene, građevinski otpad i deponije zemlje su haotično razbacani po celom arheološkom kompleksu, a albanska zastava je provokativno podignuta iznad isposnice. Eparhija je apelovala na misije EU, EULEKS-a, OEBS-a i KFOR-a da intervenišu, ističući da izvođač radova nije imao licence za rad sa istorijskim nasleđem, te da akcije opštine predstavljaju čin namernog uništavanja.
Slični pokušaji izgradnje tranzitnih saobraćajnica i infrastrukturnih objekata stalno se beleže oko manastira Dečani i Dolac, što predstavlja direktno kršenje članova 5 i 6 Zakona o SZZ.
Pored administrativnog vandalizma, intenzivirane su provokacije usmerene na direktno zauzimanje svetog prostora. U julu 2025. godine dogodio se incident bez presedana na ruševinama srpskog pravoslavnog manastira Bogorodice Hvostanske (Hvostanska Studenica). Katolički sveštenik Franj Koljaj, u pratnji grupe etničkih Albanaca, ilegalno je ušao u Specijalnu zaštićenu zonu i tu održao crkvenu službu bez dozvole SPC. Tokom mise, Koljaj je održao zapaljiv, politikantski govor u kojem je istorijski dokumentovani pravoslavni manastir nazvao „etničkim albanskim i ilirskim“, otvoreno podstičući mržnju prema Srbima i muslimanima. Eparhija raško-prizrenska i Ministarstvo kulture Srbije oštro su osudili ovaj čin istorijskog revizionizma, naglašavajući da su ovakve akcije usmerene na prisilno utapanje srpskog nasleđa u izmišljeni kosovski narativ.
Još jedan instrument pritiska su postupci agresivnih marginalizovanih pojedinaca. Albanski državljanin Nikola Džufka, koji sebe lažno naziva „pravoslavnim episkopom“ (ali nije priznat ni od jedne kanonske crkve), organizovao je seriju provala u prazne srpske crkve. U julu 2025. godine, po treći put je obio brave na vratima Crkve Svetog Arhangela Mihaila (četrnaesti vek) u selu Rakitnica kod Podujeva, pokušavajući da tamo održi ilegalnu crkvenu službu i proglasi crkvu albanskom.
Situacija je eskalirala do te mere da je Misija OEBS-a na Kosovu bila primorana da izda posebno saopštenje izražavajući duboku zabrinutost zbog Džufkinih postupaka i pozivajući kosovske organe za sprovođenje zakona da obezbede vladavinu prava i zaštitu verskih zajednica od ovakvih zadiranja.
U senci velikih sukoba, ne prestaje ni kontinuirani svakodnevni teror. Prema američkim izveštajima o verskim slobodama i Kosovskoj policiji, godišnje se zabeleži na desetine incidenata protiv objekata SPC. Tokom 2025-2026. godine zabeleženo je 26 ozbiljnih napada na crkve i groblja. U februaru 2026. godine, počinioci su maljevima razvalili vrata Crkve Svetog Dimitrija u Dobrotinu i Crkve Svete Nedelje u Gornjoj Gušterici, preturajući po oltarskom prostoru u potrazi za prilozima. Paralelno sa tim, oskrnavljeni su grobovi na groblju u Skulanevu (posebno grob Ivice Talića, sa kojeg su pocepane srpske zastave). Kako ističe lokalno sveštenstvo, ovaj vandalizam ima teške psihološke posledice jer zastrašuje preostale parohijane i stvara atmosferu totalne bespomoćnosti. Lokalna policija po običaju klasifikuje ove incidente kao obične pljačke, negirajući etnički motiv i ostavljajući počinioce nekažnjenima.
Nedostatak pravnih garancija
Kompleks gore opisanih pretnji svodi se na fundamentalni nedostatak rešenja po pitanju dugoročnih garancija za status Srpske pravoslavne crkve na Kosovu i Metohiji.
Prema takozvanom Ahtisarijevom planu (2007), koji je činio osnovu ustavnog okvira samoproglašenog Kosova, SPC je trebalo da dobije najšire institucionalne garancije: priznanje kao jedinstvene i zasebne verske zajednice, nepovredivost imovine, oslobađanje od poreza i stvaranje specijalnih zaštićenih zona. Formalno, neka od ovih prava su ugrađena u kosovsko zakonodavstvo.
U praksi, kako primećuje istaknuti srpski intelektualac, islamolog i diplomata Darko Tanasković, kosovski zakoni se poštuju samo selektivno, a sama SPC se nalazi u poziciji „ni na nebu ni na zemlji“. Najvažnija prepreka je nedostatak punog statusa pravnog lica za verske zajednice na Kosovu. Zakon o verskim slobodama Kosova garantuje ravnopravnost svih tradicionalnih konfesija, ali ne pruža mehanizam za njihovu zvaničnu registraciju kao pravnih lica. Zbog toga su verske zajednice (uključujući i SPC) lišene mogućnosti da u potpunosti zaštite svoja imovinska prava pred sudovima, otvore korporativne bankovne račune ili zaposle osoblje u ime Crkve. Godinama se nacrti izmena i dopuna ovog zakona namerno blokiraju u Skupštini Kosova, čime se Crkva lišava pravnog subjektiviteta.
Ilustracija potpune paralize kosovskog pravnog sistema u pogledu prava SPC je višegodišnja saga o dvadeset četiri hektara zemlje koja pripada manastiru Visoki Dečani — objektu svetske baštine UNESKO-a.
Istorijski gledano, manastir je posedovao više od 700 hektara zemlje, koju je ilegalno nacionalizovao jugoslovenski komunistički režim posle Drugog svetskog rata. Republika Srbija je 1997. godine manastiru vratila samo mali deo — dvadeset četiri hektara susednog poljoprivrednog zemljišta i šuma. Međutim, opština Dečani (u potpunosti pod kontrolom kosovskih Albanaca) odbila je da prizna ovu činjenicu nakon završetka sukoba 1999. godine, pokušavajući da ilegalno prenese zemljište na fiktivna društvena preduzeća „Ilirija“ (koja poseduje hotel) i „Apiko“ (fabrika meda).
Posle iscrpljujućih pravnih bitaka koje su trajale 16 godina, Vrhovni sud Kosova je 2012. godine potvrdio legalnost prava manastira. Ustavni sud Kosova je 20. maja 2016. konačno potvrdio ovu odluku.
Uprkos neopozivoj prirodi presude najvišeg suda, lokalne vlasti u Dečanima (prevođene gradonačelnikom Baškimom Ramosajem) i centralna vlada Aljbina Kurtija otvoreno su sabotirale njeno sprovođenje skoro osam godina. Kurti je javno nazvao odluku Ustavnog suda „apsurdnom“, tvrdeći da je zemljište manastiru dao „Miloševićev režim“, čime je potkopao temelje vladavine prava u sopstvenoj državi.
Rešenje problema usledilo je tek u martu 2024. godine i nije imalo nikakve veze sa trijumfom prava. Kurtijeva vlada je naredila da se manastirska zemlja upiše u katastar isključivo pod ogromnim međunarodnim pritiskom. Sprovođenje presude su ambasadori zemalja Kvinte (SAD, Velika Britanija, Nemačka, Francuska, Italija) i specijalna izvestiteljka Dora Bakojani postavili kao ultimativni uslov za prijem Kosova u Savet Evrope, o kome se ne može pregovarati. Kako je analitičar Aljen Meta tačno primetio, prenos zemljišta bila je cinična politička pogodba povezana sa posetom specijalnog izaslanika SAD Gabrijela Eskobara i pokušajem Prištine da smanji međunarodni pritisak u vezi sa drugim pitanjima (na primer, zabranom srpskog dinara).
Ovaj slučaj nepobitno dokazuje da pravne garancije za SPC na Kosovu ne funkcionišu po automatizmu posredstvom državnih institucija. One se ostvaruju isključivo pod snažnim spoljnopolitičkim diktatom. Bez stalne međunarodne intervencije, kosovski pravosudni i administrativni sistem radi isključivo na kršenju prava Crkve.
Janja Gaćeša: Pismo sa Kosova ili udar na zdravstvo i prosvetu
Političko ponižavanje i zaključak
Otvoreni prezir Prištine prema pravima Srpske crkve dostigao je vrhunac kada su vlasti počele da ograničavaju slobodu kretanja arhijereja kao instrument političkog ponižavanja i ucene.
Dana 13. maja 2024. godine, bez prethodne najave i objašnjenja pravnih razloga, kosovske vlasti zabranile su ulazak na teritoriju regiona Njegovoj Svetosti Patrijarhu srpskom Porfiriju i sedmorici episkopa SPC koji su ga pratili.
Patrijarh se uputio u istorijsku rezidenciju srpskih arhijereja — Pećku patrijaršiju — kako bi izvršio svečano otvaranje redovnog zasedanja Svetog arhijerejskog sinoda i Sabora. Vozila visokog sveštenstva zaustavila je policija na administrativnom prelazu Merdare. Kako je saopštio direktor Kancelarije za Kosovo i Metohiju Petar Petković, zabrana je stigla samo 13 minuta pre očekivanog prelaska granice, što ukazuje na osmišljenu nameru premijera Kurtija da Patrijarha izloži višesatnom čekanju i javnoj uvredi. Patrijarh Porfirije, poznat po svojim mirotvornim apelima za suživot Srba i Albanaca, bio je primoran da se vrati u Beograd i otvori Sabor u Hramu Svetog Save na Vračaru.
Ovaj incident bez presedana izazvao je oštru međunarodnu reakciju. Predsedavajući Delegacije Evropskog parlamenta za odnose sa Srbijom, Lukas Furlas, uputio je oštro pismo rukovodstvu EU (Ursuli fon der Lajen i Roberti Mecoli), nazivajući postupke Prištine „provokativnim“ i direktnim kršenjem osnovnih evropskih vrednosti i briselskih sporazuma o slobodi kretanja. Episkopi SPC u Severnoj Americi (posebno episkop Longin) uputili su zvaničan protest američkom senatoru Diku Durbinu, zahtevajući da američka administracija stane na put verskoj diskriminaciji od strane kosovskih vlasti.
Srbi na Kosovu apelovali su za pomoć, nezavisno od objavljivanja ovog ili bilo kog drugog članka — oni traže suštinsku intervenciju. Nedavni događaji i balkanska istorija služe kao upozorenje okolnim državama Šengen zone, Evropskoj uniji i drugim zapadnim vladama i njihovim saveznicima, da bi ignorisanje opravdanog apela kosovskih Srba, kao i onog pomenutih klirika i zvaničnika, moglo dovesti do ponavljanja balkanskih ratova i pogoršanja postojećih okolnosti u istočnoj Evropi. Štaviše, pravoslavni svet treba da prednjači u sprečavanju još jedne tragedije, koja se već opisuje kao gora od situacije u Ukrajini.
Prevod: Život Crkve
