Novo čitanje drevne i zatomljene tradicije Istočnog romejskog carstva možda može proizvesti revitalizaciuju naroda koji je tokom XX vijeka pasivizovao svoju istoriju i svoj politički korak
Naš položaj i glas u svijetu (mogućnosti promjene tog glasa) će po mom mišljenju zavisiti od kvaliteta i modernosti zahvata u određeni istorijski kompleks. Možemo ga prepoznati kao davni i istovremeno ne tako mnogo davni. Uvjeren sam, naime, da je kompletan istorijski hod srpskog naroda određen njegovom vezom sa Vizantijom. Priroda saveza srpskih vladarskih nomenklatura sa tom državom, neizrecivo snažna podsticajnost međusobnih dodirivanja, iako su takva stizala u vremenima navještenog i realnog, neposrednog ugasnuća carstva, stavlja ovaj balkanski narod u žižu živonosnog, bogoslovskog plana održanja i još prije, čuvara pamćenja. Obraćenje srpskog naroda u novi put je po svome karakteru bilo pavlovsko – generisano je u sudarima sa carstvom istočnih Romeja. Sve što su međusobni doticaji generisali, jeste razvojni hod koji je u svome trajanju ispoljen visokim intenzitetom stvaranja i koji je po svojoj prirodi, po svojoj suštini, revolucionaran. Dva istorijska zamaha kazuju najdublji motivacijski sklop u društvenoj i političkoj sferi navještaja, pa i iskustva smrti zajednica. U toj ravni sastavlja se naš narod sa ruskim – u prapočecima poznanja Hristove nauke.
Kaluđer Sava (Nemanjić) je u Nikeju stigao da u svoje ruke uzme žar. Od novog iznošenja istorije i civilizacijskih prinosa Vizantije (pa i zapadnom svijetu čiji je temelj u prostorima geografije Središnjeg svijeta), te srpskog naroda kao legitimnog i djelotvornog nastavljača tog velebnog političko-crkvenog i umjetničkog plana tokom razlomnog XV vijeka. Shodno tome, takav put, takav zahvat, otvorio bi i put unutrašnje nacionalne konsolidacije, pa u krajnjim ishodištima i izmirenja.
Pitanje Crkve – pripadnosti tradiciji crkve Istoka je neupitno. Predstavnici našeg naroda su iskoračivali u tuđa državna okrilja ističući taj zahtjev – slobode Crkve, kao temeljni kapitul svojih promemorija i predstavki političkim vlastodršcima Mletačke republike ili Ugarskog kraljevstva.
Umjetničko naslijeđe Srba čuva pečate originalnosti, ono je u najznatnijim prinosima predstavljalo sintetičko iskustvo – iskustvo opita izobražavanja i sastavljanja u funkcionalne, organske cjeline glavnih razvojnih linija umjetničkog crkvenog stvaralaštva obje Crkve. A uspio je naš narod sačiniti građevinska djela uporediva sa najznačajnijim tvorevinama renesansne Italije (Kosmet), ili, pak, posve originalne prinose kakve je iznjedrila stara Bosna i Hum.
Srpski predvodnici i srpska vlastela preuzela je u osvit XIII vijeka štafetnu palicu sustajućeg Istočnog Romejskog Carstva (IRC), pa je zatim ponovila korak tokom zastrašujućeg XV vijeka. Oba vijeka koji su slijedili naznačenim toposima istorijskog trajanja balkanskih Srba, ispunjavana su nesagledivim stvaralaštvom koje je imalo za cilj pobuđivanje djelatnih energija drevnog evroazijskog komonvelta koji Srbi nisu rušili, nego nadgrađivali i čak nastavljali. Novo čitanje drevne i zatomljene tradicije IRC možda može proizvesti revitalizaciuju naroda koji je tokom XX vijeka pasivizovao svoju istoriju i svoj politički korak. Zato je sveti knez Lazar carstvujući. U duhu i po duhu svog vanjsko političkog i crkveno-kulturnog plana.
Pad i kriza srpskog naroda koju taj narod živi danas, nije manja od one koju je gledao tokom XVI vijeka. Korak umjetničkog crkvenog stvaranja pod osmanskom stegom nije predstavljao retardaciju, već postupak buđenja.
Ovaj narod mora započeti unutrašnju obnovu i traženje puta ka izvorima i stvarnim i djelujućim energijama sabranja. Ovaj put jeste put traženja ishodišta u biću Balkana – balkanskoj ontosofiji koja je svoje vanjske izraze, svoja bitna, aksiomska obilježja, iznjedrila tokom razlomnih vjekova varničenja i sudaranja kontinenata, uzvisujući tu balkansku boru sastavnicu na pogled čitavom svijetu. Njezin karakter svijet nije prepoznao, jer je tražio modele stvaranja prema sopstvenom obrascu: umjetničko stvaranje je izvedivo isključivo u sigurnom ambijentu, perspektivi rasta, ne nikako perspektivi smrti! Ali, odricanje od sopstvenog kulturnog i istorijskog naslijeđa ispletenog u središtu balkanskog klupka, onako kako su ga po saznanju i iskustvu označile – imenovale sve balkanske državne kancelarije, jeste put samozatiranja.
U obje varijante, oba modela političkog pozicioniranja među narodima, Srbi moraju krenuti postupak unutrašnje kulturne obnove. Ja čak govorim o pozicioniranju među narodima. Ne političkim centrima.
Novo čitanje prošlosti IRC i razumjevanje nikejskog čina i njegovih posljedica ne mogu donijeti isključivo vizantolozi po obrazovanju u ma kako pisanoj i urednoj repeticiji stereotipa. Takvi koji pišu, moraju imati žar i emociju Sv. Save. Govorim o državnom projektu iznešenom u slobodnoj zemlji.
Brojni su kvalitetni naučni projekti u srpskom narodu, ali svi imaju karakter i doseg parcijalnih zahvata. Ovaj narod nasušno potrebuje integrisani naučno-umjetnički poduhvat koji u krajnjim izrazima može imati dvije smjernice: popularnu i naučno-stručnu.
Istorijske analogije postupku političkih svezivanja sa tuđim svijetom leže pred očima. Naš narod je ne jednom tokom Novog vijeka kada je najviše i sve više stradao, nalazio protektivni plašt na zapadu i tokom takvih svezivanja pružio najviše političke i kulturno-crkvene uzlete – iako u neslobodi.
Stare srpske obalske komune su znale da kandiduju svoj osobeni identitet i svoj prinos civilizaciji Mediterana ne obazirući se na glas o sebi. One su znale da se plašt političkih narativa brižljivim diplomatskim postupkom može razgrnuti i da sve političke nomeklature starih država posigurno hrane znanje o pravu, istoriji i kvalitetu. One pokazuju put cjelini naroda.
Goran Komar
Izvor: Stanje Stvari
