Piše: Miroslav Zdravković
Godišnji odmor proveo sam u Crnoj Gori, od ponovnog noćenja u Mojkovcu (link) do boravka u Budvi, od 3.10. do 13.10.2024.
Osnovni utisak – iznenađenje – predstavljala nam je nekoliko puta ponovljena rečenica „vi ste naši“. Valjda im je „preko glave“ Rusa, Ukrajinaca i pripadnika ostalih nacija, pa je i etničkim Crnogorcima i Srbima predstavljalo malu radost da čuju srpski jezik, a u mnoštvu drugih jezika.
Po povratku sa odmora izašli su prvi rezultati popisa na nivou opština (link), i moja znatiželja bila je najviše usmerena na uticaj litija na povratak srpskom narodu, jer je crnogorski narod mlađi od starosti Matije Bećkovića, i to posebno u opštinama Mojkovac, Kolašin, Šavnik i Žabljak. U ovim opštinama me je interesovalo da li su Drobnjaci i Moračani povećali izjašnjavanje kao Srbi, jer su pripadali srpskim plemenima udaljenim od stare Crne Gore (Cetinja i njegovog bliskog okruženja)?
U odnosu na prethodni popis, Crna Gora je dobila četiri nove opštine: Gusinje, Petnicu, Tuzi i Zetu, gde je u Gusinju i Petnici odvojena izdvojena etnička većina Bošnjaka iz opština Plav i Berane, u Tuziju Albanska većina iz opštine Podgorica i u Zeti sličan broj Crnogoraca i Srba iz opštine Podgorica. Ova izdvajanja iz matičnih opština imala su svoj uticaj na etničke promene u Beranu, Plavu i Podgorici.
Osim povećanja broja opština, na etničke promene uticaj su imale unutrašnje migracije između dva popisa, vitalni događaji, spoljne migracije i promena u etničkom izjašnjavanju.
Osnovna zapažanja iz rezultata popisa su mi:
- Prepolovljen broj Muslimana i posledično, delom, povećan broj Bošnjaka (-10.375 i +5.351). Ovo je glavna etnička promena uz izjašnjavanje Srba i Crnogoraca. Pošto se kao Muslimani (što znači Sloveni islamske veroispovesti) izjašnjavalo većinom starije stanovništvo, pad broja je bio očekivan, ali u sebi sadrži i deo lica koji su odlučili da se izjašnjavaju kao Bošnjaci. Crnogorci i Muslimani su etnički nastali od 1944. godine a Bošnjaci oko 1992. pa je ovo važna promena u etničkom podmlađivanju.
- Povećanje broja Rusa za 11.878 i Ukrajinaca za oko 3.000 (3087 prilikom popisa 2023, ali bez tačnog podatka za 2011).
- Povećanje broja Srba za 27.260 ili za 15,3% i smanjenje broja Crnogoraca za 22.429 ili za 8,0%. To je apsolutna promena. Međutim, ukoliko se pođe od činjenica (1) da su Srbi većina u demografski najstarijim opštinama i (2) da se broj Srba smanjio u Srbiji, S. Makedoniji i Hrvatskoj, ovde treba videti i koliko je ovo velika promena u nacionalnom izjašnjavanju. Znači, nije se 27.260 lica više izjasnilo da su Srbi, već mnogo više, jer su prethodno izjašnjeni Srbi u velikom broju preminuli od prethodnog popisa. Ukoliko pođemo od pretpostavke da bi se broj Srba smanjio za 10%, kao između prethodna dva popisa, u 2023. bi očekivan broj bio oko 160 hiljada, što znači da je oko 45 hiljada lica promenilo nacionalno izjašnjavanje iz Crnogoraca u Srbe. Posmatrano na nivou opština ovaj rast broja Srba, u odnosu na očekivanu promenu, dogodio se u svim crnogorskim opštinama osim u Plavu, Plužinama i Rožajima. U prvoj je smanjen zbog izdvajanja Gusinja, a u drugoj su Srbi velika većina pa nisu mogli da amortizuju pad broja promenom izjašnjavanja Crnogoraca, a u Rožajima su i Srbi i Crnogorci izuzetno malobrojni pa je i ovde, kao u Plužinama, pad posledica demografskog odumiranja malobrojnih Srba.
- Posmatrano na nivou opština, (1) rast broja Srba i pad broja Crnogoraca dogodio se u osam opština: Baru, Beranama, Bijelom Polju, Danilovgradu, Kotoru, Nikšiću, Podgorici i Žabljaku, (2) rast broja i Srba i Crnogoraca imali su Budva i Tivat, (3) smanjenje broja i Srba i Crnogoraca imali su Andrijevica, Cetinje, Herceg Novi, Kolašin, Mojkovac, Plav, Plužine, Pljevlja, Šavnik i Ulcinj, (4) rast broja Crnogoraca uz smanjenje broja Srba imalo je Rožaje.
- Posmatrano u procentnim poenima (1) Crnogorci su povećali relativni udeo samo u Beranama (zbog izdvajanja Petnice), Cetinju i Rožajima, (2) Srbi su povećali udeo u svim opštinama osim u Budvi (doseljavanje Rusa i Ukrajinaca), Herceg Novom (iz istog razloga) i u Rožajima.
- Žabljak je jedina opština u kojoj su Srbi postali apsolutna većina, dok to nisu bili u vreme prethodnog popisa. U Šavniku se smanjila razlika u odnosu Crnogorci i Srbi (sa 53,8% prema 42,4% na 50,5% prema 46,8%), što se dogodilo i u Kolašinu (sa 57,4% prema 35,8% na 52,1% prema 42,1%), i u Mojkovcu (sa 59,1% prema 35,5% na 54,0% prema 41,7%). Ovo je bila moja osnovna znatiželja u vezi sa popisom, a kao posledica održanih litija. Međutim, povratak u Srbe dogodio se u gotovo svim opštinama, a ne samo u ovim.
Izvor: Makroekonomija
