Odvajajući svoju Crkvu od Vaseljenske patrijaršije, Sveti Sava je zapravo, paradoksalno, tesno vezao za nju. Samostalna srpska Crkva je odlučno okrenula svoje kormilo ka pravoslavnom Istoku. O tome jasno govore i Sveti Sava i njegovi naslednici u svojim hagiografskim spisima.
Nakon distorzije činjenica koje je izneo profesor Dragan Veselinov, a u vezi sa srpskom istorijom i Svetim Savom, moramo se dotaći onoga što Prust naziva istinskim življenjem – literaturom.
Srpska država se rađala na razmeđu Istoka i Zapada, oko granice koju je između dva sveta još davno povukao Teodosije. Dok su se oko teritorija koje je nastanjivao srpski narod otimala dva carstva, Vizantijsko i Bugarsko, na duhovnu jurisdikciju nad njima pretendovale su Rimska i Carigradska patrijaršija. U trenutku kada crkveni raskol još nije zaživeo i poprimio potonje drastične razmere, Stefana Nemanju su roditelji krstili verovatno u rimokatoličkoj crkvi, dok je njegov sin, Stefan Nemanjić, krunu primio od rimskog pape. S druge strane, novokršteni Srbi pripadali su Ohridskoj arhiepiskopiji. Ali kao što ozbiljnijeg misionarskog delovanja nije moglo biti bez podrške stabilne državne organizacije, tako ni definitivnog pokrštavanja Srba nije moglo biti bez konačnog određivanja pravca u kom će se ići. Tu je presudnu ulogu odigrao Sveti Sava. Njegovo traženje samostalnosti za srpsku crkvu je tumačeno na razne načine, čak i kao napred smišljen politički potez koji bi učvrstio srpsku državu. Međutim, često se prenebregava činjenica da je Sava Nemanjić bio pre svega svetogorski monah, te da je iz ličnog opita i podviga shvatio neophodnost samostalne srpske crkve, pre svega radi spasenja naroda. To ne znači da autokefalna srpska crkva nije bila stub i potpora samostalne srpske države, ali to nije bio Savin primarni cilj. Na koncu, Nemanjina država je prošla s istorijom, dok svetosavska crkva opstaje u istoriji upravo zato što je zalog spasenja koji dolazi iz večnosti.
Kada je Sava u Nikeji 1219. dobio blagoslov Vaseljenskog patrijarha za osnivanje Autokefalne srpske crkve čiji je on bio prvi arhiepiskop, činio je sve da se hrišćanska misija među Srbima zaokruži i da se oni utvrde u Trojičnoj veri, a u tome je osnovno sredstvo bilo upotreba narodnog jezika. Taj jezik se vremenom iz Svetog Pisma i bogosluženja prelio najpre na hagiološku, a potom uopšte na književnost, te je ovim Sveti Sava uticao i na hristijanizaciju, ali i na opštu emancipaciju srpskog naroda.
Odvajajući svoju Crkvu od Vaseljenske patrijaršije, Sveti Sava je zapravo, paradoksalno, tesno vezao za nju. Samostalna srpska Crkva je odlučno okrenula svoje kormilo ka pravoslavnom Istoku. O tome jasno govore i Sveti Sava i njegovi naslednici u svojim hagiografskim spisima. Time što se odvojila i sebe jasno definisala, srpska crkva se pridružila velikoj porodici pravoslavnih naroda, bogateći istovremeno ekumensko pravoslavlje svojim autentičnim izrazom.
Kada su se istorijske okolnosti promenile i postale prilično nepovoljne za našu državu, naš narod je ponovo potvrdio i krvlju zapečatio svoje opredeljenje, a oni koji su iza Kosovskog boja ostali, opstali su kao pravoslavni zahvaljujući svetosavskoj crkvi. Sukcesivnim padom srpske države pod Otomansku upravu, ukinuta je i Pećka patrijaršija, te je prostor nekadašnje srpske države duhovno ponovo potpao pod jurisdikciju Vaseljenske patrijaršije, konkretno Ohridske arhiepiskopije. Međutim, zalaganjem Velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića (u to vreme vezira Rumelije) i Rustem paše Opukovića, Pećka patrijaršija je obnovljena 1557. godine, a na patrijaršijski tron je ustoličen njegov brat Makarije Sokolović. Pod njenom duhovnom upravom su bili pravoslavni Srbi Otomanskog carstva, a kako su se granice države širile, tako su i oni Srbi koji su se svojevremeno selili ka severu i severo-zapadu, ponovo našli u okvirima Pećke patrijaršije, te su se granice njenih ingerencija manje-više preklapale sa nacionalnim.
Preuzimajući potpunu brigu nad srpskim življem u Otomanskom carstvu, kako duhovnu tako i političku, episkopi i patrijarsi su uzimali učešća i u ustancima i borbama za oslobođenje, a u dva navrata su poveli narod i u susednu Habzburšku monarhiju. Seobama koje su predvodili patrijarsi Arsenije III Čarnojević i Arsenije IV Jovanović, luča svetosavlja je preneta preko Save i Dunava. Druga luča svetosavlja gorela je u Crnoj Gori. Kada je 1766. godine ukinuta Pećka patrijaršija, mitropolit crnogorski je svojoj tituli dodao „egzarh Pećkog trona“, izražavajući na taj način neslaganje sa odlukom Porte, i ukazujući na to da Pećka patrijaršija, iako formalno ugašena u Otomanskom carstvu, nije prestala da postoji.
Prema privilegijama koje je srpska nacionalna manjina dobila u Habzburškoj monarhiji, patrijarh Arsenije III najpre, a potom karlovački mitropoliti, bili su i duhovni i politički predstavnici naroda. Ističući stalno istorijsku vezanost srpskog naroda za svetosavlje i za nemanjićko nasleđe, uspeli su da očuvaju njegovo pravoslavno ispovedanje u inoslavnoj sredini konstantno izloženoj unijatskoj propagandi, kao i da spreče njegovu asmilaciju. Čvrsto ukorenjeni u identitetu koji im je Sveti Sava odredio i stojeći na putu kojim ih je on upravio, Srbi se nisu libili da se otvore savremenim evropskim tokovima, i da, poput pčela iz pouka Sevtog Vasilija Velikog, ubiraju dobar polen sa svakog cveta. Svoju Crkvu su uredili služeći se rezultatima onovremenih reformi Rimokatoličke crkve. Uviđali su značaj obrazovanja pa su zdušno radili na otvaranju srpskih škola. Još tada su shvatili potrebu za prevođenjem Svetog Pisma na narodu razumljiv jezik, te su time i misiju crkve unapredili, i doprineli modernom razvoju srpskog jezika. Ne zaboravimo da je u Grčkoj crkvi prevod Svetog Pisma na narodni jezik i danas tabu tema. Toliko su bili napredni vizionari naši jerarsi iz Karlovačke mitropolije. I u velikoj meri zahvaljujući njima, slobodarski plamen je zapaljen u porobljenoj Srbiji južno od Save i Dunava te stoga nije slučajno da je prvi oslobodilački ustanak na Balkanu podignut upravo u Srbiji.
Srbija se još po nečemu izdvaja od svoje balkanske pravoslavne braće. Naime, svakom osnivanju nacionalne države, njenim izdvajanjem iz zalazećeg Otomanskog carstva, sledilo je proglašavanje autokefalije, odnosno izdvajanje eparhija novostvorene države iz okrilja Carigradske patrijaršije. Sve autokefalne crkve izuzev srpske proglasile su atokefaliju samostalno, pa ju je Carigrad kasnije priznavao. To se najpre desilo u slučaju Grčke, pa potom i Rumunije i Albanije, dok je osamostaljivanje bugarske crkve poprimilo dramatične razmere. Zbog toga što stavljaju naciju iznad pravoslavne vere, Bugari su optuženi za etnofiletizam i proglašeni za šizmatike. Jedino su se u slučaju Srbije, kao nekada u vreme Svetog Save, stvari odvijale kanonski. Osim što je Crkva u oslobođenoj Srbiji tražila blagoslov za svoju samostalnost od Vaseljenskog patrijarha, srpski vladari su rado platili sve zaostale poreze. Vaseljenski patrijarh je bio duhovni, ali i politički predstavnik hrišćana u Otomanskoj imperiji, te time zadužen i za sakupljanje poreza. Svako odvajanje crkvene jedinice podrazumevalo je najpre isplatu zaostalih dugovanja državi. Druge balkanske države za to nisu imale, ili nisu želele da daju sredstva, dok se Srbija, sledeći Svetom Savi, u svemu držala poretka. Isto se desilo i 1920. godine kada je ponovo uspostavljena Pećka patrijaršija dragovoljnim i dugo očekivanim ujedinjenjem pokrajinskih crkava.
Okretanje Svetog Save ka Istoku i njegovo opredeljenje za pravoslavlje, zauvek je obeležilo istorijski razvoj našeg naroda. Nepokolebljivo opredeljenje za Hrista donosilo nam je uvek i emancipaciju na svim ostalim poljima. Ali samo onda kada stvari bivaju po poretku, kada je ohristovljenje i spasenje „otečestva Simeonovog“ na prvom mestu. Onda se potomcima Svetog Nemanje svega dodavalo u izobilju, i pismenosti i umetnosti i ovosvetske sigurnosti i zaštite, i opstanka u svim vremenima. A šta biva ako bilo šta stavimo pre Hrista i poremetimo hijerarhiju koju nam je Sveti Sava u nasleđe ostavio? Kada odluka za osamostaljenjem ne proističe iz brige za spasenje naroda, nego je potaknuta od raznih spoljašnjih, nacionalno-političkih faktora. Tada nije posredi spasenje ljudi kroz Crkvu, nego Crkva treba da posluži kao potpora političkim konstrukcijama. A uloga Crkve nije da služi ovom svetu, nego da mu bude „so i svetlost“.
Jelena Petrović
