Umetnost za Kineze ne spada u sferu logičnog razmišljanja; ona, po svemu, izražava svojevrsni obrazac vere. U izvesnom smislu je moguće govoriti o istovrsnom potresu koji izazivaju umetničko delo i čisto religiozno iskustvo. U umetnosti je nemoguće da bilo koga ubedite da ste u pravu ako ga stvorene slike ostavljaju potpuno hladnim, ravnodušnim, ako on suočen sa tom „istinom umetničkog izraza“ ne postavi sebi pitanje: Ko sam?
Piše: RADOSAV PUŠIĆ/RTS/OKO
Kratka istorija kineskog filma
Kineska filmska priča je započela jako rano. Na izvorima „pozorišta senki“ i duge tradicije „pokretnih slika“, čija su umeća i dela zabavljala i uveseljavala kineske careve raznih dinastija, razvila se filmska umetnost Kine. Ona je prošla nekoliko etapa svoga razvoja: nemi film, prvi zvučni film 1920-ih i 1930-ih, film koji je nastajao od 1949. godine i kroz period Kulturne revolucije (1966-1976), film nastao posle Kulturne revolucije (1977-1982), film tzv. „Pete generacije stvaralaca“ koji su mahom diplomirali na Beiđinškoj filmskoj akademiji između 1980 i 1990. godine, i, najzad, film koji je nastao posle 1991. godine do danas.
Prvi period razvoja kineske kinematografije započinje uvođenjem filma u Kinu 1896, a završava se sa pravljenjem prvog kineskog dugometražnog filma, Yan Ruisheng reditelja Žena Pengnijena 1921. godine. Istorijska pozornica na kojoj se ova prva faza kineskog filma odigravala, ključni događaji koji su pratili ovaj proces, bili su poraz Kine u ratu sa Japanom 1895. godine, Bokserski ustanak 1900. godine i uspostavljanje kineske Republike 1911. godine.
U Šanghaiju 11. avgusta 1896. godine Španac po imenu Galen Boka prvi put prikazuje jedan film kineskoj publici, i to u Centru za zabavu po imenu „Vrt Xu“, gde su se tokom celoga dana odvijale različite zabavne i akrobatske predstave. Godinu dana kasnije u Šanghai dolaze američki distributeri, i filmovi počinju da se prikazuju u brojnim čajdžinicama u gradu. Ubrzo, filmske projekcije su postale prava senzacija, i, kao i u celom svetu, i u Kini je film postao jako popularan.
Kineska filmska produkcija je započela 1905, kada je fotograf po imenu Žen Fengtai (1850-1932), koji je imao svoj fotografski studio u Beiđingu, napravio prvi gradski bioskop. Pošto je imao problema u nabavci stranih filmova, Žen Fengtai je odlučio da za svoj bioskop sam napravi film, i u proleće 1905, uz pomoć asistenata, on snima film Osvajanje planine Đun (Dingjun shan), u kome glavnu ulogu igra tadašnji „kralj“ kineske opere Tan Sinpei (1847-1917). Kasnije je Žen nastavio da snima i za glumce angažuje pevače Beiđinške opere – očigledno je da se od svog nastanka kineski film prepliće sa tradicionalnim kineskim teatrom. Ženov studio je 1909. godine misteriozno nestao u požaru, i tako je njegova pionirska kratka avantura sa filmom bila okončana.
Nakon uspostavljanja Republike 1911, među inostranim filmskim stvaraocima koji su došli u Kinu bio je i Amerikanac Bendžamin Brodski (Benjamin Brodsky), koji je napravio svoj prvi studio nazvan „Filmska kompanija Azija“. On je snimio nekoliko kratkih filmova, pre nego je posao poverio drugom Amerikancu po imenu Jašel, s kojim započinje novi trend u pravljenju filmova u Kini – snimaju se priče o Kinezima sa kineskim glumcima, za šta Jašel angažuje Džang Sičeuana. Za četiri godine, „Filmska kompanija Azija“ je snimila 18 filmova, uključujući i prvi kineski igrani kratkometražni film Teškoće zaljubljenog para (1913) sa kojim, zvanično, započinje kineska filmska industrija, kao i prvi kineski film koji je prikazan u inostranstvu Džuang Ci iskušava svoju ženu (Zhuangzi shi qi, 1913).
Većina kritičara se slaže da su modernizam, nacionalizam, antiimperijalizam i antifeudalizam bile glavne teme filmova u ovom razdoblju kineske istorije. Nekoliko godina nakon uspostavljanja Republike, doneta je zabrana prikazivanja stranih filmova u Kini, koja je trajala sve do započinjanja kinesko-japanskog rata 1937. godine. Zbog naglog razvoja nacionalnog filma, ovaj period se naziva zlatnim dobom kineske kinematografije. Treba istaći i da su se filmski studiji u Šanghaiju, Beiđingu i Hong Kongu otvarali po ugledu na Holivud. Činjenica da je američki film činio više od 85% filmova u Kini tokom republikanskog perioda (1911-1949), jasno govori koliko su Holivud i njegova produkcija uticali na razvoj kineskog filma.
Tridesetih godina XX veka, Kina proizvodi oko 60 filmova godišnje. Ovi filmovi su u priličnoj meri zaslužni za jačanje nacionalne svesti Kineza i razvijanje i negovanje patriotskih osećanja, što je posebno postalo važno posle japanskog osvajanja Mandžurije 1931. godine
Nakon osnivanja Narodne Republike Kine 1949. godine, filmski studiji više nisu bili u privatnom vlasništvu, svi prelaze pod državnu upravu, pod nadzor i rukovodstvo Ministarstva kulture i Ministarstva propagande. U tragičnim godinama Kulturne revolucije (1966-1976) snimljeno je 603 igrana filma i 8.342 dokumentarna filma. Kao usud, filmski narativ tokom celokupne istorije kineske kinematografije prate pitanja kineske modernizacije i njenog odnosa prema tradiciji.
Osamdesetih godina započinje treća „zlatna era“ kineskog filma. Obnavljanje i novo otvaranje filmskih studija u Kini započeto je 1978. godine. Dva glavna filmska centra su Beiđing i Šanghai, ali tu je i manji filmski studio u Sijanu. U Beiđinškom filmskom institutu školuju se režiseri: Džang Jimou, Čen Kaige, Tijen Džuangdžuang i Džang Đundžao, koji će biti i glavni predstavnici tzv. Pete generacije kineskih filmskih stvaralaca. Drama, satira, naučna fantastika, istorijski film, triler, borilačke veštine… postaju žanrovska opredeljenja ovog razdoblja kineskog filma. Njegov početak su obeležili Džang Đundžaov film Jedan i osmorica (Yi ge he ba ge, 1983) i Čen Kaigeov film Žuta zemlja (Huang shandi, 1984). Li Lijenđije, poznatiji pod imenom Džet Li, 1982. godine debitovao je kao glumac u filmu Hram Šaolin (Shaolin si, 1982), koji je postigao ogroman uspeh kako u Kini, tako i u svetu.
Redefinisanje filmske industrije započeto je 1984. godine, od kada komercijalni, neideološki momenti lagano ulaze u filmsku industriju. Studiji u Šanghaiju i Sianu predvode ovaj trend. Posle 1988. godine i simpozijuma „Strateško planiranje za filmsku industriju“, dolazi do bitnog relaksiranja brojnih elementa vezanih za produkciju i plasman filma u Kini. Razvoj kineske filmske industrije po mnogo čemu se poklapa sa razvojem i modernizacijom kineskog društva. Postepeno se stvaraju preduslovi za nastanak „kineskog Holivuda“, koji će uz američki Holivud i indijski Bolivud postati treći svetski centar proizvodnje filmova…
Kineska filozofija filma
Ako iz ugla kineske slike sveta pogledamo na film, onda je on, kao i svaka umetnička tvorevina, čarolija, traganje za smislom ljudskog postojanja, duhovni razvoj i iskušenje. Duboko usađena vera da nas filmska umetnost može dovesti u vezu sa duhovnom suštinom, zvezda je vodilja za kojom idu svi kreativni sledbenici umetničkog izraza. Da bi se obreli u svetu filmskih slika neophodna nam je intuicija koja je iste snage kao i ubeđenje, kao i vera. I to ona intuicija koja je stanje uma a ne način razmišljanja.
Kineski stvaraoci, bar oni koji svoju energiju crpe na izvorima kreativnosti, računaju sa prijemom i poimanjem filmske slike koju određuje dinamika otkrovenja. To su iznenadni bleskovi, kao da nam se po prvi put otvaraju oči, i to ne ka nečemu pojedinačnom, nego prema sveukupnosti postojanja, prema beskonačnom, prema onome što ne odgovara svesnoj misli. Ono sa čim su kineski filmski stvaraoci svih generacija računali jeste upravo svest o beskraju, manifestacija večnosti u konačnom, duha u materiji, umetničkog u bezobličnom. Umetnost je rođena i utvrđuje se gde god postoji bezvremena i nezasita čežnja za duhom, ljubavlju, posvećenošću, predanošću. Da bi kazao šta je život, umetnik koristi nešto što nije život, da bi govorio o beskonačnom, on ukazuje na konačno…
Uobičajeno mnenje kaže da beskrajno ne može biti sazdano iz materije, ali je zato moguće stvoriti „iluziju beskrajnog“ – umetničku sliku. Ulazak u sam temelj bića je za ovozemaljsko oko uvek ulazak u „onostrano“, ali ono koje nam ni po čemu nije strano, jeste ulazak u ono što je „naše“ i najdublje. Umetnost zato za Kineze ne spada u sferu logičnog razmišljanja; ona, po svemu, izražava svojevrsni obrazac vere. U izvesnom smislu je moguće govoriti o istovrsnom potresu koji izazivaju umetničko delo i čisto religiozno iskustvo. U umetnosti je nemoguće da bilo koga ubedite da ste u pravu ako ga stvorene slike ostavljaju potpuno hladnim, ravnodušnim, ako on suočen sa tom „istinom umetničkog izraza“ ne postavi sebi pitanje: Ko sam?
Deset filmova za razumevanje savremene Kine
Crvena polja sirka
红高梁 (Hong Gaoliang, 1987)
Režija: Džang Jimou
Uloge: Gung Li, Đijang Ven, Đi Čunhua, Teng Žuđun
Veliki crveni fenjeri visoko, visoko okačeni
大红灯笼高高挂 (Da Hong Denglong Gaogao Gua, 1991)
Režija: Džang Jimou
Uloge: Gung Li, Me Đingvu, He Saifei, Cao Cuifen
Mlada devojka ostaje četvrta supruga feudalnog gospodara. U svetu koji odvajkada funkcioniše po utvrđenim pravilima, svaki novi ulazak u njega podrazumeva bespogovorno podvrgavanje nepisanim zakonima. Odnos prema suprugu-gospodaru, ljubav, strast, emocije, sukobi između žena, sebični interesi, laž, istina, sloboda, mržnja…, pitanja su koja pokreću ovaj film. Smešten u dekor starog kineskog zdanja, kroz izuzetne vizuelne efekte četiri godišnja doba naglašava se večnost prirodnog toka stvari koji ni jedan život, ni jedna smrt ne mogu poremetiti. Naravno, kada četvrta žena, koja je više u statusu konkubine nego supruge, pređe zamišljene granice tog sveta, kada se naruši poredak koji traje vekovima, postoji samo dva izlaza: ili ludilo ili smrt. Film će upečatljivo dati opis i jednog i drugog.
Zbogom, moja konkubino
霸王别姬 (Bawang Bie Ji, 1993)
Režija: Čen Kaige
Uloge: Čeung Lesli, Džang Fengji, Gung Li, Lju Ći
Ovo je jedan od najuspešnijih kineskih filmova. Radnja prati živote dva glumca Beiđinške opere, specijalizovanih za ulogu cara i njegove konkubine. Kao deca oni se upoznaju u glumačkoj školi, i tokom pedeset godina i oni i njihovo pozorište prolaze kroz burne istorijske potrese: propast dinastije i stvaranje Republike, japansku okupaciju i Kulturnu revoluciju. Film je rađen po romanu kineske književnice Li Lilijan. Postoji i jedna zanimljivost vezana za ovaj film: naime, glavna uloga je prvo ponuđena Džeki Čenu, ali ju je on, zbog teme homoseksualnosti koja se u filmu obrađuje, odbio.
Inače, ova potresna, bogata, nestvarno realistična priča koju priča film, jedan je od najboljih uvoda u kinesku istoriju XX veka.
Pod blještavim zracima sunca
阳光灿烂的日子 (Yangguang canlai de rizi, 1994)
Režija: Đijang Ven
Uloge: Sija Ju, Fang Hua, Fang Sijaogang, Dai Džaopo, Le Geng, Ning Đing, Tao H
Tarkovski je jednom, govoreći šta bi film trebao da ima u sebi, rekao: „Šetali ste ulicom i vaš pogled je sreo pogled nekoga ko je prošao pored vas. Bilo je nešto potresno u njegovom izgledu, nešto vam je dalo osećaj snažnog razumevanja. On je uticao na vas psihički, i trenutno vas postavio u određeno stanje svesti. U filmu, kada se snima prizor takvog susreta obično se zanemaruje psihološki faktor, odnosno vaše vastito mentalno stanje koje je učinilo da izgled stranca u vama izazove tu naročitu emociju.“ Upravo u ovom kineskom filmu razvija se emocija o kojoj govori Tarkovski. Nije tu samo dotaknut svet ljubavi, već i svi drugi svetovi koji po obodima dotiču tu najdublju i najkompleksniju emociju.
Film je rađen na osnovu novele Vang Šuoa, i pored svega to je topla, stilizovana, pronicljiva (neko bi rekao postmodernistička) priča o Kulturnoj revoluciji kroz oči dečaka koji odrasta i iskušava sve što jeste raznolikost života.
Klopa, piće, čovek, žena
饮食男女 (Yin shi nan nu, 1994)
Režija: Ang Li
Uloge: Lung Šihung, Jang Guimei, Vu Ćijenlijen, Vang Juven, Gua Ale, Čang Silvija, Čao Vilson, Lu Ćinčeng
Svake nedelje, glavni junak, kuvar u prestižnom restoranu, svojim ćerkama priprema nedeljni ručak. Ritualne radnje i slike, koje sabiraju sve u klopu, piće, čoveka i ženu, i sve ono što izvorno život u sebi jeste, uvode nas u tanane odnose ritualizovanih dana i intimnog sveta čoveka. Nevažno je da li pomišljamo na erotsku zavodljivost odnosa muškarca i žene, iskonsku snagu hrane kojom se kultivišu telo i duh, izvornu ulogu vode u našem telu, duši i snovima – klopa, piće, čovek, žena je formula koja prelazi granice vremena i prostora i koja se, u krajnjem slučaju, vidi kao tačka iz koje je sve poteklo. Topla priča o odnosima u kineskoj porodici, o odnosu otac-ćerka, o odrastanju, sazrevanju, ljubavi…, samo je manifestacija, neko bi rekao, arhetipskih slika poteklih iz prvih rituala o kojima govori ovaj film.
Raspoložen za ljubav
花样年华 (Hua yang nian hua, 2000)
Režija: Vang Đijavei
Uloge: Lijang Čaovei, Džang Manju
Stvarnost, ovako kako nam se otkriva, laže. Taj zavodljivi sjaj blještavih boja nije dostojan pažnje jer odvraća pogled i misao od onoga što je bitno. U filmu Raspoložen za ljubav, na osnovi ponavljanih muzičkih pasaža, jedna žena uvek iznova, menjajući svoje haljine, ide po vodu – taj nepresušni izvor života i ljubavi. Lepota boja kineskih ćipao haljina sa dubokim izrezom, kroz koju se otkriva zavodljivost i erotičnost tela kineske žene, iznose pred naše oči sve ono što su Kinezi kasnije u budizmu nazvali „se“ (obojenost sveta, fenomenalni svet), a u Indiji „maja“ (privid, iluzija). Svet obmana i nestvarnih oblika koji nas silno privlače.
A priča se ovako odmotava: muškarac i žena žive u istoj zgradi, posle izvesnog vremena otkrivaju da su im supružnici već duže u vezi. U želji da ne budu kao oni, razvijaju odnos koji se najbolje može opisati kao neostvarena ljubav. Upravo se kroz vezu muškarca i žene, pripadanje, nepripadanje, blisko i daleko, ljubav, ravnodušnost, otkriva samsara, neprekinuti tok rađanja i smrti. Postoje neki aspekti ljudskog života koji mogu biti verno prikazani jedino kroz poetsku sliku, i u tu grupu, nesumnjivo, spada i ljubav. Upotreba nekineske muzike u ovom, po svemu, kineskom filmu, briše kulturne granice i izvodi nas van svih zamišljenih ograničenja. Na kraju filma, kao pokušaj, kao nada, kao želja, kao molitva, glavni junak u potpunoj tišini odlazi do drveta u budističkom hramu gde u najintimnijem dodiru sa prirodom saopštava svoju najdublju tajnu.
Jedan od najlepših kineskih filmova o ljubavi, ispunjenosti, neispunjenosti, smislu, besmislu, veri…
Pakleni put
无间道 (Wu jian dao, 2002)
Režija: Liju Veićijang, Alan Mak
Uloge: Liu Dehua, Lijang Čaovei, Huang Ćijušeng, Ceng Dživei
Scenografija je postavljena: Hong Kong. Večita borba dobra i zla. Samo što se ponekad pređu granice, posle čega više nije moguće naći odgovore na pitanje šta je dobro, a šta zlo. Pitanja identiteta, brzine stavljanja i skidanja maski, zločina i kazne, svetla i tame, samo su neke od tema ovoga filma.
U policiju je ubačena krtica kineskih trijada; među trijadama je krtica hongkoške policije. Sledi lov koji, po mnogo čemu, podseća na odnos mačke i miša. Lovac i lovina često menjaju mesta. Uloga se mora verno odigrati, zavesti, prevariti, izdržati. Igra moći, veština promene, otkrivanja i skrivanja. Ovaj film je inspirisao Martina Skorsezea da napravi film The Departed (2006). On je poslužio kao inspiracija i brojnim trilerima i kriminalističkim pričama u Kini.
Heroj
英雄 (Hero, 2002)
Režija: Džang Jimou
Uloge: Li Lianđije, Lijang Čaovei, Džang Manju, Džang Ciji
Heroj je priča o prvom caru dinastije Ćin, Ćin Šihuangu, koji je ujedinio Kinu u III veku pre naše ere i osnovao kinesku carsku državu. Po predanju, jedan od najbrutalnijih i najomraženijih kineskih careva, koji je uveo stroge zakone, standardizovao mere, ujedinio pismo, pokrenuo povezivanje i izgradnju velikog kineskog zida, uspostavio ideološku konfucijansku potku…. Car ujedinitelj, car koji nikome nije verovao, jako usamljen car. Svestan svih vrlina i mana ljudske prirode, kao i činjenice da se sudbinski put ne može izbeći, upoznat sa tehnikom vladanja, pokušava da odloži smrt koju mu spremaju brojni neprijatelji. Film priča o jednom od brojnih pokušaja atentata na njega. Po mnogo čemu, ova, možda i najlepša epska filmska saga, svojom poetikom i upečatljivim kostimima, uvodi u gledaoce u svet drevne Kine i njenih tajni.
Najbolje vreme (Tri vremena)
最好的时光 (Zui hao de shiguang, 2005)
Režija: Hou Sijaosijen
Uloge: Šu Ći, Čang Čen
Tri ljubavne priče se pričaju iz perspektive svaka svog sopstvenog vremena, i koje se u svesti glavnog junaka otelotvoruju kao san o ljubavi (1966), san o slobodi (1911) i san o mladosti (2005). Odnosi između proticanja vremena i sećanja, neponovljivog i ponavljanja, trenutka i večnosti, slobode, ljubavi, smisla, sreće, tuge…, pokazuju su kroz odnos muškarca i žene. Tri manifestacije iste ljubavi – neuzvraćena, plaćena i besmislena – pokazane sa nestvarno ukomponovanom vizuelnom lepotom ambijenta, uvode nas u svet gde se prepliću intimni, privatni, javni prostori i lirski izrazi emocija, natopljenih slikama vremena. Istorija se ponavlja na veoma različite načine. Estetski jako dobro ukomponovan film.
Požuda, oprez
色, 戒 (Si, Jie, 2007)
Režija: Ang Li
Uloge: Lijang Čaovei, Tang Vei, Čen Džoan, Vang Lihe, Džang Manju
Film je snimljen po istoimenoj noveli Elen Čang, koja je svoju priču smestila u Hong Kong 1938. i Šanghai 1942. godine. Priča je inspirisana životom kineske heroine Dženg Pingžu (1918-1940), koja je bila dete iz mešovitog kinesko-japanskog braka. Ogorčena brutalnošću japanske okupacione vojske i izdajom pojedinih Kineza, kao špijun Komindanga, po zadatku, postaje jako bliska sa kineskim političarem Ding Mocunom, koji je sarađivao sa japanskom vladom u Šanghaiju. Operacija ubistva Dinga nije uspela, a neposredno posle toga Džang je uhapšena i streljana 1940. godine. Ovaj događaj je poslužio kao okosnica priče koja se u filmu razvija na maestralan način.
Radnja filma je smeštena u okupirani Šanghai. Grupa studenata priprema ubistvo visokopozicioniranog kineskog saradnika japanske vlade. Devojka koja je dobila zadatak da se približi žrtvi, zadobija njegovo poverenje, koje se vremenom pretvara u neobičnu vezu. Pomešana osećanja, kompleksna ljudska priroda, neobične okolnosti, dali su dosta elemenata za opis psihološkog profila glavnih junaka. Otkriće ljubavi tamo gde se ona ne očekuje, tamo gde je, po svemu, najmanje ima, izaziva podeljena osećanja čije je razrešenje, kao u svakoj antičkoj drami, tragično. Film se pamti i po eksplicitnim scenama seksa, koje realistično prikazuju količinu strasti glavnih aktera, ali i neizmernu količinu tuge koja se izliva u tim prividnim trenucima zadovoljstva.
Revolucija, špijunski zaplet, strast, ljubav, smisao, besmisao, život i smrt, sve su to teme ovog izuzetnog filmskog ostvarenja.
