Nedjelja, 24. mart 1946. godine. Lisabon, hotel „Park“.— Vaša večera je u sobi, rekao je portir, dajući ključ Aleksandru Aljehinu. — Hvala, recite da me ne bude do 10 sati ujutro, odgovorio je Aljehin. Valjalo je odmoriti pred veliki meč, jer je i protivnik bio veliki — Botvinik. Ali nijesu ga probudili. Zaspao je zauvijek . Poređao je šahovske figure da se pripremi za meč s velikim protivnikom. Bol ga je stezao oko srca. Gospodar „beznadežnih pozicija“ ovoga puta nije imao izlaz. Uhvatio je čvrsto figuru kralja. Kralj je pao. Veliki šampion umro je za šahovskom tablom.
Aleksandar Aleksandrovič Aljehin (Moskva, 3. oktobar 1892 — Estoril, 24. mart 1946) bio je ruski šahista, četvrti svjetski šahovski prvak. Smatra se jednim od najboljih šahista svih vremana. Još u dječačkim danima oduševljava se šahovskom magijom, a ubrzo šahovske lekcije uči na dopisnim turnirima moskovskog šahovskog kružoka, dok na međunarodnoj sceni debituje u Diseldorfu 1908. godine. Već sa dvadeset i dvije godine bio je među najboljim šahistima svijeta. Tokom 20-ih godina prošlog vijeka uspijeva da osvoji skoro sve turnire na kojima je nastupao. Posebno se pamte njegove igre naslijepo, u čemu je bio svjetski rekorder.
U Parizu 1. februara 1925. igrao je istorijsku slijepu produkciju, na 28. tabli. Za 13 sati, koliko je trajala borba, dva puta su mu donosili toplu hranu, ali je nije ni dotakao. Dobio je 22 partije, tri je izgubio i tri remizirao. Jedan reporter je napisao da je Aljehin počeo da diktira poteze, a trenutak kasnije, u želji da upali cigaretu, zatržio je šibice. Šahovski genije s jedinstvenom momorijom je rekao: „Opet ta prokleta zaboravnost…“
Nakon što je 1927. godine, u Buenos Ajresu, poobijedio Kapablanku, koji se do tog momenta smatran nepobjedivim, Aljehin je postao četvrti svjetski šahovski prvak. Od tog momenta počinje njegov zlatni put. Nastaju veliki uspjesi: Bern, Pasadena, 1932; Bled, 1931; Pariz, 1933; Cirih, 1934. Na svim turnirama Aljehin je ubjedljivo prvi. Aljehinova zlatna etapa sredinom 30-godina polako prestaje. Većinom se njegov pad pripisuje alkoholizmu.
Meč i nesuglasice sa Kapablankom
Meč sa Kapablankom jeste bio najduži meč koji je do tada viđen: posle trideset i četiri partije i sedamdeset i tri dana, na kraju je Aljehin ostvario skor od 6 pobeda uz tri poraza što mu je obezbedilo titulu šampiona svijeta.
Pa ipak, nije bilo jednostavno organizovati taj meč. Kapablanka je izjavio da bi pretendent na svjetsku šahovsku krunu trebalo da uloži 10.000 dolara u nagradni fond, plus plaćanje troškova samog meča. Aljehin nije imao toliki novac, da bi nekako zaradio za život, morao je da učestvuje na brojnim turnirima. Ubrzo se raspao njegov brak sa Anom-Luiz Rueg, druga supruga velemajstora bila je udovica ruskog generala, Nadežda Vasiljeva.
Sreća se Aljehinu osmijehnula tek 1927. godine. Argentinska vlada je pristala da finansira njegov meč sa Kapablankom, prva partija se odigrala 16. septembra, konfrontacija velikih šahovskih majstora je nastavljena više od dva mjeseca. Kao rezultat toga, Aljehin je postao prvi ruski šahista koji je osvojio titulu svjetskog šampiona u šahu. Ubrzo je Kubanac zahtijevao revanš, ali sada je Aljehin diktirao finansijske uslove za to. Sve se završilo dugotrajnom svađom između njih. Nekoliko godina Aljehin i Kapablanka su odbijali da učestvuju čak i na istom turniru. Tokom godina, Aleksandar Aljehin je dva puta odbranio titulu u mečevima sa Efimom Bogoljubovim, ali je Kubanac tvrdoglavo odbijao da prizna njihov rezultat, nazivajući sve to običnom farsom.
Kapablanka je preminuo u Njujorku, 8. marta 1942. godine. Četiri godine kasnije, pronađen je Aljehinov rukopis sa najboljim partijama Kapablanke. U uvodu je napisao: „Sa njegovom smrću izgubili smo šahovskog genija kakvog više nikada nećemo videti“
1935. godine šahovski svijet je bio iznenađen
Maks Eve je pobijedio Aljehina. U četiri prva susreta Aljehin je postigao tri pobjede, poslije devete partije vodio je 6 : 3, da bi poslije 14 odigranih susreta rezultat bio 7 : 7. Ogromnim naporom, Aljehin je poslije 19. partije vodio s dva poena razlike. Međutim, došlo je neočekivanog obrta. Eve je prešao u vođstvo poslije 25. susreta. Demoralisani šampin izgubio je 26. partiju, a potom dobio sljedeću. S dva poena razlike, četiri partije prije kraja, Aljehin ostaje bez nade. Odluku donosi 30, završna partija. Rezultat je u korist Evea, jedan poen razlike. Ako Aljehin dobije, meč je neriješen i on će sačuvati titulu, a s gubitkom poena – gubi titulu.
- „Doktore, u svakom trenutku pristajem na remi“ – rekao je Eve, popravljajući figure.
Aljehinova pozicija postajala je sve beznadežnija. Nakon što je istekao peti sat, sudija dolazi s kovertom u ruci. I on se pita da li će Aljehin predati s dva pješaka manje.
- Šampion govori Eveu, gledajući tužno u poziciju: „Pristajem na remi“.
Tako je Aljehin detronizovan. No, kralj se opet vraća nakon dvije godine, pobjeđujući Evea u revanš meču. Ostavio je alkohol i cigarete. Vodeći uredniji život, bez poroka, Aljehin je vratio duhovnu i mentalnu stabilnost. U revanšu pobjeđuje Eve ubjedljivom pobjedom – 11 : 6, uz 13. remija.
Posljednja partija?
Nedjelja, 24. mart 1946. godine. Lisabon, hotel „Park“.
— Vaša večera je u sobi, rekao je portir, dajući ključ Aleksandru Aljehinu.
— Hvala, recite da me ne bude do 10 sati ujutro, odgovorio je Aljehin.
Valjalo je odmoriti pred veliki meč, jer je i protivnik bio veliki — Botvinik. Ali nijesu ga probudili. Zaspao je zauvijek . Poređao je šahovske figure da se pripremi za meč s velikm protivnikom. Bol ga je stezao oko srca. Gospodar „beznadežnih pozicija“ ovoga puta nije imao izlaz. Uhvatio je čvrsto figuru kralja. Kralj je pao. Veliki šampion umro je za šahovskom tablom.
Iznenadna smrt šampiona dovela je do verzije njegovog ubistva, za koju su okrivljene sovjetske tajne službe. Smatralo se navodno da su po srijedi bili Staljinovi strahovi, koji nije bio siguran u Botvinikovu pobjedu. Takve pretpostavke su očigledno nategnute. Prvo, mladi Botvinik je krajem 1930-ih dokazao da je sposoban da se takmiči sa Aljehinom. Proteklih godina situacija je mogla da se promijeni samo u korist Botvinika, tako da je vjerovatnoća njegove pobjede bila velika. Pored toga, sam Aljehin je bio spreman da se vrati u svoju domovinu, a meč bi mogao da se pretvori u rivalstvo između dva sovjetska velemajstora.
Nije da se Aljehin iznenada zaljubio u ideale komunizma. Međutim, posle svojih avantura tokom ratnih godina, šahista se, zasluženo ili ne, pretvorio u „osobu koja se rukuje”. A pobjedonosna otadžbina bila je spremna da zažmuri na djela rasipnog sina u zamjenu za odanost. Dakle, sovjetsko rukovodstvo nije imalo razloga da želi Aljehinovu smrt.
Aljehin je držao titulu 17. godina. Ostaje upamćen kao jedini svjetski šampion koji je umro sa titulom. Ukupno je pobijedio na 81. od 112 takmičenja na kojima je učestvovao.
Jedini Aljehinov problem
Ovaj problem Aljehin je komponovao 1914. godine, što je jedini problem koji je svijetu ostavio genijalni šahista. Aljehin je, naime, pred početak jedne slobodne partije, šaleći se, rekao protivniku: „Bijeli igra 1. f3, zatim se obavezuje da će marširati svojim kraljem po dijagonali e1-f2-g3-h4, a kada tu dođe, crni ga matira“. Kako? Postavite figure u početni položaj i probajte da riješite ovaj problem… Kada ste već postavili figure na ploču, evo još jednog zadatka: crni prvi vuče, ali bijeli jednim svojim pješakom izvodi skakača i daje mat u petom potezu.
Aljehinov stil
U šahovskom esnafu Aljehin je uživao velik ugled. Doduše, njegov značaj se dosta razlikuje u tumačenjima njegove igre. Warriors of the Mind mu dodeljuje tek 18. mjesto na listi najjačih šahista, komentarišući da pobjede nad igračima kao što su Bogoljubov ili Eve nijesu dovoljno jaka osnova za titulu najvećeg u istoriji. Ali, na veb sajtu Chessmetrics Aljehin je svrstan između četvrtog i osmog mjesta, zavisno od kvaliteta igre na vrhuncu karijere u poređenju sa zenitom konkurenata, a zaključak je da je njegov vrhunac bio nešto jači nego Laskerov ili Kapablankin, ali ipak nešto slabiji od Botvinikovog. Autor ovog sajta, Džef Sonas, na osnovu uporednih ocjena smatra da je on šesti najbolji u istoriji. Isti autor smatra da je Aljehinova pobjeda na šahovskom turniru u Sanremu 1930, šesti najbolji nastup na svjetski turnirima.
U svojoj knjizi iz 1978. godine, Ocena velikih šahista prošlosti i sadašnjosti, Arpad Elo izvodi zaključke na osnovu učinka igrača u pet godina karijere kada su bili na vrhuncu. On zaključuje da Aljehin dijeli peto mjesto na listi najvećih u istoriji (zajedno sa Morfijem i Smislovim), ali iza Kapablanke, Botvinika, Laskera i Talja.
Aljehinova odbrana, jedan od najvećih doprinosa velikog šampiona šahovskoj teoriji i analizi.
Aljehin je ostavio iza sebe čak 20 knjiga o šahu. Nekoliko značajnih otvaranja nose njegovo ime, a najznačajnije je „Aljehinova odbranaˮ. „Šah je stvar sujeteˮ, smatrao je Aljehin.
Aljehin je bio jedan od najvećih majstora napada. Ono što ga je razlikovalo od većine drugih napadača jeste njegova sposobnost da vidi potencijal za napad i da se pripremi za njega, tamo gdje ostali nijesu vidjeli ništa. Rudolf Špilman, majstor taktike koji je odigrao mnogo nezaboravnih partija je rekao:
Ja mogu da vidim kombinaciju koju vidi i on, ali nikako ne mogu doći u istu poziciju.
Dok je Maks Eve rekao:
Aljehin je pjesnik koji stvara remek-djela od nečega što bi bilo koga drugog jedva inspirisalo da pošalje kući razglednicu.
Mogući odgovor na ovo je dao Rihard Reti:
On pobjeđuje svoje protivnike nizom jednostavnih i naizgled bezopasnih poteza, kako bi došao do originalne prilike, koja se ovim komplikovanjem teško može vidjeti, jer je skrivena.
Džon Nan je komentarisao da Aljehin ima „posebnu sposobnost da izazove komplikacije, bez pretjeranog preuzimanja rizika“, a Edvard Vinter ga naziva „gospodarem komplikovanih pozicija”. Ipak, Gari Kasparov je rekao da su Aljehinovi napadi bili zasnovani na jakim pozicionim temeljima, a Hari Golombek je otišao i korak dalje sa izjavom da je Aljehin „najsvestraniji od svih šahovskih genija, koji se u svakom stilu i u svakoj poziciji osjećao kao kod kuće”. Fajn, jedan od Aljehinovih najvećih rivala i potencijalnih izazivača kasnih 1930-ih, je napisao tokom 1950-ih da je Aljehinova zbirka najboljih igara jedna od tri najveće za koje on zna, a i Golombek je sa njom bio jednako oduševljen.
Aljehin ima u svojim partijama veći procenat pobjeda od bilo kojeg drugog svjetskog šampiona, a njegovi remiji traju duže od bilo kog drugog prvaka. Ipak, njegova želja za pobjedom je ponekad prelazila formalne okvire sporta i takmičenja. Kada ga je Fajn pobijedio u jednoj neobaveznoj partiji iz 1933, tražio je ponovo igranje meča zbog greške koju je napravio u jednom potezu. A u stonom tenisu, koji je igrao jednakim žarom, ali prilično slabo, često bi lomio lopticu kada bi izgubio.
Bobi Fišer je u jednom članku iz 1964, Aljehina rangirao kao jednog od deset najvećih u istoriji. Sam Fišer, koji je bio oličenje jasne i jednostavne igre, je napisao o njemu:
On nikada nije bio moj heroj, niti sam mario za njegov stil igre. Nema ničeg nejasnog u tome, njegov stil je radio za njega, ali bi teško nešto uradio za bilo koga drugog. Stvarao je gigantske koncepcije, pune presedana i besprimernih ideja… Imao je veliku maštu, mogao je da sagleda dublje poziciju od ijednog drugog igrača u istoriji… U većini komplikovanih pozicija je stvorio svoje najbolje koncepte.
Aljehinov stil je imao veliki uticaj na Kasparova:
On je prvi među umjetnicima koji još uvek imaju veliki uticaj na mene. Volim njegovu univerzalnost, njegov pristup igri, šah jeste ideja. Uvjeren sam da budućnost pripada Aljehinovom šahu.
Aljehinov antisemitizam — nacistička prevara
Za vrijeme Drugog svjetskog rata, Aljehin je učestvovao na turnirima u Njemačkoj, kao i mnogi drugi jaki igrači iz okupiranih ili neutralnih zemalja. Marta 1941, pojavljuje se serija članaka sa Aljehinovim imenom u Parizer cajtungu, novinama na njemačkom jeziku koje je objavljivala njemačka okupaciona uprava. U člancima se navodi da su Jevreji oduvijek imali talenta za šah, ali da nijesu sposobni za šahovsku kreativnost i umjetnost, hipermoderne teorije Nimcoviča i Retija se opisuju kao „jeftina blefiranja, stvorena radi sramnog samopubliciteta”, i da su one prihvaćene od strane „većine anglo-jevrejskih kvaziintelektualaca”, a meč sa Eveom iz 1937. se opisuje kao „pobjeda nad jevrejskom zaverom”. Takođe je Aljehinovo ime potpisano na dva intervjua za španske novine iz septembra 1941; u jednom od njih je, navodno, rekao da je „arijevski šah, šah agresivan i kreativan… s druge strane jevrejski se opisuje kao proračunat i baziran na ideji konstantne odbrane”.
Gotovo odmah nakon oslobođenja Pariza, Aljehin daje izjavu da je „napisao dva članka za pomenute novine pre nego što su mu Nemci dali izlaznu vizu, ali da su oba članka bila isključivo stručna, ali da su ih nacisti naknadno prepravili i unijeli u njih svoja rasna gledišta”. On je napisao barem još dva demantija, u pismu organizatorima londonskog turnira 1946, i u svojoj posthumno objavljenoj knjizi Legado. Naravno, sva tri demantija su različito formulisana.
Opsežna istraga Kena Vajlda nije dala uvjerljive dokaze o autentičnosti članaka. Šahovski pisac Žak Le Monije je tvrdio 1986. u časopisu Evropski šah, da je 1958. vidio neke pronađene Aljehinove bilježnice sa originalnim rukopisom, i da se u njima nalazio prvi antisemitski članak štampan u pomenutim novinama 18. marta 1941. Međutim, isti autor u knjizi 75 Aljehinovih partija iz 1973, kaže: „Nikada neće biti poznato da li je Aljehin zaista stajao iza dotičnih članaka, ili su oni samo bili izmanipulisani od strane urednika Parizer cajtunga”.
Vinter primećuje da su u navedenim člancima pogrešno napisana imena nekih čuvenih šahista, što bi možda mogao biti dokaz o nacističkoj prevari ili Aljehinovom pokušaju da pokaže signal da njihov sadržaj nije i njegovo mišljenje već da je primoran da ih napiše na taj način. Ali to bi, opet, mogla biti samo štamparska greška ili činjenica da je Aljehinov rukopis bio težak za čitanje. U jednom članku se (vjerovatno) netačno tvrdi da je Lionel Kizerski bio poljski Jevrejin, iako on (vjerovatno) nije bio ni Poljak ni Jevrejin. Vinter zaključuje: „Iako je, u ovom trenutku, teško naći čvrsto uporište za njegovu odbranu, samo otkriće članaka sa originalnim rukopisom će razrešiti stvar izvan svake sumnje”.
Činjenica je da Aljehin u privatnom životu i šahovskoj karijeri nije bio antisemita
U junu 1919, Čeka ga je uhapsila, bio je zatvoren u Odesi i osuđen na smrt. Spasao ga je Jakov Vilner, jevrejski šahista, poslavši telegram predsedniku ukrajinskog Saveta narodnih komesara, koji je znao za Aljehina i naredio njegovo oslobađanje. Takođe je prihvatio pomoć od Čarlsa Jafea u analizi i pripremanju meča za titulu prvaka sa Kapablankom. Jafe je bio jevrejski šahista nastanjen u Njujorku, gdje ga je Aljehin često posjećivao, i nakon osvajanja titule i povratka u Njujork, u znak zahvalnosti je odigrao mini-meč sa njim, bez finansijske nadoknade. Aljehinov sekundant 1935. za meč sa Eveom je bio Salo Landau, holandski Jevrejin. Američki Jevrejin Arnold Denker, poznati velemajstor, pisao je da je Aljehin uvek bio vrlo ljubazan prilikom mečeva, konsultacija i zajedničkih analiza određenih mečeva. Takođe je pisao da ga je tokom ranih 1930-ih, kada je ekonomija bila u krizi usled Velike depresije, nekoliko puta veoma srdačno ugostio u Njujorku. Prema njegovim navodima, u to vreme je Aljehin bio ubijeđen da mu je naredni rival u borbi za titulu američki Jevrejin Isak Kašdan (što se ipak nije desilo). Tokom proleća 1940, davao je u Parizu lekcije talentovanom četrnaestogodišnjaku Žirardu Budovskom, njemačkom Jevrejinu. Konačno, Aljehinova četvrta žena je bila Grejs Višard, američka Jevrejka.
Milorad Durutović
