Nikola Ožegović: Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridsko-bitoljski (1931–1938), (drugi dio)

Prvi dio

Kao izuzetno obrazovan čovjek i odličan besjednik, ep. Nikolaj je ostavljao snažan utisak prilikom raznih crkvenih i nacionalnih svečanosti. Na Vidovdan 1932, na Kajmakčalanu, održao je besjedu u slavu žrtava palih za otadžbinu i naciju u prisustvu „nacionalnih sinova i starih ratnika”.¹ Svjedok brojnih besjeda ep. Nikolaja, prota Radoslav Petković naročito je izdvojio ovu besjedu: „Govorio je sat i po, a sav narod koji ga je slušao plakao je kao malo dete, jecao, ridao. Plakali su i Francuzi koji nisu dobro znali naš jezik, sem nešto naučenih reči u zajedničkoj borbi. Vladičine reči su odjekivale kao jerihonska truba i eho njihov je postepeno jenjavao tek od Vlaških koliba pa negde do samog ʼJelakaʼ, da bi kao dim iščezao čak tamo negde iznad Crne Reke.”²

Episkop je učestvovao i u proslavi stogodišnjice skopske Saborne crkve Sv. Bogorodice, 3. i 4. decembra 1935. godine. Proslava, kakvu „Skoplje od Dušanova vremena ne pamti” obuhvatala je brojne priredbe, a ep. Nikolaj je besjedio uveče 3. decembra, nakon bdenja. Od crkvenih lica bili su prisutni patrijarh Varnava (Rosić) i šest episkopa.³ Hrišćansko delo je ocijenilo da je ovaj „izvanredno važan i muški govor Preosvećenog Nikolaja” predstavljao „pravo otkrivenje” za mnoge, a naročito za veliki dio mjesne inteligencije koja je prvi put slušala slavnog besjednika. Pisalo je da je episkop ubijedio mnoge pripadnike inteligencije kako „naša crkva nije anahronizam već živa duhovno moralna sila prvoga reda”, savladavši u njima tako „raniji indiferentizam”.⁴ U opširnoj spomenici štampanoj povodom proslave jubileja, našla se druga episkopova besjeda, pod naslovom „O slavi sluškinje Gospodnje”.⁵

Prota Radoslav Petković je zapisao da, kada bi episkop Nikolaj služio u sjedištu eparhije, u Bitolju, crkva bi bila prepuna, a svojom pojavom i naročito besjedničkim darom i tu je privlačio mnoge intelektualce koji prije njega nisu dolazili u crkvu ili su dolazili veoma rijetko. Ubjedljivost i sadržajnost svojih besjeda episkop je postizao tako što ih je prethodno pisao i učio napamet. Slušaoci su uviđali razliku u slučajevima kada se prethodno nije pripremao da besjedi.⁶ U nekim prilikama ep. Nikolaj je kritikovao najviše crkvene i državne vlasti. Milan Jovanović Stoimirović je opisao jednu mučnu situaciju koja se zbila maja 1934, na večeri u skopskoj mitropoliji, nakon oštre besjede ep. Nikolaja u crkvi Sv. Bogorodice u kojoj je kritički aludirao na kralja i patrijarha.

Nikola Ožegović: Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridsko-bitoljski, (1. dio)

Prema ocjeni Jovanovića Stoimirovića, odnos između ep. Nikolaja i patrijarha Varnave nije bio dobar. Patrijarh nije trpio ep. Nikolaja, svjestan da je ipak on prvi čovjek Srpske crkve: „Ali on nije mogao sa njim da se nosi u intelektualnim visinama kojima je kružio ohridski orao, nego ga je presretao i mučki napadao odozdo.”⁷

Episkop Nikolaj je uzeo aktivno učešće u razgovorima i približavanju između Srpske crkve i Bugarske crkve nakon što je, usljed ratnih sukoba u Prvom svjetskom ratu, došlo do dužeg prekida odnosa među njima. Poslije rata predstavnici dviju crkava su se susreta li na konferencijama Svjetskog saveza za međunarodno prijateljstvo pomoću crkava koji je okupljao predstavnike 48 nacija, mahom protestantskih i pravoslavnih.

Prvi sporazum između dvije crkve postignut je 1920, a jugoslovenska delegacija (jugoslovenski Nacionalni savjet pomenutog Saveza) posjetila je 1934. Sofiju. Pored ep. Nikolaja i sveštenika Ahila Karadinčevića iz Ohrida, delegaciju su činili episkop bački dr Irinej (Ćirić), narodni poslanik dr Vojislav Janić i protojerej Milivoje Petrović. Nakon zajedničkog bogosluženja u manastiru Sv. Jovana Rilskog donesena je Rilska rezolucija, koja je trebalo da bude „ne samo baza za crkveno približavanje i definitivno izmirenje, nego i baza za regulisanje, gotovo, svih političkih odnosa između Jugoslavije i Bugarske”.

Bugarski Nacionalni savjet uzvratio je posjetu 5. septembra 1936. i bio primljen od najvišeg crkvenog i državnog vrha Jugoslavije. Posjeta je uključivala i Bitolj, a završena je 12–14. septembra u Ohridu, u manastiru Sv. Nauma, gdje je donesena nova, Ohridska rezolucija. Dokument se završavao pozivom: „Srbi i Bugari su jednokrvna i jednoverna braća. U prošlosti vekovima su živeli kao rođena braća. Tako treba da bude i u budućnosti. Oni moraju stvoriti večan savez ljubavi i bratstva. Rušioci ove bratske ljubavi u prošlosti uvek su rđavo prolazili i gubili. Zato obadve sestrinske pravoslavne Crkve, srpska i bugarska, ne treba nikada da blagosiljaju bratoubistvenu borbu među braćom”.⁸ Rilski i ohridski sastanak su bili među najvažnijim u pogledu crkvenog, ali i političkog približavanja dviju crkava i dviju zemalja u tom periodu.⁹ 

Oktobra 1936. ep. Nikolaj je dobio odlikovanje od njemačke vlade. Nakon svečanosti osvećenja njemačkog vojničkog groblja u Bitolju, 25. oktobra 1936, njemački poslanik u Jugoslaviji Viktor fon Heren predao je odlikovanja svoje vlade za nekoliko najzaslužnijih ljudi za izvršeni posao. Najviše odlikovanje, orden Crvenog krsta prvog reda, dobili su ep. Nikolaj i general Đorđe Aranđelović.¹⁰ Zemljište za groblje je dala opštinska vlast.

Sa pravoslavne strane obred je vršio vikarni episkop Jerotej uz asistenciju bitoljskog sveštenstva, a svoj obred su vršili i rimokatolici, evangelisti i muslimani.¹¹ Upadljivo je da je jedini predstavnik visokog klira SPC bio umirovljeni episkop Jerotej (Gavrilović), dok ep. Nikolaj nije prisustvovao činu. Nije poznato da li je i kada ep. Nikolaj preuzeo odlikovanje, ali postoje svjedočanstva o tome da se ono kasnije nalazilo uz njega.¹²

Za Ohridsko-bitoljsku eparhiju u vrijeme ep. Nikolaja od značaja je bila patrijarhova posjeta Makedoniji, novembra 1936. Nakon posjete Prilepu patrijarh je stigao u Bitolj, gdje mu je „od strane građanstva, učenika raznih škola i pretstavnika vlasti i vojske priređen naročito svečan doček”. Dočeku je prisustvovao i ep. Nikolaj. Cijela varoš, kao i glavna Ulica kralja Petra, bile su ukrašene državnim zastavama, a građanstvo je obrazovalo špalir, zajedno sa učenicima svih škola i članovima Sokola, Udruženja četnika, Jadranske straže, skauta i prvih srpskih regruta iz „Južne Srbije”. Ep. Nikolaj je besjedio nakon kratkog blagodarenja u Sabornoj crkvi Svetog Dimitrija.

Patrijarh je 7. novembra osveštao spomenik, u obliku velikog ruskog krsta, Aleksandru Arkadijeviču Rostkovskom, ruskom konzulu ubijenom od Turaka 1903. u Bitolju. Ep. Nikolaj je tom prilikom govorio o značaju bitaka koje su vođene oko Bitolja u borbi za oslobođenje i ujedinjenje, kao i o dobročinstvima Rusa prema Srbima, ali i Bugarima i Grcima u novijoj istoriji. Činu su prisustvovali i članovi bitoljske ruske kolonije, a govor je održao i Vasilij Nikolajevič Štrandman, bivši poslanik carske Rusije u Beogradu i tadašnji delegat za zaštitu interesa ruskih emigranata u Jugoslaviji. Održan je i pomen na srpskom vojničkom groblju. Treći dan posjete, na Mitrovdan, patrijarh je služio u Sabornoj crkvi Sv. Dimitrija. Sasluživali su episkopi Nikolaj i Jerotej, 22 sveštenika i četiri đakona, a odgovarao hor bogoslova i bitoljskog pjevačkog društva „Kajmakčalan”. Službi je prisustvovalo preko 10.000 Bitoljčana. Patrijarh je izvršio osvećenje nove zvonare na crkvi, pa potom i spomen-česme koju je podigla bitoljska Bogoslovija u spomen na 700 godina od smrti Svetoga Save. Sa ep. Nikolajem, patrijarh je posjetio manastire Sv. Hristiforovo i Bukovo, njemačko i francusko vojničko groblje, sirotište „Bogdaj” i bitoljsku rusku crkvu.¹³

Lični život i odnos sa narodom ep. Nikolaja možemo rekonstruisati i na osnovu nekih memoarskih zapažanja. Milan Jovanović Stoimirović je napisao da je ep. Nikolaj živio „prosto i skoro sirotinjski”: „Na nogama je obično imao neke američke vojničke cokule i retko kada udobniju obuću, objašnjavajući to time što se često vere po besputnim selima svoje eparhije. Njegova mantija je bila vunena i prosta, a na glavi je uvek imao panakamilavku, čiji je veo neretko bio oveštao i jako izbledeo od sunca, jer on nije išao bez njega, niti je ikad stavio na glavu šešir. On sam, to jest njegovo i onako crno lice i crne ruke bili su još crnji od sunca. Rado je držao u ruci neke obične crne brojanice ili struk bosiljka…” Episkopova kuhinja je bila veoma oskudna u kalorijama jer je strogo držao sve postove i posne dane: „Samo jedan čovek čelična zdravlja je mogao da se izlaže tolikim fizičkim i umnim naporima uz tolika lišavanja hrane…”¹⁴

Jeromonah Nikolaj Velimirović o stradanju Jermena kroz istoriju – Stradanje koje traje i dalje

Za ovog posmatrača ep. Nikolaj je živio „strogim kaluđerskim” i „ravnoapostolskim” životom.¹⁵ Episkopa je narod Makedonije jako cijenio: „Sveštenici su pred njim metanisali svugde i na svakome mestu, u čaršiji, kao i na drumu. On ih je podizao i ljubio. I što je najglavnije, niko te ljude na to nije primoravao, niti je to od njih uopšte zahtevano […] Jer on je sirote sveštenike obdarivao novcem ili nekim drugim poklonom, a nikad nije ni pomislio da nešto naplati za kanonsku vizitaciju […]. Narod mu je uopšte prilazio sa vrlo velikim poverenjem i nije se ustručavao da mu se žali na svoje kmetove, žandarme, šumare, načelnike i druge vlasti, a Nikolaj je to primao k znanju i srcu, proveravao i posle intervenisao. Zato je i bio popularan u Ohridu.

Kada bi pešice prošao čaršijom, zanatlije bi ostavljale alat i mušterije, da mu pritrče i poljube ruku.”¹⁶ Među brojnim gostima, domaćim i stranim, koji su posjećivali ep. Nikolaja, bilo je i mnoštvo bogomoljaca iz sjeverne Srbije i Vojvodine. Jovanović Stoimirović je između Velesa i Bitolja susreo jednog starijeg čovjeka koji je išao pješke iz Slavonije „na poklonstvo vladici Nikolaju” u Ohrid. Jednom prilikom, na vaskršnjoj službi, u crkvi Sv. Sofije u Ohridu episkop je besjedio na grčkom, njemačkom, francuskom, engleskom i srpskom jeziku i na „makedonskom narječju”, vidjevši da su u crkvi prisutni pripadnici različitih naroda.¹⁷

Utiske proistekle iz kontakata sa ep. Nikolajem zapisao je arhimandrit Kiprijan (Kern), istaknuti teolog, pripadnik ruske emigraci je. Boraveći u Jerusalimu, arhim. Kiprijan je radio na pripremi pokloničkog putovanja grupe Srba, na čelu sa ep. Nikolajem, aprila 1930. godine.¹⁸ Dnevničke bilješke sadrže nekoliko više nego pozitivnih osvrta na ličnost ep. Nikolaja tokom službi, propovijedanja i susreta sa predstavnicima drugih crkava i sa poklonicima.

Tako, stojeći u oltaru, „njegova ličnost potpuno ovladava i ispunjava sve”. Na Veliki četvrtak, episkop je govorio o misiji pravoslavnih Slovena u svijetu. „Govorio je jednostavno, kako jedino on umije. Uvjerljivo u svojoj neizvještačenoj jednostavnosti.”¹⁹ Upravo je pomenuti angažman i kontakt sa ep. Nikolajem uticao na to da se arhim. Kiprijan vrati u Jugoslaviju, gdje je u periodu 1931–1936. nastavio da predaje u bitoljskoj Bogosloviji.²⁰ Veoma zanimljiv opis ličnosti ep. Nikolaja ostavila je engleska književnica, no vinarka i putopisac Sisili Izabel Ferfild, poznatija pod pseudoni mom Rebeka Vest. Ona je u putopisnoj knjizi Crno jagnje i sivi soko opisala susrete sa episkopom tokom 1936. i 1937. godine.

Susret u Ohridu na Backrs 1937. ostavio je podjednako snažan utisak na Engleskinju kao i prvi, prethodne godine. Zapisala je da je episkop bio „najizuzetnije ljudsko biće koje sam ikada srela”. Doživjela ga je kao „vrhunskog maga”, koji je „vladao sredstvima činjenja magije, u svojoj velikoj ličnoj ljepoti, lavovske vrste, i u gromoglasnom žuborenju svoga glasa” kojim je mogao da „govori bogovima, ljudima i zvijerima”.²¹

Dragoljub Jovanović, političar koji nije imao dobro mišljenje o ep. Nikolaju, o njegovom makedonskom periodu je napisao: „Od svih Srba koji su nešto pokušali na jugu, on je jedini nešto dosegao: svima drugima je u rukama ostala samo pena, od 1912. do 1941. To što je on dobio nije bilo mnogo ni trajno, ali drugi nisu dobili ni toliko. Sve što su zgrabili, izmicalo se kao pesak ili voda.”²² 

Sveštenstvo SPC na jugu bilo je u političkom smislu više opoziciono nastrojeno. Na to je uticao i veći broj egzarhijskih sveštenika koji su se našli u SPC nakon Prvog svjetskog rata. Na decembarskim izborima 1938. bitoljski sveštenici su javno agitovali protiv vladajuće Jugoslovenske radikalne zajednice, dok je više od 40 sveštenika u Vardarskoj banovini bilo na opozicionim listama. I sam ep. Nikolaj je javno zauzimao političke stavove, posebno u vrijeme konkordatske krize 1937. godine.²³ 

Nova jugoslovenska država nastojala je da ukloni sveštenstvo koje je ranije pripadalo Bugarskoj egzarhiji, crkvenoj organizaciji proglašenoj odlukom osmanske vlasti 1870. godine. Ova organizacija je širila bugarsku svijest na cijelom svom području, uključujući i prostor Makedonije i borila se protiv svega što je srpsko, kao i protiv tragova srpske prošlosti.²⁴ Ep. Nikolaj je pokazao svoj stav u vezi sa ovim pitanjem 1928, kada je ministar vjera Milan Simonović, putem strogo povjerljivog akta, od njega tražio da se 36 sveštenika odmah ukloni sa parohija. Episkop je odbio da izvrši traženu mjeru, tvrdeći da se optužbe protiv imenovanih sveštenika iz njegove eparhije temelje na „golom sumničenju”.

„Neki od ovih sveštenika i do dana današnjega nose na sebi ožiljke od turskih udaraca ili sindžira, a svi iz reda su trpeli ili tamnovanje ili poniženje ili štete i nevolje razne vrste. To su mučenici za hrišćanstvo i Slovenstvo. Pa zar sam ja došao u Ohrid, Gospodine Ministre, da produžim nečovečni posao obesnih turaka i šovinističkih fanariota, i da ove mučenike, kojima Srbija treba da da priznanje, udaram na nove muke?”, pisao je episkop, stajući u odbranu onih bez čijih muka i žrtava „Makedonija bi bila ili poturčena ili grcizirana”. Smatrao je, dalje, da bi suspendovanje 36 sveštenika ogorčilo ne samo njih već i 36 sela makedonskih, koja bi ostala bez sveštenika, protiv „jedne nepravedne i nasilne države”. Za tim, takva bi mjera „u ovome narodu” učvrstila već ukorijenjeno mišljenje „da su Srbi bezbožnici”.

„To su mišljenje ranije i Bugari ovamo sejali i utvrđivali. Državna poratna otmica manastirskih imanja pojačala je još više to mišljenje, a indiferentnost prema veri pravoslavnoj pa čak i direktno nepoštovanje te vere od strane srpskog intelektualnog staleža, sasvim je potvrdilo mišljenje makedonaca, da su Srbi bezbožnici.” Ovaj slučaj je dao priliku ep. Nikolaju da se osvrne i na opšte stanje u SPC u Makedoniji. Tako je, tvrdeći da se pomenutim sveštenicima ne bi mogla pronaći odgovarajuća zamjena, dodao: „Dalje, ne može im se uopšte za sada naći zamena, pošto Srbi nerado dolaze na službu u Makedoniju, a sveštenici pogotovu ne, zato što im država nudi do smešnosti malenu materijalnu potporu kojoj se i panduri opštinski smeju. Ja ne mogu da dobijem sveštenike iz Srbije za članove Duhovnog Suda i namesnike, a kamoli za parohijsku službu.”

Na kraju je istakao da bi se akt prije mogao primijeniti na „šesdeset suvišnih i opasnih rimskih slugu u Beogradu nego li na ovih 36 pravoslavnih sveštenika Ohridskih”, a umjesto njega, nadao se, trebalo bi da dođe jedan akt kojim bi se mučeničkom sveštenstvu u Makedoniji odalo puno nacionalno i državno priznanje. „Takav jedan akt priznanja imao bi kao eho – ljubav prema državi. Ja pak lično garantujem za sveštenike svoje eparhije, da će oni i u buduće produžiti vršiti samo svoju svešteničku dužnost uznoseći Bogu molitve za Kralja i sav narod. Pri tom molim Vas da verujete, da onoga od njih koji bi faktički prestupio zakon ja niti ću kriti ni štititi.”²⁵

Otvoreni sukob između ep. Nikolaja i državnih vlasti nastupio je tek sa pokretanjem konkordatskog pitanja 1937. godine. On je, uz episkopa Irineja (Đorđevića), zauzeo krajnje nepomirljivo stanovište u vezi sa ovim problemom.²⁶ Policija i državni organi vlasti pratili su govore sveštenika na prostoru Ohridsko-bitoljske eparhije uperene protiv konkordata tokom septembra 1937. godine. Naglašavani su oni dijelovi govora koji su bili upereni protiv vlasti. U govorima su veličani upokojeni patrijarh Varnava i ep. Nikolaj.²⁷

Početkom 1938. ep. Nikolaj nije prihvatio izmirenje do koga je došlo između države i SPC, na čelu sa novim patrijarhom Gavrilom (Dožićem), predvodeći nezadovoljnike i, na neki način, ugrožavajući crkveno jedinstvo.²⁸ Ep. Nikolaj je 1. marta 1938. podnio molbu za ostavku na aktivno članstvo u Svetom arhijerejskom saboru zbog „skidanja sankcija sa sprovodioca konkordata i gonitelja Svetosavske crkve, i u vezi davanja istim tim licima – momentalno i hitno – onih najviših počasti koju svetovnjaci mogu imati u našoj crkvi”.²⁹ Molba nije usvojena i uslijedio je period zahlađenja odnosa i sukoba ep. Nikolaja sa crkvenim vrhom.³⁰ Ubrzo nakon toga ep. Nikolaju je oduzeta administracija Ohridsko-bitoljskom eparhijom, o čemu je episkop saznao iz dnevne štampe 21. marta, a zvanični akt dobio 27. marta.

Odmah se obratio Sinodu sa molbom da mu produži administriranje do Tomine nedjelje, kako bi mogao da se oprosti sa narodom „s kojim sam proveo 18 godina, svojih najboljih godina života i truda” i kako bi mogao da sabere stvari iz svojih rezidencija u Ohridu i Bitolju.³¹ Povodom neuvažavanja ostavke i smjene ep. Nikolaj se obratio Saboru sredinom juna 1938: „Ja sam faktično ako ne verbalno stavljen pod sankcije, upravo još gore, ja sam kažnjen, od strane Svetog Sinoda iznenadnom, bez presedana u našoj crkvi, neopravdanom i nepravednom smenom sa administracije eparhijom Ohridsko-Bitoljskom, u kojoj sam sa Božjom pomoći radio koliko sam mogao punih 18 godina i to smenom samo na neka dva meseca pred sadašnje zasedanje Svetog arhijerejskog Sabora.

Vladika Nikolaj (Velimirović): Šekspir-Svečovek

Ovaj iznenadni, nepravedni i nepotrebni udar na mene osetio sam i ja i sav narod sa sveštenstvom one velike eparhije kao kaznu, štetnu po crkvene interese a korisnu za goniteljsku Vladu i za poslanike one eparhije koji su bili pod sankcijama. Ja sam dakle stavljen pod sankcije da bi se sa njih bezuslovno skinule sankcije.” Episkop je, dakle, smjenu smatrao posljedicom vlastite istrajnosti u „vojevanju protiv papizma” i odbrani „crkve i naroda od jeretičkog episkopa rimskog”.³² Ep. Nikolaj je kritikovao stanje u Ohridsko-bitoljskoj eparhiji pod novim administratorom, episkopom zletovsko strumičkim Simeonom (Popovićem).³³ Policijski službenici su pratili aktivnosti i govore ep. Nikolaja i dostavljali patrijarhu. Episkop je javno iznosio svoj stav da mu je zbog „borbe za naciju i pravoslavnu veru” oduzeta Ohridsko-bitoljska eparhija i da se može desiti da mu oduzmu i Žičku eparhiju, ali da bi i tada, kao i 1937, krenuo sa narodom u pobjedonosnu borbu.³⁴

 Svečano ustoličenje novoizabranog episkopa ohridsko-bitoljskog Platona (Jovanovića) izvršeno je u Bitolju 4. septembra 1938. godine.³⁵ Veliko uzbuđenje u Bitolju, ali i u cijeloj SPC izazvala je besjeda novog episkopa na praznik Sv. Nikole 1939. godine, u Sabornoj crkvi Svetog Dimitrija. Novi episkop je napao svog prethodnika teškim optužbama od kojih je štampa prenijela samo dio. Tvrdio je kako je ep. Nikolaj želio da postane idol i da mu se klanjaju, da je „jeretik i sektaš”, da nije pravoslavac, da je mrzio carsku i pravoslavnu Rusiju itd. Optužio ga je i da predvodi raskol u SPC.

Prisutni u crkvi su negodovali, a mnogi nisu prišli episkopu da uzmu naforu. Na slavi ep. Platona, toga dana, nije bilo pola nastavnika iz Bogoslovije.³⁶ Bio je to odgovor sredine u kojoj je ep. Nikolaj godinama služio na optužbe na njegov račun, u periodu previranja kako u SPC, tako i u jugoslovenskoj državi, pred sami slom i početak nezapamćenog stradanja tokom Drugog svjet skog rata.

Nalazeći se na čelu novoosnovane Ohridsko-bitoljske eparhije u periodu 1931–1936. i do 1938. kao njen administrator, episkop dr Nikolaj (Velimirović) nastavio je sve osnovne pravce djelatnosti koje je započeo dolaskom u Ohrid, deceniju ranije. Radio je na poboljšanju discipline sveštenstva i bogoslužbenog života, pridobijao vjernike za monaški život, pratio i pomagao rad bitoljske Bogoslovije i razvio široku misionarsku djelatnost putem misionarskih pisama, crkvene štampe i drugih djela na teme iz pravoslavne pobožnosti. Važan aspekt njegovog rada bio je dobrotvorni angažman koji se ogledao, pored ostalog, i kroz osnivanje sirotinjske kuhinje i dječijeg sirotišta. Kao izuzetan erudita, besjednik i harizmatik, privlačio je brojne posjetioce, domaće i strane, u Makedoniju, a bio je aktivan i na polju srpsko bugarskog crkvenog i međudržavnog zbližavanja nakon sukoba u Prvom svjetskom ratu.

Nastojao je da očuva i afirmiše srpske crkvene i nacionalne tradicije, posebno one koje su se ticale borbe za oslobođenje i ujedinjenje. Povremeno je kritikovao regionalne, pa i najviše državne ali i crkvene vlasti. U otvoreni sukob sa državnim vlastima ušao je 1937, kao nepomirljivi protivnik sklapanja konkordata sa Vatikanom, dok je u sukob sa vrhom SPC ušao naredne 1938. godine, zbog protivljenja postignutom kompromisu sa državom u vezi sa istim pitanjem. Upravo tokom tog sukoba oduzeto mu je administriranje Ohridsko-bitoljskom eparhijom.

Na taj način je završen vrlo plodan rad ep. Nikolaja u „južnim krajevima”, u kojima je, po sopstvenom priznanju, proveo najbolje godine života. Bio je to nesumnjivo period kada je od religijskog mislioca sklonog eklekticizmu postao pravoslavni teolog sve više okrenut askezi i misticizmu.

1. „E. O. Nikolaj, Beseda na Kajmakčalanu”, Bratstvo: list za vjersko i narodno prosvjećivanje, br. 5–6, maj–juni 1932, 79–83.
2. „Još jedan svedok o geniju”, u: Janković, Episkop Nikolaj, 389.
3. M. Jovanović, „Proslava stogodišnjice saborne crkve Sv. Bogorodice u Skoplju”, Hrišćansko delo: časopis za hrišćansku kulturu i crkveni život, 2/1935, 143–144.
4. „Sa uredničkog stola”, Hrišćansko delo: časopis za hrišćansku kulturu i crkveni život, 2/1935, 150.
5. Spomenica srpsko-pravoslavnog sabornog hrama Svete Bogorodice u Skoplju: 1835−1935 (Skoplje: Srpska pravoslavna crkvena opština grada Skoplja, Skoplje 1935), 15–20.
6. „Još jedan svedok o geniju”, u: Janković, Episkop Nikolaj, 388–390.
7. Jovanović Stoimirović, Portreti prema živim modelima, 34–40. U časopisu studenata teologije „Svetosavlje”, u prikazu djela ep. Nikolaja Simvoli i signali, krajem 1932, pronalazimo ovakav sud o episkopu ohridsko-bitoljskom: „Jedina istinska veličina u našoj crkvi, Božji dar njoj i našem narodu, jeste ohridski molitvenik. On i ona naša bogomoljačka anonimna vojska i čuvaju ovu našu žalosnu crkvu, izgubljenu u površnim zbivanjima pa i tu nedovoljno ‘zastupljenuʼ, od gneva Gospodnjeg, koji je večno blizu”. B., „Episkop ohridski Nikolaj: Simvoli i signali, božićni dodatak misionarskim pismima”, Svetosavlje: organ Udruženja studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, 6/1932, 306.
8. „Manifestacija ljubavi i bratske sloge između Bugara i našeg naroda. Spasonosan rad na delu mira”, Glasnik: službeni organ Srpske pravoslavne patrijaršije, 13. (26) 9. 1936, 555–558; Dr Vojislav Janić, „Srpska i Bugarska pravoslavna crkva”, Glasnik: službeni organ Srpske pravoslavne patrijaršije, 24. 9. (7. 10) 1936, 610–611; Priit Rohtmets and Radmila Radić, „The Process of Religious and Political Rapprochement between Bulgaria and Yugoslavia in 1920s and 1930s – An International Ecumenical Perspective”, Occasional Papers on Religion in Eastern Europe, Vol. XXXVI, 1 (2016), 67–86, datum pristupa 2. 1. 2025, http://digitalcommons.georgefox.edu/ree/vol36/iss1/5; Radmila Radić, Vojislav Janić (1890–1944), sveštenik i političar: pogled kroz analitički prozor (Beograd: INIS, 2018), 176–185.
9. Rohtmets and Radić, „The Process of Religious and Political Rapprochement”, 85–86.
10. A. Đ., „U prisustvu nemačkog poslanika fon Herena i prestavnika nemačke i naše vojske osvećeno je nemačko vojničko groblje u Bitolju”, Vreme, 26. 10. 1936, 6.
11. Na groblje kod Krive Vodenice, nedaleko od grada, preneseni su i sahranjeni osta ci 2825 njemačkih, 142 austrougarska, 119 bugarskih, 17 turskih, 16 ruskih, 13 rumunskih, po osam srpskih i francuskih i 22 vojnika neutvrđene nacionalnosti. „Osvećenje nemačkog vojničkog groblja kod Bitolja”, Politika, 26. 10. 1936, 7–8.
12. Srećko Petrović, „Neki aspekti eklisiologije dijaspore u misli vladike Nikolaja Velimirovića: ka crkvenom odgovoru na pitanja nacionalizma i etnofiletizma”, u: Mesto eklisiologije u savremenom sistematskom bogoslovlju. Zbornik radova, urednici Zlatko Matić, Aleksandar Đakovac i Rade Kisić (Beograd: Institut za Sistematsko bogoslovlje Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, 2021), 180–181.
13. „NJ. Sv. patrijarh Varnava na jugu. Doček u Prilepu i Bitolju”, Glasnik: službeni organ Srpske pravoslavne patrijaršije, 2. (15) 2. 1937, 76–98. Česma je podignuta u Svetosavskoj ulici, pored zgrade Bogoslovije, na inicijativu i uz finansijsku pomoć ep. Nikolaja. Kokotović, „Sveti Vladika Nikolaj Velimirović i Bitoljska bogoslovija”, 380.
14. Jovanović Stoimirović, Portreti prema živim modelima, 28–29.
15. Isto, 41.
16. Isto, 44.
17. Isto, 51–53.
18. Kiprian (Kern Konstantin Эduardovič; arhim.), Se voshodim vo Ierusalim. Ieru salimskie dnevniki arhimandrita Kipriana (Kerna): oktяbrь 1928-iюnь 1930, (Ierusalim: izdanie Svяto-Sergievskogo pravoslavnogo bogoslovskogo instituta v Pariže i Russkogo instituta v Ierusalime / podgotovka teksta k izdaniю, vstu pitelьnaя statья i kommentariй diakona Aleksandra Zanemonca, BeйtaKerem, 2013), 20.
19. Isto, 152–153.
20. Isto, 20; Arhim. Kiprijan (Kern) bio je istaknuti pastir, patrolog, liturgičar, crkveni istoričar i jedna od značajnih figura „ruskog Pariza” sredine prošlog vijeka, zajedno sa ličnostima poput Sergeja Bulgakova, Georgija Florovskog, Nikolaja Afanasjeva i dr. Nakon emigriranja iz sovjetske Rusije, u Beogradu je okončao studije prava i Bogoslovski fakultet i primio monaški čin. Radio je kao predavač i pomoćnik inspektora bitoljske Bogoslovije do 1928, kada je bio postavljen na čelo Ruske duhovne misije u Jerusalimu. U Jugoslaviji je ponovo boravio u peri odu 1931–1936, nakon čega je trajno otišao u Pariz. Mitropolit Ilarion (Alfe ev), „Arhimandrit Kiprian (Kern): svящennoslužitelь, monah, bogoslov”, u: Ar himandrit Kiprian (Kern), Pravoslavnoe pastыrskoe služenie: lekcii, pisьma (Moskva: PSTGU, 2022), 7–15.
21. Rebecca West, Black Lamb and Grey Falcon: The Record of a Journey Through Yugoslavia in 1937 (London-Melbourne-Toronto: Macmillan, 1967), 92–93.
22. Dragoljub Jovanović, Medaljoni. Knjiga I (Beograd: Službeni glasnik, 2008), 442.
23. Jovanović, Vardarska banovina: 1929–1941, 309.
24. Đoko Slijepčević, Istorija Srpske pravoslavne crkve. Knj. 2. Od početka XIX veka do kraja Drugog svetskog rata (Beograd: JRJ, 2002), 290–292; Vladan Jovanović, Jugo slovenska država i Južna Srbija 1918–1929: Makedonija, Sandžak, Kosovo i Metohija u Kraljevini SHS (Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2002), 367.
25. AJ, 69, 183, Pravoslavni episkop Ohridski, Pov. Br 11, 14/27. aprila 1928, Ohrid; Ožegović, „Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridski (1920–1931)”, 463. U pismu je vidljivo da je episkop razdvajao Srbe i stanovništvo Makedonije. Ipak, ne možemo sa sigurnošću tvrditi da je episkop zaista smatrao da stanovništvo Makedonije nije dio srpskog naroda. Kao još jedan zanimljiv primjer, može da posluži nekrolog ep. Nikolaja povodom smrti sveštenika Nauma Nestorovića iz Struge, decembra 1935. godine. Opisujući njegov izgled, zaključio je: „Pravi slovenski tip po spoljašnjem izgledu i držanju”, nigdje ne spominjući srpsku pripadnost. „Upokoj Gospode!”, u: Velimirović, Sabrana dela. Knj. 9, 482; Prilikom razgovora sa Grigorijem Božovićem, episkop je rekao: „Slušajte, ja sam hrišćanin i bogomoljac. Ali jasno ovo vidim i glasno ću reći: u Maćedoniji ne postoji više nacionalno pitanje. Samo je potrebno još bliže duhovno ujednačavanje”, Božović, „Po južnoj Srbiji. Pravoslavsko gnezdo”, 2.
26. Radmila Radić, Život u vremenima: patrijarh Gavrilo (Dožić) 1881–1950 (Beo grad: Institut za teološka istraživanja, Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd 2011), 282.
27. ASASSPC, 7, Kraljevska banska uprava Vardarske banovine, Pov. II, br. 6983, Skoplje, 5. oktobra 1937. god. G-nu Dragomiru Miloševiću, protojereju arhijerejskom zameniku, Bitolj.
28. Radić, Život u vremenima, 339.
29. ASASSPC, 7. EBr. 451-N-18, 1. marta 1938 god, Kraljevo. Svetom arhijerejskom si nodu, Patrijaršija Beograd; Svetom arhijerejskom saboru, Patrijaršija, Beograd.
30. ASASSPC, 7, Patrijaršija Srpske pravoslavne crkve, Broj Pov. 95/ Zap. 708, 11. V/28. IV. 1938 god., Beograd.
31. ASASSPC, 7, Pravoslavni Episkop Eparhije žičke, EBr. 632, 14/27. marta 1938 god., u Kraljevu. Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve, Beograd.
32. ASASSPC, 7, Pravoslavni episkop eparhije žičke, EBR. 1126, 3/16. juna 1938, u Kraljevu. Svetom arhijerejskom Saboru Beograd.
33. ASASSPC, 7, Pravoslavni episkop Eparhije žičke, Pov. E. Br. 18, 30. IV/13. V. 1938, u Kraljevu, Svetom arhijerejskom sinodu, Beograd, Kako se sada administrira eparhijom Ohridsko-bitoljskom, po kazivanju sada pok. prote Đorđa Cvetkovića, člana Crkvenog su da u Bitolju, Iz kancelarije Episkopa Žičkog 3/16 juna 1938 godine, EBr. 1126, u Kraljevu.
34. ASASSPC, 7, Kraljevina Jugoslavija, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Odelje nje za državnu zaštitu I, Pov. I br. 35378, 4. jula 1938 god., Beograd. Njegovoj sveto sti g. dr. Gavrilu, Arhiepiskopu pećskom, Mitropolitu Beogradsko-karlovačkom i Patrijarhu Srpskom, Beograd.
35. „Svečano ustoličenje njegovog preosveštenstva episkopa ohridsko-bitoljskog go spodina Platona u Bitolju”, Glasnik: službeni organ Srpske pravoslavne patrijaršije, 27. 9. (10. 10) 1938, 659.
36. LJ. Stojović, „Govor episkopa g. Platona u Bitolju. On je izazvao veliko iznenađe nje”, Politika, 28. 12. 1939, 12; Radić, Život u vremenima: patrijarh Gavrilo (Dožić) 1881–1950, 326. Nešto ranije Grigorije Božović je pisao o nepovoljnom sta nju u Ohridsko-bitoljskoj eparhiji pod upravom ep. Platona. „Kakvo je stanje u Bi toljsko-ohridskoj eparhiji? Patrijaršija treba da pruži narodu prava obavešte nja”, Politika, 14. 10. 1939, 11.

         Spisak referenci – Reference list

• Arhivi – Archives

− Arhiv Jugoslavije. Fond 69, Ministarstvo vera Kraljevine Jugoslavije 1919–1929.
− Arhiva Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve.
− Državen arhiv na Republika Severna Makedonija – Oddelenie Bitola, fond Epa hiski duhoven sud – Bitola; fond Srpska pravoslavna crkvena opština Bitola.
Objavljeni izvori – Published sources
− Jastrebov, Ivan Stepanovič. Običai i pesni tureckih serbov (v Prizrene, Ipeke, Morave i Dibre): Iz putevih zapisok I. S. Jastrebova. Sankt-Peterburg: tipografija V. S. Bala ševa, 1886. (Cyrillic)
− Jovanović, Dragoljub. Medaljoni. Knjiga I. Beograd: Službeni glasnik, 2008. − (Cyrillic)
− Jovanović Stoimirović, Milan. Portreti prema živim modelima. Novi Sad: Matica srpska, 1998. (Cyrillic)
− Spomenica srpsko-pravoslavnog sabornog hrama Svete Bogorodice u Skoplju: 1835 1935. Skoplje: Srpska pravoslavna crkvena opština grada Skoplja, Skoplje, 1935. (Cyrillic)
− Velimirović, Nikolaj. Sabrana dela. Knj. 1: Vladičina dela i bio-bibliografija 1880 1941, priređivač Milisav D. Protić. Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko, 2016. (Cyrillic)
− Velimirović, Nikolaj. Sabrana dela. Knj. 9. Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko, 2016. (Cyrillic) − Velimirović, Nikolaj. Sabrana dela. Knj. 13. Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko, 2016. (Cyrillic)
− West, Rebecca. Black lamb and grey falcon: the record of a journey through Yugo slavia in 1937. London-Melbourne-Toronto: Macmillan, 1967.

• Štampa – Newspapers

− Bratstvo: list za vjersko i narodno prosvjećivanje (1932)
− Duhovna straža: časopis za duhovnu prosvetu, monaški i crkveni život (1931)
− Duhovni život: list za duhovne pojave (1932)
− Glasnik: službeni list Srpske pravoslavne patrijaršije (1925, 1931, 1932, 1936, 1937, 1938)
− Misionar/Misionar: organ saveza pravoslavnih bratstava nar. hrišćanske zajednice (1935, 1936)
− Hrišćansko delo: časopis za hrišćansku kulturu i crkveni život (1935)
− Pastirski glas: list za versko-moralnu obnovu Srpskoga naroda: organ Udruženja svršenih i bivših bogoslova Srpske pravoslavne crkve (1939)
− Politika (1929, 1934, 1935, 1936, 1939)
− Pregled Crkve Eparhije žičke (1936)
− Svetosavlje: organ Udruženja studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta/ Sve tosavlje: organ studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu (1932, 1934)
− Vreme (1936)

• Literatura – Secondary works

− „Bogdaj” Bitolj. Gornji Milanovac: Manastir Vraćevšnica, 2019. (Cyrillic)
− Bigović, Radovan. Od Svečoveka do Bogočoveka: hrišćanska filosofija vladike Nikolaja Velimirovića. Beograd: Društvo Raška škola, 1998. (Cyrillic)
− Grčev, Kokan. Crkovnoto graditelstvo vo Makedonija megju dvete svetski vojni 1918–1940. Skopje: Institut za folklor „Marko Cepenkov”, 1998. (Cyrillic)
− Janković, Milan D. Episkop Nikolaj: život, misao i delo. Knjiga II. Šabac: Eparhija šabačko-valjevska, 2002. (Cyrillic)
− Jovanović, Vladan. Jugoslovenska država i Južna Srbija 1918–1929: Makedonija, Sandžak, Kosovo i Metohija u Kraljevini SHS. Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2002.
− Jovanović, Vladan. Vardarska banovina: 1929–1941. Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2011. (Cyrillic)
− Kamberović, Ivica. „Blagodelanje sestre Nadežde Adžić u Bitolju i Trsteniku”. U: Igumanija Ana (Adžić) – oličenje posvećenosti. Zbornik radova povodom 120 godi na od rođenja i 70 godina od primanja monaškog čina, urednici Ilijana R. Čutura i Oliver Đorđević, 113–122. Jagodina: Fakultet pedagoških nauka Univerziteta u Kragujevcu i Istorijski arhiv „Srednje Pomoravlje”, 2019. (Cyrillic)
− (Kern Konstantin Eduardovič; arhim.), Kiprian. Se voshodim vo Ierusalim. Ierusa limskie dnevniki arhimandrita Kipriana (Kerna): oktiabr 1928-ijun 1930. Ierusalim: izdanie Sviato-Sergievskogo pravoslavnogo bogoslovskogo instituta v Pariže i Russkogo instituta v Ierusalime/ podgotovka teksta k izdaniju, vstupitelnaija statija i kommentarii diakona Aleksandra Zanemonsa, BeitaKerem, 2013. (Cyrillic) − (Kern), Arhimandrit Kiprian. Pravoslavnoe pastirskoe služenie: lekcii, pisma. Mo skva: PSTGU, 2022. (Cyrillic)
− Kokotović, Budimir. „Sveti Vladika Nikolaj Velimirović i Bitoljska bogoslovija”. Nicholai Studies 4/2022, 367–388. (Cyrillic) DOI: 10.46825/nicholaistudi es/ns.2022.2.4.367-388
− Kostadinovski, Dragi. Vardarskiot del od Makedonija pod jurisdikcija na Srpskata pravoslavna crkva (1919–1941). Skopje: Menora, 2003. (Cyrillic)
− Lubardić, Bogdan. „Nikolaj Velimirović”. U: Srbi 1903–1914: istorija ideja, priređivač Miloš Ković, 328–357. Beograd: Clio, 2015. (Cyrillic)
− Milutinović, Zoran. Prebolevanje Evrope: konstrukcija Evrope u srpskoj kulturi. Beograd: Geopoetika izdavaštvo, 2023. (Cyrillic)
− Ožegović, Nikola. „Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridski (1920–1931)”. Crkvene studije 22/2025, 457–477. (Cyrillic) DOI: 10.18485/ccs_cs.2025.22.22.25
− Petkovska, Biljana. Bitolskata bogoslovija „Sveti Jovan Bogoslov” (1922–1941). Skopje: Kultura, 2014. (Cyrillic)
− Petrović, Srećko. „Neki aspekti eklisiologije dijaspore u misli vladike Nikolaja Ve limirovića: ka crkvenom odgovoru na pitanja nacionalizma i etnofiletizma”. U: Mesto eklisiologije u savremenom sistematskom bogoslovlju. Zbornik radova, ured nici Zlatko Matić, Aleksandar Đakovac i Rade Kisić, 165–210. Beograd: Institut za Sistematsko bogoslovlje Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Beo gradu, 2021. (Cyrillic)
− Radić, Radmila. Vojislav Janić (1890–1944), sveštenik i političar: pogled kroz analitički prozor. Beograd: INIS, 2018. (Cyrillic)
− Radić, Radmila. Život u vremenima: patrijarh Gavrilo (Dožić) 1881–1950. Beo rad: Institut za teološka istraživanja, Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerzi teta u Beogradu, Beograd, 2011. (Cyrillic)
− Priit Rohtmets and Radić Radmila. „The Process of Religious and Political Rapproc hement between Bulgaria and Yugoslavia in 1920s and 1930s – An International Ecu menical Perspective”. Occasional Papers on Religion in Eastern Europe, Vol. XXXVI, 1 (2016), 42–89. http://digitalcommons.georgefox.edu/ree/vol36/iss1/5
− Slijepčević, Đoko. Istorija Srpske pravoslavne crkve. Knj. 2. Od početka XIX veka do kraja Drugog svetskog rata. Beograd: JRJ, 2002. (Cyrillic)
− Sredojević, Aleksandar D. Srpski patrijarh Dimitrije Pavlović (1920–1930). Beo grad: Hrišćanska misao, 2017. (Cyrillic)
− Stankov, Ljiljana. „Sveti posao, sa puno ljubavi i duše – dobrotvorni rad Nadežde Adžić u Beogradu i Bitolju”. U: Igumanija Ana (Adžić) – oličenje posvećenosti. Zbornik radova povodom 120 godina od rođenja i 70 godina od primanja monaškog čina, urednici Ilijana R. Čutura i Oliver Đorđević, 41–58. Jagodina: Fakultet peda goških nauka Univerziteta u Kragujevcu i Istorijski arhiv „Srednje Pomoravlje”, 2019. (Cyrillic)
− Šljivić, Dragan. „The Orthodox Nevercoming Land: St. Nikolaj of Ohrid and Žiča on Democracy”. In: Bishop Nikolaj Velimirović: old controversies in historical and theological context, edited by Vladimir Cvetković and Dragan Bakić, 323–352. Belgrade: Institute for Balkan Studies, Serbian Academy of Sciences and Arts, Los Angeles: St. Sebastian Press, 2022.
− Timotijević, Miloš. Vek sumnje: religioznost u čačanskom kraju 1886–2008. Čačak: Legenda K. D. i Narodni muzej Čačak, 2009. (Cyrillic)
− Trajanovski, Aleksandar. Vozobnovuvanje na Ohridskata arhiepiskopija kako Makedonska pravoslavna crkva i nejziniot šematizam (50 godini od vozobnovuvanjeto na Ohridskata arhiepiskopija kako Makedonska pravoslavna crkva 1958–2008). Skopje: Institut za nacionalna istorija – Skopje, 2008. (Cyrillic)

Izvor: Život crkve