Nikola Ožegović: Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridsko-bitoljski, (1. dio)

Piše: Nikola Ožegović

Prelazak u Makedoniju, na čelo Ohridske eparhije krajem 1920, za episkopa žičkog dr Nikolaja (Velimirovića) (1881–1956) značio je životni preokret. U narednom periodu došlo je do njegovog duhovnog i intelektualnog preobražaja koji je obilježio njegov rad i stvaralaštvo narednih decenija.¹ Grigorije Božović, intelektualac bogoslovskog obrazovanja koji je poznavao ep. Nikolaja, upoređujući njegov odlazak u Ohrid sa odlaskom Rastka Nemanjića u Svetu Goru, zapisao je 1929. godine: „Duboki filosof spustio se da prouči onu neupadljivu nauku naroda i kraja, na kojoj se drži život, drži snaga nacije za njeno obnavljanje u svoj svestrukosti njegovoj. Od blistavoga jerarha, despota treće i najveće naše patrijaršije, Nikolaj Velimirović je postao smireni maćedonski dedo-vladika, svoj lični Veliki Inkvizitor a pravi svetac i besprekorni vlastelin maćedonske pravoslavne duše i – na kraju pravi, tek danas, pravoslavac…”² Taj unutrašnji preobražaj dao je pečat raznolikom djelovanju ep. Nikolaja na crkvenom i širokom društvenom planu u tadašnjoj „Južnoj Srbiji”.

Krajem 1931. godine, prestala je da postoji kao samostalna Ohridska eparhija, jedna od najmanjih u Srpskoj pravoslavnoj crkvi (SPC), dok je ep. Nikolaj dobio na upravu znatno veću eparhiju. Ustav SPC, proglašen novembra 1931, donio je preuređenje eparhija. Makedonija je bila podijeljena na svega tri eparhije: Zletovsko-strumičku (centar u Štipu), Ohridsko-bitoljsku (Bitolj) i Skopljansku (Skoplje).³ Na osnovu člana 12 Ustava, dotadašnji ep. ohridski Nikolaj izvršio je spajanje Ohridske i Bitoljske eparhije, čime je osnovana Ohridsko-bitoljska eparhija sa sjedištem u Bitolju.⁴ Ovoj eparhiji je bio priključen i Porečki okrug, koji je ranije pripadao Skopljanskoj eparhiji.⁵ Crkvena štampa je još jeseni 1922. pisala o tome da će mala Ohridska eparhija biti ukinuta i pridodata Bitoljskoj eparhiji.⁶ Od jula 1934. godine ep. Nikolaj je bio administrator Žičke eparhije, dok je za stalnog episkopa te eparhije drugi put izabran 21. juna 1936, ostajući administrator Ohridsko-bitoljske eparhije do marta 1938. godine.⁷

Krajem 1935. Ohridsko-bitoljska eparhija imala je 152 parohije, od kojih šest upražnjenih. U parohijskoj službi je bilo pet protojereja, 132 sveštenika, sedam jeromonaha, dva igumana, jedan kapelan i devet đakona. Monaški red je obuhvatao tri arhimandrita, tri igumana, 20 jeromonaha, 22 monaha i 18 monahinja. Umirovljenih je bilo pet protojereja, 26 sveštenika i jedan đakon.⁸ Eparhija je istovremeno imala 41.913 domova sa 237.445 duša, 421 crkvu, 160 kapela i 35 manastira.⁹ Tokom 1935/36. godine Ohridsko-bitoljska eparhija ostvarila je 153.042 dinara prihoda, a imala je 145.314 dinara rashoda.¹⁰ Očekivani prihod te godine ostvaren je sa 64,5%. Na dan 31. marta 1936, Eparhijski upravni odbor raspolagao je sa 5.769.870 dinara u depozitu, od čega najviše u obveznicama ratne štete (3.622.000).¹¹ Prema podacima s početka 1938, svih 37 manastira Ohridsko-bitoljske eparhije posjedovali su ukupno oko 5754 hektara zemljišnih površina (njiva oranica, voćnjaka, vinograda, livada, pašnjaka i vrtova) i 1926 hektara šuma.¹² Usljed slabog materijalnog stanja sveštenstva Ohridsko-bitoljske eparhije, na skupštini sveštenstva ove eparhije 3. aprila 1935, usvojena su pravila Fonda Svetog Save za materijalnu pomoć porodicama umrlih sveštenih lica mirskog reda. Cilj fonda je bilo pružanje pomoći u vezi sa pokrivanjem pogrebnih troškova. Pravila je odobrio ep. Nikolaj.¹³ 

Jeromonah Nikolaj Velimirović o stradanju Jermena kroz istoriju – Stradanje koje traje i dalje

Crkveni izvori ukazuju na različite mjere koje je ep. Nikolaj preduzimao u cilju jačanja discipline, vjere i hrišćanskog morala u eparhiji. Prema sjećanju prote Radoslava Petkovića, za vrijeme ep. Nikolaja u svim bitoljskim crkvama, kapelama i paraklisima morala su se služiti jutrenja i večernja, a srijedom i petkom i sveta liturgija. Na bogosluženjima su morali prisustvovati svi parohijski sveštenici, monasi i osoblje Crkvenog suda, a svakoga dana episkop je obilazio sve crkve ujutru i naveče. Svake subote i uoči većih praznika, episkop je održavao obaveznu zajedničku molitvu, „Blagoslov”, za sva sveštena lica, u svojoj trpezariji koja se nalazila u prizemlju mitropolije. Osim molitve i propovijedi, tom prilikom su se razmatrala pitanja od značaja za eparhiju i cijelu Crkvu, a bilo je i kritike pojedinih sveštenika zbog nekih nepravilnosti, nehata, pretjeranog naplaćivanja, pušenja na javnim mjestima, sjedenja pred kafanom, nepropisnog odijevanja. Svakodnevno je episkop primao mnoštvo pošte na svim evropskim jezicima, a najviše na engleskom. Cijeli „rejon” nadležnog poštara nije primao toliko pošte dnevno koliko ep. Nikolaj.¹⁴ Episkop je krajem 1934. oštro upozorio sveštenstvo zbog žalbi vjernika da se u pojedinim mjestima „viđaju žene svešteničke i đakonske sa ostriženom kosom i u odelu nepriličnom”. Upozoravajući da će ubuduće strogo suditi sveštenike i đakone čije žene služe na sablazan hrišćanskoj pastvi, pisao je o dostojanstvu popadije. Napomenuo je da se dostojanstvo popadije u Makedoniji isticalo kroz to što se nazivala „prezvitera” (prezviterova žena).¹⁵

Misionarska djelatnost ep. Nikolaja u vrijeme upravljanja Ohridsko-bitoljskom eparhijom dobila je novi izraz. U periodu 1932–1934. episkop je napisao trista misionarskih pisama, koja je upućivao ljudima oba pola, svih uzrasta, društvenih slojeva i obrazovnih nivoa. Pisma su sa držala odgovore na razna duhovna i moralna pitanja i dileme. Kasnije su objavljena i u obliku posebne knjige pod naslovom Misionarska pisma.¹⁶ Ulogu misionarskih pisama nastavio je, sa blagoslovom ep. Nikolaja, mjesečni list Misionar, čiji je odgovorni urednik bio dr Radoje Arsović.¹⁷ Početkom 1936. list je ujedinjen sa Hrišćanskom zajednicom, a uredništvo se preselilo u Kragujevac.¹⁸ List je imao redovni dodatak, pod nazivom Mali misionar, koji je izlazio u periodu 1934–1938. Ep. Nikolaj je bio autor 50 od 56 brojeva ovog dodatka.¹⁹ Misionarsku djelatnost episkop je vršio i distribucijom svojih ranijih djela, naročito onih koja je pisao kao episkop ohridski (Ohridski prolog) kao i pisanjem novih djela, osim pomenutih (Simvoli i signali, Carev zavet).²⁰

Episkop i eparhijska crkvena štampa su reagovali na neke savremene pojave koje su mijenjale tradicionalni način života. U tekstu „Turizam u Ohridu”, koji je u listu Pastirski glas objavio ohridski arhijerejski namjesnik Fotije Naumović, preneseno je reagovanje ep. Nikolaja koji se u jednom govoru, u Bogorodičinoj crkvi u Ohridu, osvrnuo na korist i štetnost od „mnogoželjenog turizma” za Ohrid u moralnom smislu. Episkop je tom prilikom upozoravao na to da će razvoj turizma postepeno dovesti do nestajanja patrijarhalnog načina života, „u po gledu čuvanja morala i obraza”. Naumović je u istom tekstu o glavnoj ohridskoj ulici napisao: „U vreme robovanja pod Turcima nije se smelo proći ovom ulicom od nasilja Turaka, a sada od golotinje. Da nisi spokojan ni u svojoj kući!” Zabilježen je, uz oštru osudu, zahtjev nekog turiste od opštinske uprave da se odredi posebna lokacija uz jezero za nudistički turizam.²¹ O istom problemu u Ohridu je pisao i Misionar.²² Misionar je sredinom 1935. pisao o lošem uspjehu bitoljskih gimnazijalaca. Za to što više od polovine učenika nije „na čisto” prešlo u stariji razred, pored nedovoljnog truda roditelja i nastavnika, ovaj list je smatrao da krivicu snose i „sportovi koji ubrzavaju krvotok i kvare harmoniju organizma; biokopi koji uzbuđuju mladež skvernim i bludnim maštanjima i onesposobljavaju pamćenje”.²³

Vladika Nikolaj (Velimirović): Šekspir-Svečovek

Za razumijevanje crkvenog života u južnim krajevima i za odnos državnih vlasti i crkve značajan je podatak o tome da su državni organi nastojali da podstaknu obnovu običaja krsne slave na tom području, koji je suzbijan od strane bugarske propagande i pod pritiskom komitskog terora. Ministarstvo unutrašnjih djela je u tom smislu uputilo raspis velikim županima u Vranju, Skoplju, Štipu i Bitolju, zahtijevajući da se utiče na činovnike, a posebno učitelje, da rade na obnavljanju ovog običaja kojim se „potstiče i jača nacionalno osveštavanje”.²⁴ Ova aktivnost je našla izraz i u crkvenoj štampi. Aprila 1936. Misionar je donio opis nekadašnjeg raskošnog i pobožnog proslavljanja krsne slave u Ohridu, koja se slavila u svakoj kući. Autor teksta ljekar Hristidis je pisao: „Ali na žalost nekakva propaganda kroz ovih šesdeset godina donekle uništi ovaj lepi hrišćanski i čisto srpski običaj. Propaganda znajući, da je slava čisto srpski običaj uložila je sve sile, da se slava u Ohridu i u drugim južnosrbijanskim mestima potpuno ukine. Upotrebljavala je razna sredstva da narod slavu ne slavi. Propaganda je širila vest ‘da se ne troši novac na slavu, već da se upotrebi za nabavku oružja i municije za slobodu otadžbine od Turakaʼ. Onaj koji nije poslušao bio je progonjen. Ova zabrana nažalost ostavila je tragove, ali ipak se nije slava u Ohridu potpuno ugasila. I danas se u Ohridu slavi, samo ne onako svečano kao pre šesdeset godina.” Tekst se završavao pozivom da se povede akcija da se na jugu obnovi krsna slava, „kako su je poštovali i slavili naši stari dedovi”.²⁵

Sveštenstvo namjesništva bitoljskog bilo je izloženo kritici zbog neodazivanja na raspise iz 1934, 1935. i 1936. za prikupljanje priloga za Hram Svetog Save. Neki sveštenici nisu ni pokušali prikupiti prilog, a kao dobar primjer bio je istaknut paroh maloviški koji je na 100 cincarskih kuća sakupio 500 dinara priloga.²⁶

Ep. Nikolaj se protivio preseljavanju i prekopavanju grobova koji su se nalazili uz hramove, u cilju pravljenja parkova. Zbog toga je zabranio ovu praksu uz riječi: „Za pravoslavne hrišćane od početka Hrišćanstva najveća je svetinja na zemlji na prvom mestu bio hram a posle toga odmah groblje. Tako treba da bude i danas. Greše se o groblja oni koji grobove oko hramova prekopavaju i preseljavaju, da bi tobož oko crkve napravili park. Za crkvu su lepši ukras unaokolo grobovi braće naše i otaca nego li makakav park. Greše svi o duše onih čija su tela pogrebena oko crkve kad njihove grobove prekopavaju i preseljavaju. Zbog toga naređujemo da se [sic!] grobovi oko hramova ostanu gde su.”²⁷ 

Obnova i širenje monaštva bili su važna odlika djelovanja ep. Nikolaja. Preduslove za to postavio je još episkop bitoljski Josif (Cvijović) nakon Prvog svjetskog rata. Do 1912. u Makedoniji je bilo malo monaha, a manastirima su upravljali tutori seljaci. Ep. Josif je uradio mnogo na sređivanju manastirskog života, posebno u pogledu sređivanja posjeda.²⁸ Krajem 1924. godine Bitoljska eparhija je imala 19, a Ohridska samo troje monaha, a 11 godina kasnije, broj monaških lica Ohridsko-bitoljske eparhije iznosio je 66.²⁹ Novinar, diplomata i veliki poštovalac ep. Nikolaja Milan Jovanović Stoimirović, koji je u periodu 1930–1934. živio u Makedoniji, o tome je zapisao: „Kažu da je Nikolaj Velimirović kao episkop bio strog prema svojim monasima, ali ja pamtim da nijedna naša eparhija nije imala toliko i tako dobrih monaha i monahinja kao u vreme kad je on bio u Ohridu. Monahinje su se u manastiru Kalištu na Ohridskom jezeru prosto gušile od teskobe, ali je kuća bila puna kao košnica.” Bilo je i onih koji su dolazili kod ep. Nikolaja sa namjerom da prime monaški postrig, ali ih je on vraćao.³⁰ Iz manastira Kalište, ep. Nikolaj je 1936. preveo 14 monahinja u stari zapušteni manastir Jovanje u Ovčarsko-kablarskoj klisuri, u Žičkoj eparhiji, stvorivši tako prvi ženski manastir u čitavom tom kraju. Sestrinstvo je imalo nekoliko vrlo sposobnih monahinja, a Jovanje je počelo da služi kao uzor drugim manastirima u okolini.³¹ U početku, monahinje nisu bile prihvaćene od sredine u kojoj je žensko monaštvo bilo novina.³² Kao što je to činio više puta i u drugim sredinama, ep. Nikolaj je tokom zime 1931/32. održao misionarski tečaj u manastiru Sv. Nauma, namijenjen monasima i onima koji su osjećali „u sebi viši poziv za ovu svetu službu”.³³

Sveti vladika Nikolaj Žički i Ohridski na čelu beogradske Spasovdanske litije

Ep. Nikolaj je od samog početka učestvovao u naporima za osnivanje Bogoslovije u Bitolju. Ideja o osnivanju ove školske ustanove javila se neposredno po ustoličenju ep. bitoljskog Josifa, u ljeto 1921. godine. Uslovi su bili nepovoljni usljed toga što je grad bio porušen i opustošen, a državnim budžetom nije bilo predviđeno osnivanje ove škole. Prvu, obilnu pomoć za školu poslala je Američka misija za Srbiju, zahvaljujući intervenciji ep. Nikolaja kod Mihajla Pupina.³⁴ I kao episkop ohridsko-bitoljski, Nikolaj je bio prisutan u životu i radu Bogoslovije. Na kraju školske 1931/32, Bogosloviju su pohađala 44 učenika iz Ohridsko-bitoljske eparhije od dru gog do petog razreda.³⁵ Školsku 1933/34. godinu uspješno je završilo 11 maturanata iz Ohridsko-bitoljske eparhije.³⁶ Blagoslovom ep. Nikolaja, jedna od školskih zgrada bila je adaptirana za potrebe učenika koji su bili monasi i tako je nastao bogoslovijski manastir Sv. Jovana Krstitelja.³⁷ Januara 1938. ep. Nikolaj je osvetio novopodignutu crkvu Sv. Jovana Krstitelja u dvorištu Bogoslovije.³⁸ Bogoslovija je važila za uglednu bogoslovsku školu, a u njoj su predavali i pripadnici ruske emigracije. Jedan od njih, monah Jovan (Maksimovič) hirotonisan je za episkopa šangajskog 10. juna 1934. u beogradskoj ruskoj crkvi. U hirotoniji je učestvovao i ep. Nikolaj, koji je novom episkopu, u ime ohridskih parohijana, predao episkopski žezal.³⁹

Služba ep. Nikolaja u Bitolju, gradu velikog broja siromašnih, bila je praćena socijalnim i humanim angažmanom. Blizu mitropolije episkop je osnovao sirotinjsku kuhinju „Pastir” i kapelu.⁴⁰ Njegovom inicijativom, osnovano je i crkveno-prosvjetno bratstvo „Sv. Đorđe” u Bitolju.⁴¹ Postojali su zahtjevi da se u upravu Pravoslavnog dobrotvornog društva „Pastir” uključe i predstavnici drugih vjera, što je uprava odlučno odbijala. Bilo je i pokušaja da se osnuje i neko drugo društvo, što je ep. Nikolaj ocijenjivao kao pokušaj da se naškodi „Pastiru”. Djelatnost ovog društva je poprimila velike razmjere, odziv Bitoljčana je bio „silan i srdačan”, a episkop je isticao da je ono učinilo više za bitoljsku sirotinju nego „sva ostala društva i drugi faktori”. Društvo je radilo za sve vrijeme upravljanja eparhijom ep. Nikolaja.⁴² Preko Bratstva Sv. Klimenta, osnovanog sa blagoslovom ep. Nikolaja u Ohridu, primane su narudžbe za izradu raznih predmeta za crkvene i svjetovne potrebe u Muškoj zanatskoj školi u Ohridu, a učenicima je išlo 70% zarade. Škola se nalazila u manastiru Sv. Klimenta, sredinom 1935. godine imala je 50 učenika, uglavnom Ohriđana, i predstavljala je prvu i jedinu umjetničku duborezačku školu u Jugoslaviji.⁴³ Značajan dan u životu Ohrida bio je 8. jun 1932, kada je u prisustvu brojnih zvaničnika i građana, osvećen Dom Ženskog društva „Sv. Kliment”, „najveća i najlepša palata u Ohridu”, koja je koštala 1.000.000 dinara. Osvećenje je izvršio ep. Nikolaj sa sveštenstvom. Velike zasluge za podizanje ove ustanove imala je učiteljica i protinica Draga Petrović, predsjednica pomenutog društva i istaknuta saradnica ep. Nikolaja, koja je u Ohridu radila kao prosvjetni, humanitarni i kulturni radnik od 1921. do upokojenja, 1938. godine. Neumorno je pet godina prikupljala sredstva za izgradnju doma širom zemlje.⁴⁴ Jednom prilikom, ep. Nikolaj se zalagao kod zamjenika bana Vardarske banovine da se kruševskoj sirotinji dodijeli obradiva zemlja u Prilepskom polju kod Bitolja.⁴⁵

Kako bi učinio nešto za siromašnu i ostavljenu bitoljsku djecu, ep. Nikolaj je kupio jednu napuštenu tursku kuću radi otvaranja sirotišta. Za upravnicu ove ustanove episkop je pozvao Nadeždu Adžić, koja je radila u Beogradu kao nastavnica i humanitarni radnik. Dečije hranilište Sv. Nikole „Bogdaj”, otvoreno je 1. decembra 1935. i u početku je imalo 33, a nakon dvije godine već 100 hrišćanske i muslimanske djece. U ustanovi je radilo šest sestara. Prvenstvo prilikom prijema imala su djeca bez oba roditelja. Da bi se dobio veći prostor za dvorište, kupljena su još dva susjedna imanja. Hranilište je bilo eksternatskog tipa. Nedjeljom i praznicima hrišćansku djecu sestre su vodile u crkvu, a muslimansku, velikim muslimanskim praznicima, u džamiju. Hranilište su pomagali manastiri Ohridsko-bitoljske eparhije, Crveni krst, Fond Kralja Aleksandra I, kao i druge ustanove, ali i pojedini građani. Pašin konak, koji se nalazio u blizini „Bogdaja”, preuređen je u Dom učenica „Bogdaj”, za gimnazijalke. Hranilište je bilo aktivno sve do bugarske okupacije 1941. godine. Sestra Nadežda Adžić je bila uključena i u rad sestrinstva pri crkvi Sv. Blagoveštenja u Bitolju, obilazeći siromašne i bolesne.⁴⁶ Sačuvana prepiska svjedoči o posebnoj vezanosti i brizi ep. Nikolaja o djeci u „Bogdaju”.⁴⁷

Izvor: Život Crkve

1. Radovan Bigović, Od Svečoveka do Bogočoveka: hrišćanska filosofija vladike Nikolaja Velimirovića (Beograd: Društvo Raška škola, 1998), 10; Bogdan Lubardić, „Nikolaj Velimirović”, u: Srbi 1903–1914: istorija ideja, priređivač Miloš Ković (Beograd: Clio, 2015), 328; Dragan Šljivić, „The Orthodox Nevercoming Land: St. Nikolaj of Ohrid and Žiča on Democracy”, Bishop Nikolaj Velimirović: old controversies in historical and theological context, edited by Vladimir Cvetković and Dragan Bakić (Belgrade: Institute for Balkan Studies, Serbian Academy of Sciences and Arts; Los Angeles: St. Sebastian Press, 2022), 326; Zoran Milutinović, Prebolevanje Evrope: konstrukcija Evrope u srpskoj kulturi (Beograd: Geopoetika izdavaštvo, 2023), 163–164; Nikola Ožegović, „Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridski (1920–1931)”, Crkvene studije, 22/2025, 457–459.
2. Gr. Božović, „Po južnoj Srbiji. Pravoslavsko gnezdo”, Politika, 18. 6. 1929, 2
3. „Ustav Srpske pravoslavne crkve”, Glasnik: službeni list Srpske pravoslavne patrijaršije, 15. (28) 12. 1931, 340–341.
4. „Eparhija Ohridskobitoljska”, Glasnik: službeni list Srpske pravoslavne patrijaršije, 1. (14) 5. 1932, 132; Aleksandar Trajanovski, bez ikakvih dokaza, ovako o jašnjava ukidanje samostalne Ohridske eparhije: „Na inicijativu ohridskog vladike Nikolaja Velimirovića, a sa ciljem da se u cjelini uništi sjećanje i ime nekadašnje autokefalne Ohridske arhiepiskopije, isto kao što su postupili fanarioti prije nekoliko vijekova, bila je ukinuta Ohridska eparhija, čije su teritorije bile priključene Bitoljskoj eparhiji na čijem je čelu ostao isti.” U istom kontekstu se kaže da su „srpske okupatorske vlasti” imenovale „vardarski dio Makedonije” Vardarskom banovinom. Knjiga je štampana sa predgovorom „arhiepiskopa ohridskog i makedonskog” Stefana. Aleksandar Trajanovski, Vozobnovuvanje na Ohridskata arhiepiskopija kako Makedonska pravoslavna crkva i nejziniot šematizam (50 godini od vozobnovuvanjeto na Ohridskata arhiepiskopija kako Makedonska pravoslavna crkva 1958–2008) (Skopje: Institut za nacionalna istorija – Skopje, 2008), 204. Dragi Kostadinovski ocjenjuje da je SPC između dva svjetska rata u Makedoniji imala „nacionalističku ulogu”, te da je bila „poslušno oruđe monarhije i velikosrpske politike”, Dragi Kostadinovski, Vardarskiot del od Makedonija pod jurisdikcija na Srpskata pravoslavna crkva (1919–1941) (Skopje: Menora 2003), 121. Biljana Petkovska, u knjizi o bitoljskoj Bogosloviji, ponavlja iste ocjene dokaza ep. Nikolaja, kao mjerodavnu, navodi ocjenu akademika Petra Ilievskog koji je rekao da „u to vrijeme nije bilo rječitijeg čovjeka od Nikolaja, ali treba da naglasimo da je on bio prvo Srbin, a onda hrišćanin”. Biljana Petkovska, Bitolskata bogoslovija „Sveti Jovan Bogoslov” (1922–1941) (Skopje: Kultura, 2014), 28. Vidimo koji su osnovni stavovi istoriografije koja je nastala na tlu današnje Republike Sjeverne Makedonije. U ovoj literaturi, bogato književno i bogoslovsko stvaralaštvo ep. Nikolaja se, u najboljem slučaju, samo usputno spominje, ali se ne analizira. Stvorena je vrlo jednostrana, krajnje negativna slika o njegovoj ličnosti, kao i uopšte o cjelokupnom djelovanju SPC u Makedoniji za vrijeme Kraljevine SHS/Jugoslavije. Tako Dragi Kostadinovski, u navedenom djelu, kao ilustraciju „denacionalizatorske i hegemonističke misije” SPC u Makedoniji navodi nametanje „mita o svetosavlju” koji su kasnije prihvatili „srpski četničko-fašistički pokreti”. Pri tome, nekritički se poziva na stav komunističkog funkcionera Petra Stambolića koji je napisao da je „mit o svetosavlju pred rat stvorio Nikolaj Velimirović za potrebe mračnih sila ljotićevskog pokreta”. Kostadinovski, Vardarskiot del od Makedonija, 88.
5. Kostadinovski, Vardarskiot del od Makedonija, 54.
6. Ožegović, „Dr Nikolaj (Velimirović) kao episkop ohridski (1920–1931)”, 459.
7. „Izbor episkopa gospodina Nikolaja”, „Drugi izbor episkopa G. Nikolaja na Žičku Eparhiju”, Pregled Crkve Eparhije žičke, br. 7 i 8, juli 1936, 2, 10–12; Arhiva Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve (ASASSPC), fascikla 7 (Episkop žički Nikolaj), Pravoslavni Episkop Eparhije žičke, EBr. 632, 14/27. marta 1938 god, u Kraljevu. Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve, Beograd.
8. Arhijerejski namjesnici su bili: protojerej Petar Karanović (v. d. bitoljskog), sve štenik Gavrilo Adamović (v. d. morihovskog), protojerej Aleksandar Jevtimović (prespanski), protojerej Pavle Naumović (prilepski), protojerej Trajko Miloše vić (v. d. kičevskog), sveštenik Fotije Naumović (ohridski), iguman Pimen Kneže vić (v. d. struškog), sveštenik Spira Timotijević (v. d. debarskog), sveštenik Da nilo Ćućić (v. d. kruševskog), jeromonah Antonije Vučetić (v. d. porečkog). Državen arhiv na Republika Severna Makedonija – Oddelenie Bitola (DARSM – OB), fond Eparhiski duhoven sud – Bitola (EDSB), fascikla 2, Godišnji izveštaj Crkvenog suda pravoslavne eparhije Ohridsko-Bitoljske o radu u toku 1935. godine, 4.
9. Isto, 11.
10. DARSM – OB, EDSB, 2, Zapisnik sednice Eparhijskog Saveta Srpske Pravoslavne Eparhije Ohridsko-Bitoljske držane 8/21 aprila 1936 godine u Bitolju.
11. DARSM – OB, EDSB, 2, Godišnji izveštaj o radu Upravnog Odbora Srpsko-Pravo slavne Eparhije Ohridsko-Bitoljske za 1936/37. godinu.
12. DARSM – OB, EDSB, 2, Upravni odbor srpsko pravoslavne eparhije Ohridsko-bitolj ske, UO Br. 596, 29. I 1938. god, Bitolj. Spisak podataka o imovnom stanju manastira eparhije Ohridsko-Bitoljske sastavljen na osnovu akta Patr. Uprav. Odbora br. 3807/37 od 10. I 1938. god.
13. DARSM – OB, EDSB, 2,
14. Pravila za pomoć sveštenstvu u Eparhiji Ohridsko-bi toljskoj. „Još jedan svedok o geniju”, u: Milan D. Janković, Episkop Nikolaj: život, misao i delo. Knjiga II (Šabac: Eparhija šabačko-valjevska, 2002), 389–391.
15. „Sveštenstvu Eparhije Ohridsko-bitoljske. Ohrid, 24. 12. 1934”, Nikolaj Velimirović, Sabrana dela. Knj. 9 (Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko 2016), 696.
16. Nikolaj Velimirović, : Sabrana dela. Knj. 1. Vladičina dela i bio-bibliografija 1880–1941, priređivač Milisav D. Protić (Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko 2016), 282.
17. Misionar, januar 1935.
18. Misionar: organ saveza pravoslavnih bratstava nar. hrišćanske zajednice, Kra gujevac, januar 1936.
19. Velimirović, Sabrana dela. Knj. 1, 282, 298, 304, 321.
20. Misionar, februar 1935.
21. Fotije Naumović, „Turizam u Ohridu”, Pastirski glas: list za versko-moralnu obnovu Srpskoga naroda: organ Udruženja svršenih i bivših bogoslova Srpske pravoslavne crkve, 15. 9. 1939, 4.
22. „Jedno svedočanstvo o modi”, Misionar, oktobar 1935, 151–152.
23. A., „Sportovi i bioskopi propaste omladinu”, Misionar, juni 1935.
24. Arhiv Jugoslavije (AJ), fond Ministarstvo vera Kraljevine Jugoslavije 1919–1929 (69), fascikla 264, Ministarstvo unutrašnjih dela, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Odeljenje javne bezbednosti, Pov. J. B. Br. 1701, 2. aprila 1928. godine, u Beogradu. Ministarstvu vera. 8
25. Dr. A. Hristidis, „Slava u Ohridu pre dvadeset godina”, Misionar: organ saveza pravoslavnih bratstava nar. hrišćanske zajednice, maj 1936, 145–146; Ivan Stepanovič Jastrebov, dugogodišnji ruski konzul u Staroj Srbiji i istoričar, etnograf i arheolog, zapisao je da nijedan običaj kod Srba u Turskoj nije ostavio takav utisak na njega kao krsno ime ili slava. Pisao je da taj običaj slave svi Srbi, uklju čujući i one „u Skopskom, Veleskom, Prilepskom, Bitoljskom i Ohridskom okrugu, isto kao i u Debru i u Tetovskom okrugu”. To su činili svi stanovnici pomenutih krajeva koji su govorili „slaveno-srpskim narječjem”, izuzev Cincara i pogrčenih Vlaha. Jastrebov je zaključio da, ako je tačno da taj običaj postoji samo kod Srba, to je već dovoljno da se slovensko stanovništvo ovih krajeva pribroji „čisto srpskoj narodnosti”. Pisao je i o pokušajima grčkih vladika da iskorijene ovaj običaj i nastavio: „O tome se sada brinu bugarski agenti sa bugaromanima svuda u pomenutim krajevima naseljenim Slaveno-Srbima zajedno sa Cincarima, Arnautima i Grcima. Oni žele da iskorijene ovaj predivni običaj takođe i političkim sredstvima i sprovode to lukavije nego Grci. U mnogim mjestima su uspjeli u svojoj namjeri”. Ivan Stepanovič Яstrebov, Obыčai i pѣsni tureckihъ serbovъ (vъ Prizrѣnѣ, Ipekѣ, Moravѣ i Dibrѣ): Izъ putevыhъ zapisokъ I.S. Яstrebova (Sankt-Peterburgъ: tipografiя. V.S. Balaševa, 1886), 1–3.
26. DARSM – OB, fond Srpska pravoslavna crkvena opština Bitola (SPCOB), fa scikla 1, Srpsko pravoslavno arhijer. namesništvo grada Bitolja i sr. Bitoljskog, k. br. 1619, 20. juna 1936, Bitolj.
27. DARSM – OB, EDSB, 2, Pravoslavni episkop Ohridsko-bitoljske eparhije, E. Br. 813, 12/25. VII. 1935, u Bitolju. Crkvenom sudu Bitolj.
28. Jeromonah Miron, starešina sv. Spasa, „Manastiri u Bitoljskoj Eparhiji”, Glasnik: službeni list Srpske pravoslavne patrijaršije, 15. (28) 4. 1925, 124.
29. Aleksandar D. Sredojević, Srpski patrijarh Dimitrije Pavlović (1920–1930) (Beograd: Hrišćanska misao, 2017), 375–376.
30. Milan Jovanović Stoimirović, Portreti prema živim modelima (Novi Sad: Matica srpska, 1998), 51.
31. „Obnavljanje i oživljavanje manastira Jovanja”, Glasnik: službeni organ Srpske pravoslavne patrijaršije, 11. (24) 8. 1936, 509; Siniša Paunović, „Monahinje mana stira Jovanja u mnogo čemu su izmenile izgled ove zapuštene bogomolje i njenog imanja”, Politika, 3. 8. 1936, 9.
32. Miloš Timotijević, Vek sumnje: religioznost u čačanskom kraju 1886–2008 (Čačak: Legenda K. D. i Narodni Muzej Čačak, 2009), 121–122.
33. „Iz života naših manastira”, Duhovna straža: časopis za duhovnu prosvetu, monaški i crkveni život, br. 4, 1931, 308–309.
34. Budimir Kokotović, „Sveti Vladika Nikolaj Velimirović i Bitoljska bogoslovija”, Nicholai Studies, 4/2022, 370–372.
35. Isto, 373.
36. Isto, 378.
37. Isto, 381.
38. Isto, 385; Kokan Grčev, Crkovnoto graditelstvo vo Makedonija meѓu dvete svet ski vojni 1918–1940 (Skopje: Institut za folklor „Marko Cepenkov”, 1998), 130.
39. „Bitoljski profesor postaje episkop Šangaja”, Politika, 11. 6. 1934, 8; „Hirotonija Šangajskog episkopa”, Svetosavlje: organ studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu, 2/1934, 145–146.
40. Lazar Trklja, „Pastir”, Svetosavlje: organ studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu, 1/1934, 62; „Sećanja ep. Jovana Velimirovića na episkopa Nikolaja”, u: Velimirović, Sabrana dela. Knj. 1, 637–639.
41. Kostadinovski, Vardarskiot del od Makedonija, 97.
42. „Oproštaj od Pravoslavnog dobrotvornog društva ‘Pastirʼ”, Nikolaj Velimirović, Sabrana dela. Knj. 13 (Šabac: Manastir Svetog Nikolaja Soko 2016), 105–106.
43. B. Antić, „U manastiru Sv. Klimenta obnavlja se naše kopaničarstvo i srednjeve kovni živopis”, Politika, 3. 7. 1935, 9.
44. Milan Bozoljac, „Ohrid, 8. juna 1932 god.”, Duhovni život: list za duhovne pojave, br. 7 i 8, juli–avgust 1932, 14–16; „Draga S. Petrović”, Velimirović, Sabrana dela. Knj. 9, 413–414; DARSM – OB, EDSB, 1, Apel.
45. Vladan Jovanović, Vardarska banovina: 1929–1941 (Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2011), 149.
46. Ljiljana Stankov, „Sveti posao, sa puno ljubavi i duše – dobrotvorni rad Nadežde Adžić u Beogradu i Bitolju”, u: Igumanija Ana (Adžić) – oličenje posvećenosti. Zbornik radova povodom 120 godina od rođenja i 70 godina od primanja monaškog čina, urednici Ilijana R. Čutura i Oliver Đorđević (Jagodina: Fakultet pedagoških nauka Univerziteta u Kragujevcu i Istorijski arhiv „Srednje Pomoravlje”, 2019), 52–56; Ivica Kamberović, „Blagodelanje sestre Nadežde Adžić u Bitolju i Trst niku”, u: Igumanija Ana (Adžić) – oličenje posvećenosti, 114–117.
47. „Bogdaj” Bitolj (Gornji Milanovac: Manastir Vraćevšnica, 2019).