Piše: Vuk Bačanović
Nenad Kecmanović u tekstu „Između skrivene mržnje i otvorene kavge“ ispisuje zavodljivo jednostavnu istorijsku priču. Srbi su dvaput stvarali Jugoslaviju, oba puta bili izigrani, u zajedničkoj državi, a naročito Bosni i Hercegovini, navodno bili prisiljavani da zaborave vlastite žrtve, pa im sada preostaje da se, napokon oslobođeni iluzija, okupe oko Svesrpskog sabora koji organizuje Aleksandar Vučić. Istorija se tako pretvara u zatvoren dokazni postupak: sve što se dogodilo dokazuje da zajednički život nije bio moguć, a svaki novi pokušaj zajedništva predstavlja tek pripremu nove prevare. Ako se komšije ne svađaju, to znači da samo prikrivaju mržnju; ako se svađaju, onda su najzad iskreni, jer ispada da je mržnja jedino iskreno osjećanje, pogotovo ako je „vjekovna“.
Nacionalna strategija u visokoj rezoluciji
Problem je što rezultati srpske nacionalne politike tokom raspada Jugoslavije ne preporučuju upravo onu alternativu koju Kecmanović predstavlja kao istorijski sazrelu. Politika teritorijalnog okupljanja – uglavnom propagandnog i kampanjskog, a ne istinskog operativnog karaktera – na kraju nije stvorila državu svih Srba, nego je okončana ratovima, sankcijama, demografskim pustošenjem, nestankom srpskih zajednica iz većeg dijela Hrvatske, trajno nesigurnim položajem Republike Srpske u okviru dejtonskog protektorata BiH i faktičkim izdvajanjem Kosova iz ustavnog poretka Srbije. Katastrofu, naravno, nisu proizveli samo Srbi: hrvatski, slovenački, albanski i muslimanski, odnosno bošnjački nacionalizam imali su vlastite programe, institucije i odgovornosti, dok je međunarodno priznavanje avnojevskih republičkih granica kao državnih presudno odredilo ishod disolucije. Ali upravo zato nije razumno da se neuspjeh jednog nacionalnog projekta liječi njegovim svečanim pokretanjem u digitalnoj verziji, uz još više zastava i arhijereja, te uz asistenciju vještačke inteligencije zadužene da od katastrofalnog istorijskog poraza generiše uspješnu nacionalnu strategiju u visokoj rezoluciji.
Kecmanović kao dokaz prirodne nemogućnosti bosanskohercegovačkog društva navodi izbore 1990. godine: oko osamdeset odsto građana glasalo je za nacionalne stranke koje su „ubrzo postale tri naoružana nacionalna pokreta“. Prvi dio iskaza približno opisuje izborni rezultat; drugi mu naknadno pripisuje značenje koje nije imao. Birači nisu dobili listić na kojem su mogli zaokružiti razaranje gradova, konc logore, protjerivanje komšija ili upropaštavanje firme u kojoj su decenijama radili. Nacionalne stranke nastupale su kao zaštitnici kolektivnih interesa, ali su obećavale demokratiju, prosperitet, ravnopravnost i miran zajednički život. Ni njihovi stavovi o budućnosti Jugoslavije nisu bili jednaki, ali nijedna nije od naroda nije zatražila mandat za ono što je uslijedilo. Nacionalne stranke jesu pretvorile etničku pripadnost u glavni princip političkog organizovanja, ali njihovi birači nisu zbog toga već unaprijed bili tri vojske koje su se na biralištima slučajno zatekle bez uniformi. Stranke su se pretvarale u oružane pokrete kroz kasnije političke odluke, propale pregovore, medijsku mobilizaciju, strah i uzajamno naoružavanje. I to je ključna razlika: ako su ljudi glasali za rat zbog kainovske genetike, onda za civilizacijski sunovrat nije odgovoran niko osim neutvrdivog koncepta „vjekovne mržnje“. Međutim, ako su političke elite mandate date na povjerenje u miru pretvorile u ratne, onda postoje i odgovornost i mogućnost drugačijeg izbora.
Iz toga, međutim, ne slijedi suprotni mit da je Jugoslavija bila skladna utopija sve dok jednog jutra srpski nacionalizam nije propao kroz plafon Saveznog izvršnog vijeća, zgnječio bratstvo i jedinstvo i zatim u zapisnik unio da se država raspala radi istorijske netrpeljivosti prema Srbima. Dejan Jović raspad tumači krizom države koja je, u skladu s Kardeljevom ideologijom, trebalo postepeno da odumire u korist samoupravnog društva. Ustavom iz 1974. republike i pokrajine stekle su široka ovlašćenja i mogućnost blokiranja saveznog odlučivanja, dok su jedinstvo sistema održavali Savez komunista i Titov lični autoritet. Kada su nestali Tito, jedinstvena partija i zajednička vizija budućnosti, ostala je federacija čiji su dijelovi bili institucionalno snažniji od cjeline, a mehanizmi rješavanja sukoba gotovo neupotrebljivi. Piter Radan pokazuje kako je međunarodnopravno prihvatanje republičkih granica kao granica novih država nacionalno pitanje samo preselilo u više manjih i etnički homogenijih okvira. Jugoslaviju, dakle, nije uništio jedan narod i jedan nacionalizam, ali ni silnice „vjekovne mržnje“: raspala se u susretu institucionalno oslabljene države, ekonomske krize, nespojivih ustavnih koncepcija, nacionalističkih elita uglavnom proizašlih iz komunističke birokratije i međunarodnih kolonijalnih aspiracija.
Vuk Bačanović: Sarajevo, ili kako su se civilizacije susrele, a čovjek nije došao
Da li podbačaj socijalizma podrazumijeva „vijekovnu mržnju“?
Socijalizam je, istina katastrofalno podbacio u kreiranju „bratstva i jedinstva“ ali je tvrdnja da je samo prikrivao „pravu“ mrzilačku prirodu naroda Jugoslavije još katastrofalnije skandalozna. Ako Kecmanović već tvrdi da se zajednička država nije mogla graditi sa potomcima hrvatskih i muslimanskih ustaša, unatoč tome što su jugoslovenske vlasti kaznile ustaške strukture i drakonski progonile vinovnike zločina nad Srbima u NDH, onda krivicu iz sudnice premješta u porodično stablo i pretvara je u nasljedno svojstvo čitavih naroda. Dosljedno primijenjena, takva logika onemogućila bi život sa potomcima svake poražene formacije, kolaboracioniste ili zločinca, pa na Balkanu niko više ne bi mogao živjeti ni sa kim, a većina ni sa vlastitom rodbinom. S druge strane jugoslovenski poredak je izgradio kulturu zajedništva koja u svojim mnogim formama – unatoč ratovima i huškačkoj politici – opstaje i do danas. Kecmanovićeva tvrdnja da su izbori 1990. samo otkrili ono što je „prisilno bratstvo i jedinstvo“ decenijama skrivalo zanemaruje način na koji je sam sistem proizveo nacionalne pobjednike. Draža Marković je bio vrlo eksplicitan: Savez komunista Jugoslavije, već razložen na gotovo samostalne republičke organizacije, i sam je podsticao nacionalnu homogenizaciju, jer su njegova republička rukovodstva računala da će spajanjem odbrane „ugroženog socijalizma“ sa odbranom „ugroženog sopstvenog naroda“ sačuvati vlast i u višestranačkom poretku koji se nazirao na horizontima okončanja Hladnog rata. Nacionalizam zato nije jednostavno izbio „prirodno“ pometen ispod komunističkog tepiha, sav crven u licu od pedesetogodišnjeg čekanja; republičke elite su ga organizovale, institucionalno opremile i ponudile kao najbrži način da staru vlast ili bar stare aparate prenesu u novi poredak.
Birači, dakle, nisu birali između zajedničke države i rata, nego u političkom polju koje je već bilo isječeno po republičkim i nacionalnim šavovima. Pri tom su jugoslovenske ekonomske, porodične i kulturne veze bile stvarne, a njihovo kasnije razaranje ne dokazuje da nisu postojale, baš kao što miniranje mosta ne dokazuje da rijeka od pamtivijeka nije imala drugu obalu već samo da su mineri na vrijeme preuzeli oba prilaza.
Načertanije, Memorandum SANU…
Iz prethodnog, međutim, ne slijedi da je prihvatljiv suprotan, sarajevski pokušaj da se bosanskohercegovačko jedinstvo izgradi nadglasavanjem i proglašavanjem srpske ili hrvatske nacionalne posebnosti prikrivenim napadom na državu. Rodoljub Čolaković je još sedamdesetih upozoravao na pojavu neokalajevštine, odnosno na nastojanje da se posebna bosanskohercegovačka kultura konstruiše potiskivanjem srpskog i hrvatskog nacionalnog nasljeđa. Izričito je odbacivao shvatanje po kojem kulturno stvaralaštvo Srba i Hrvata u BiH ne pripada srpskoj, odnosno hrvatskoj kulturi, kao i pokušaj da se njihove veze sa Beogradom i Zagrebom prikažu kao sumnjiva spoljna lojalnost. Zajedništvo, pisao je, znači uzajamno poštovanje kulturnih dobara, a ne njihovo pretapanje u administrativno proizvedenu „bosansku kulturu“. Kecmanović s pravom kritikuje ostatke takvog shvatanja, ali istovremeno radi njegov najvažniji posao: Srbe, Hrvate i Bošnjake predstavlja kao dovršene i gotovo prirodno nepomirljive političke zajednice, pa bosanskohercegovačku pripadnost svodi na privremenu zabludu nametnutu „prisilnim bratstvom i jedinstvom“. Bošnjački neokalajevac tvrdi da Srbin može pripadati BiH samo ako poništi ono što jeste; Kecmanović mu odgovara da Srbin koji ne priguši ono što jeste zapravo i ne može istinski pripadati BiH. Tako se dvojica zakletih protivnika susreću na istom zaključku. Slično je Đukanovićev režim crnogorski identitet gradio kroz sukob sa srpskom narodnošću, jezikom, Crkvom i značajnim dijelom stanovništva, ali iz promašaja takvih politika ne proizlazi da su BiH i Crna Gora besmislene države.
Proizlazi samo da zajedništvo ne može počivati ni na zahtjevu da se čovjek odrekne sebe, ni na uvjeravanju da ga upravo taj identitet zauvijek onemogućava da živi sa drugima. Kecmanović istovremeno doprinosi suprotnom nacionalističkom mitu kada tvrdi da su Vučić, Dodik i patrijarh Porfirije Deklaracijom Svesrpskog sabora „uspostavili kontinuitet s Ilijom Garašaninom i Dobricom Ćosićem“, odnosno Načertanijem i Memorandumom SANU. Načertanije, Memorandum SANU i Deklaracija nisu komplementarni dokumenti. Prvi je spoljnopolitički program Kneževine Srbije iz 1844, nastao u uslovima osmanske i habzburške dominacije; drugi je nedovršeni akademski nacrt čiji autori izričito naglašavaju da stoje na avnojevskim polazištima; treći je deklarativni akt današnjih vlasti Srbije i Republike Srpske u okvirima savremenog međunarodnog poretka. Između njih nema jedinstvenog autora, institucije, žanra, pravnog statusa ni političkog cilja.
Izmišljanje tog kontinuiteta, međutim, koristi svima. Srpska vlast dobija pozlaćeni istorijski rodoslov, a sarajevski banalni neokalajevci srpskog svjedoka za tezu o tobožnjem dvovjekovnom osvajačkom programu. Kecmanović im najprije kaže da o „Načertaniju“ ništa ne znaju, a zatim im svečano potpiše upravo ono što su, bijući potpuno neupućeni, tvrdili. On praktično potpisuje diletantsku i huškačku tvrdnju Abdulaha Sidrana o „jednom hegemonu na Balkanu, sa sjedištem u Beogradu, koji od 1804. radi da mene ne bude“. Zašto profesor srpskoj politici pripisuje upravo onaj izmišljeni dvovjekovni kontinuitet koji joj pripisuju njeni najostrašćeniji protivnici, pitanje je za njega; izvjesno je jedino da time ne razgrađuje neokalajevsku konstrukciju, nego joj svečano uručuje dokaz koji sama nije u stanju pronaći – jer ne postoji. Kao da čovjek u nekom teatru apsurda najprije kaže da on uopšte nije slon, ali zatim sebi nalijepi surlu i zatraži da ga kao takvog uvaže.
Svaki Srbin u svojoj državi
Stvarna alternativa tom izmišljenom dvovjekovnom kontinuitetu zato ne glasi „svi Srbi u jednoj državi“, nego: svaki Srbin u svojoj državi. Ako politika Svesrpskog sabora susjedima neprestano sugeriše da Srbi, ma gdje živjeli, pripadaju jednom političkom subjektu sa sjedištem u Beogradu, ona upravo hrani sumnju da je njihovo državljanstvo privremeno, a lojalnost državama u kojima žive samo taktička. Nasuprot tome, Srbin u BiH mora biti punopravan politički vlasnik BiH, a ne privremeni stanovnik koji iz Beograda čeka sljedeće uputstvo; Srbin u Crnoj Gori ravnopravan vlasnik Crne Gore, a ne gost čija se nacionalnost toleriše do naredne promjene vlasti; Srbin u Hrvatskoj punopravan građanin Hrvatske, a ne komemorativni ukras koji se jednom godišnje položi uz vijenac. To ne isključuje kulturne, duhovne i ekonomske veze sa Srbijom, nego ih oslobađa uloge zamjenske državnosti i trajnog nacionalnog vanrednog stanja.
Takav preokret, naravno, zahtijeva promjene i s druge strane: bošnjačka politika mora prestati da srpsku konstitutivnost u BiH posmatra kao privremeni ustupak koji treba postepeno isprazniti od stvarnog sadržaja; sadašnja vlast u Podgorici mora se dosljednije osloboditi nasljeđa Đukanovićevog režima, dok opozicija mora prestati da srpski identitet tretira kao uvezeni poremećaj i dokaz nelojalnosti Crnoj Gori. Ali ni Srbi ne mogu zahtijevati da budu konstitutivni vlasnici tih država dok ih, po nalogu svesrpskih sabornika istovremeno opisuju kao isključivo istorijski besmislene, neizlječivo neprijateljske i pogodne jedino za napuštanje. Ne može se istovremeno tražiti pola kuće i dokazivati da kuća ne postoji, pogotovo kada je tzv. Svesrpski sabor tek papirnati tigar koji svečano riče pred kamerama, a nema ni političku snagu ni istorijsku mogućnost da ostvari ciljeve koje tako gromoglasno najavljuje.
U tom smislu, BiH kao paradigma „ostatka ostatka Jugoslavije“ nije toliko nemoguća koliko je nemogućom čine samoispunjujuća proročanstva o njenoj nemogućnosti. Ako se nastavi nadmetanje malih naroda u tome ko kod komšija može izazvati veći strah, ishod neće biti ni Srpski sv(ij)et, ni unitarna Bosna, ni vječna Crna Gora bez Srba ili bilo koji drugi oblik nacionalističke fikcije. Biće to prostor praznih škola, napuštenih sela i gradova i sve svečanijih sabora naroda kojih je između dva saborovanja sve manje. Srbima zato nije potrebno manje nacionalne svijesti, nego politika koja će tu svijest pretvoriti u slobodu, sigurnost i ravnopravnost tamo gdje zaista žive. Sve drugo je sabiranje simbola uz nastavak oduzimanja ljudi do potpune istrage i naše i njihove.
