Piše: Vera Milosavljević
U knjizi Knez Lazar Grbljanović ili kako glasi puni naslov: Da li je knez Lazar Grbljanović rodom iz Grblja – Prilog istorijskim raspravama — njen pisac Vasko Kostić pokreće krupno istorijsko pitanje o prezimenu i poreklu srpskoga svetoga kneza. Vasko Kostić polazi od opštepoznatog stanovišta da nema pouzdanih istorijskih izvora za ono što piše u istorijskim knjigama da se Lazar prezivao Hrebeljanović, da je rođen u Prilepcu kod Novog Brda i da mu se otac zvao Pribac. Ni u narodnom predanju nema za to osnova. Naprotiv, po narodnom predanju, o kojem svedoči ovaj autor, knez Lazar je rođen u selu Pobrđe u Donjem Grblju u Boki Kotorskoj te mu je otuda prezime bilo Grbljanović. A Grbalj je onaj plodni predeo od Prevlake svetog Arhangela Mihaila, prvog sedišta Zetske mitropolije koju je osnovao Sveti Sava, pa do ispred Budve. Izrazito srpski i pravoslavan, ovaj kraj, kao i cela Boka, čuva tragove srpske prednemanjićke i nemanjićke prošlosti u istorijskim spomenicima i u narodnom predanju, a naročito u predanju o Svetom Savi i o svetom knezu Lazaru. Međutim, po Kostićevom mišljenju, period srpske vladavine u Boki i Pomorju se „nepošteno zaobilazi i prećutkuje“ u istorijskoj literaturi.
Vasko Kostić je izdanak znamenite bokeljske porodice Kostića iz Krtola koja je tokom tri veka davala nacionalne radnike, sveštenike i pisce. Njegov stric dr Lazo Markov Kostić (1897-1979), profesor Beogradskog univerziteta, napisao je u egzilu oko stotinu dragocenih knjiga o srpskim temama. Nastavljajući porodičnu tradiciju čuvanja narodnog predanja i traganja za istorijskom istinom o srpskom narodu, Vasko Kostić je tokom poslednje decenije dvadesetog veka objavio preko dvadeset. knjiga o prošlosti Boke Kotorske. Podstakao ga je, kaže on, onaj „crv umrtvljenih znanja iz detinjstva“ i one „fantastične priče neznanih maštovitih pripovjedača, predanja o Trojancima, zatim i o Ilirima kao izvornim stanovnicima ovih predjela (i to kao da su oni bili Starosrbi), predanja o podvizima i stradanjima Bokelja, o doseljavanjima i odseljavanjima, o nastancima sela, toponima itd.“
I ovu, kao i prethodnu Kostićevu knjigu, koja govori o kultu Svetog Save u Boki, objavio je, u okviru biblioteke Odglas, novosadski izdavač Dobrica knjiga čiji je direktor i glavni i odgovorni urednik Dobrislav Đurović. Isti izdavač objavio je ove godine više knjiga Laza M. Kostića.
Legenda o grbaljskom poreklu kneza Lazara
Legenda o grbaljskom poreklu kneza Lazara prenesena je u Kostićevoj knjizi onako kako su je zabeležili na početku veka prota Savo Nakićenović (antropološka studija Boka 1913), a na kraju veka u listovima i revijama Predrag Kovačević, Maksim Zloković, Jovan Bojović i sam Kostić. Po toj legendi, zapisanoj u nekoliko varijanata, Lazar je bio sin sestre cara Dušana koja se zvala Ruža i koja je bila udata za jednog Grbljanina, Iliju Lazova. Car Dušan se prilikom povratka iz Dubrovnika (1350) zadržavao u Boki, tu je našao sestrića Lazara, odveo ga kao mladića na svoj dvor i ovaj je zatim stalno boravio u carskoj sredini. Posle ujakove smrti bio je jedna od najvažnijih ličnosti na dvoru. Kostić kaže da, osim više verzija narodnog predanja o Dušanovom boravku u Boki, na njega i na kneza Lazara ovde podsećaju: često rušena i obnavljana zadužbina cara Dušana u Grblju, lik cara Dušana u Dušanovim dvorima – Dančulovini (dok nije uništen u Prvom svetskom ratu), ikona cara Lazara na ikonostasu hrama Svete Trojice na Prevlaci Arhangela Mihaila, koja je reprodukovana i na koricama ove knjige, zatim, opštenarodne Vidovdanske fešte na tom svetilištu koje je 1899. godine uveo protopop Marko Kostić, deda našeg pisca. Predak popa Marka, takođe protopop, Niko Kostić (Guslar), bliski saradnik svetog Petra Cetinjskog, pevao je uz gusle o toj slavnoj prošlosti Grblja.
U Donjem Grblju nalazio se manastir svetog proroka Amosa koji se proslavlja u isti dan kada i srpski Vidovdan. Prorok Amos je bio, krsna slava kneza Lazara, ali i drugih Grbljana, što istorija ne dovodi u sumnju. Upečatljivi su i drugi detalji kojima autor dokazuje istorijsku zasnovanost legende. Na prevlačkom svetilištu se nalazi dobro sačuvana parapetna ploča sa likom mitskog vuka-psa-lava „karamana“. Isti lik može se videti još na nekim kamenim predmetima u Kotoru, najverovatnije odnesenim sa prevlačkog svetilišta. Lik takve životinje, u istoj pozi, nalazi se kao motiv izvezen na odeždi cara Lazara čiji se ostatak čuva u Muzeju SPC u Beogradu. Kostić nije zaobišao ni legende o Primorkinji Jeli, odnosno o kćeri kneza Lazara Jeleni, udatoj za Đurđa Stracimirovića Balšića i o njenoj istorijskoj ulozi u životu Srpskog primorja. Kostić smatra da je kult cara Lazara u Grblju najdublji i da to ima svoje istorijske razloge, a to je Lazarevo grbaljsko poreklo.
Kostić je ukazao i na neke pokušaje nagrđivanja legende o grbaljskom poreklu kneza Lazara i na tendenciozno brisanje tragova koji daju istorijsku podlogu legendi. Tako u Pobrđu u zaseoku Peškere, gde se rodio knez Lazar, ostaci „Lazareve kule“ kasnije su skraćeno nazivani samo „Kula“ i „Pod Kulom“, slično onome kako je Prevlaka svetog Arhangela Mihaila prozvana Ostrvo cveća. Vasko Kostić je izneo i svoja zapažanja o kultu — kneza Lazara – među rimokatolicima kojih u onim predelima ima dosta i to kako o širenju tako i o suzbijanju toga kulta na toj strani. Posebno je interesantno njegovo ukazivanje na praznovanje rimokatoličkog sveca, mučenika – Vita dečaka (rođenog na Siciliji) na Vidovdan, odnosno na dan proroka Amosa i svetog mučenika cara Lazara i svih srpskih mučenika.
Podsetimo da je i Srbin sa Kosova, Konstantin Mihailović iz Ostrovice, u svojim memoarima napisanim u 15. veku u jednoj pretežno rimokatoličkoj sredini, u Poljskoj, takođe pomenuo praznik svetoga Vita kao dan Kosovske, bitke. Međutim, Kostić poriče mogućnost da se praznik Vidovdana može dovoditi u vezu sa imenom svetoga Vita. On se drži tumačenja da su Srbi u prethrišćanskom periodu slavili svoje 6ožanstvo Vida, i da praznik Vidovdan otuda vodi poreklo. Iz drevne srpske prošlosti potiče i običaj vidovdanskih kresova, praznik Vidovdana se povezuje u narodnom predanju sa berbom višanja, lekovitog voća preporučljivog za jačanje očnjeg vida. Koreni vidovdanskih svetkovina su jako duboki. Da se Kosovski boj nije desio na Vidovdan, primećuje Kostić, ko zna da li bi došlo do izliva tolike snage narodnog duha u kosovskom predanju.
Čuvanje predanja je od velikog značaja za identitet naroda a posebno s obzirom na stanje naučne svesti o srpskim temama. Ističući značaj predanja za izučavanje istorijske prošlosti, Kostić se pozivao na one autore koji su naglašavali da u legendama koje žive u narodu nikada nije sve izmišljeno. Citirao je istoričara ·Rista Kovijanića, zatim akademika Miroslava Pantića kad ovaj piše o viševekovnom životu legende o knezu Lazaru i Kosovskom boju na području Dubrovnika i Boke Kotorske i o učešću ljudi sa toga tla, „emocionalno i na najprisniji način“ u negovanju tih predanja. Predanja su u Boki i u Srpskom primorju živela dok su ih sveštenici i guslari usmeno utiskivali u narodno pamćenje i dok su pisci kao što je Stefan Mitrov Ljubiša i drugi nalazili u njima motive za svoja dela. Međutim, poslednjih pola stoleća, sve do pre desetak godina, o grbaljskoj legendi i o poreklu kneza Lazara nije se pisalo. Obnova vidovdanskih svetkovina na Prevlaci 1994. godine uliva nadu da će i ubuduće kao i nekada Bokelji umeti da čuvaju uspomenu na svoju prošlost i da tako brane svoj identitet.
Odnos istorije i predanja
Vasko Kostić svojom knjigom nije samo oživeo bokeljsko predanje o knezu Lazaru. On je postavio i problem daljeg istorijskog izučavanja prošlosti na osnovama predanja. Svoju knjigu je namenio pre svega omladini i široj čitalačkoj publici, ali i nauci i to kao „izazov istraživačima da ponuđeno prihvate, ili da ospore ako je nešto moguće osporiti eventualnim jačim argumentima“, kaže on u Predgovoru (9). Kostić zamera srpskoj istoriografiji što je ona prećutala postojanje bokeljskog predanje o poreklu i prezimenu kneza Lazara i što ga je potisnula iz istorijske svesti a da nije osvetlila postupak i razloge toga potiskivanja.
Pregledajući istorijsku literaturu novijeg datuma: Enciklopediju Jugoslavije, višetomnu Istoriju Crne Gore (1970) naučni zbornik O knezu Lazaru (1975), višetomnu Istoriju srpskog naroda u izdanju SKZ iz osamdesetih godina, Kostić se čudi zašto ni u jednom od tih izdanja nema pomena o postojanju bokeljskog predanja o poreklu kneza Lazara i nigde se ne navodi da su mnogi domaći i strani pisci Lazarevo prezime pisali kao Grbljanović (Grebljanović, Grebeljanović) a ne Hrebeljanović. Rodonačelnik kritičke istorijske škole u Srba Ilarion Ruvarac ukazao je da je Lazarevo prezime — kao Grbljanović prvi zapisao grof Đorđe Branković (1645171) u svome delu Slavenoserbske hronike. Sam Ruvarac, međutim, kaže da je još Jakov Lukarević u svojim Analima Dubrovnika (1605) pisao Grebeljanović, a to je bilo čitav vek pre Brankovića.
Sa pozivom na Lukarevića tako je pisao i čuveni francuski vizantolog Difren (Dikanž). Sve je to navedeno u Ruvarčevoj knjizi O knezu Lazaru (1887:15). Istorijski pisci u 18. veku, Pavle Julinac i Jovan Rajić (sem kad citira druge autore) pisali su kao Branković. Grbljanović su pisali i Sima Milutinović Sarajlija i Jovan Sterija Popović. Tako je pisao i Njegoš i Stefan Mitrov Ljubiša. Tako su pisali i drugi pisci u 19. veku: Dimitrije Milačić, Čedomilj Mijatović, pa i Josip Đelčić u knjizi o Dalmaciji, na italijanskom jeziku. Tako je pisao srpski list Dubrovnik koji je izlazio u Dubrovniku. Tako su pisali i neki drugi autori koje Kostić ne pominje: Arhimandrit Manastira Visoki Dečani Hadži Serafim Ristić u knjizi Plač Stare Srbije (1864, 1998:11) zatim, Miloš S. Milojević koji je pisao Grbljanović ne samo uz Lazarevo ime nego i uz ime kneginje Milice i despota Stefana Lazarevića (1872, 1:101-102). Kostić je primetio da od starijih istorijskih pisaca jedino vladika Vasilije Petrović, pisac Istorije o Crnoj Gori (1754) nije nikako pominjao Lazarevo prezime, a samo ime kneza pomenuo je 20 puta i više puta pomenuo je Grbalj. Inače, izvesni Kostićevi propusti u navođenju literature (u slučaju Brankovića, Rajića itd.) ne oštećuju bitnije njegovu knjigu i daju se lako ispraviti. (Bilo bi dobro da je manje korektorskih grešaka u ovom izdanju.)
Nedoumice u pogledu Lazarevog prezimena potiču najviše otuda što ono nije zapisano u ranim kanonskim spisima, kako bi se to moglo očekivati s obzirom na veoma ranu kanonizaciju kneza posle njegove pogibije. Lazarovo prezime je prvi zabeležio Dubrovčanin Mavro Orbin u svojoj istorijskoj knjizi na italijanskom jeziku Kraljevstvo Slovena (1601) i to kao Hrebeljanović. Ovaj autor je mnogo uticao ne samo na oblikovanje kosovske legende na području Dubrovnika i Boke Kotorske nego i na kasniju istorijsku literaturu. Mnogi su od njega preuzimali i prepisivali. U Orbinovoj knjizi data je prva sveobuhvatna istorija Srba. Mada je pisao na italijanskom jeziku, Orbin nije bio stranac. Ni o njegovom poreklu i mestu rođenja nema pouzdanih istorijskih izvora. Ali ima istorijskih tragova koji ukazuju da je rođen u Kotoru i da mu se otac zvao Nikola. Međutim, što se Lazarevog prezimena tiče, u literaturi se bolje od Orbinove primila verzija zabeležena kod drugog Dubrovčanina, Orbinovog savremenika, već pomenutog Jakova Lukarevića. Kostićeva istraživanja pokazuju da se ta druga verzija, pisana u tri oblika kao: Grebeljanović, Grebljanović i Grbljanović, sretala u litaraturi češće nego prezime Hrebeljanović sve dok Ilarion Ruvarac nije, oslonivši se na Mavra Orbina, arbitrarno presudio, jer pouzdanih istorijskih izvora o tome nema, da kao prezime Lazarevo treba pisati – Hrebeljanović. Kasnija srpska istoriografija ispoštovala je Ruvarčev stav i nikada nije ozbiljno otvorila pitanje koje se neodoljivo nameće: koji je način pisanja Lazarevog prezimena ispravniji i zašto je toliko veliki broj srpskih pisaca, i to ne makar kojih, pisao Grbljanović.
Ključ za rešenje zagonetke – u Srpskom primorju
Treba imati na umu da je Orbin pisao prezime Hrebeljanović i uz ime Lazarevog oca za koga kaže da se zvao Pribac. Lazar, dakle, nije dobio prezime po ocu. A ako nije po ocu, po kome je onda? Istoričari (Ruvarac, Jireček itd.) smatraju da je Lazar dobio prezime po dedi. Ilarion Ruvarac, međutim, naglašava da istorija zna veoma malo o Lazarevom ocu Pribcu (beleženo i kao Primac), ali da o dedi Hrebeljanu ne zna baš ništa. Od Ruvarca do danas u tom pogledu ništa se nije izmenilo. Zato ima mesta pitanju: nije li deda Hrebeljan izmišljen da bi se osmislilo prezime Hrebeljanović? Današnji istoričari od autoriteta dokazuju da su prezimena, sem u slučaju dinastija (Nemanjići, Brankovići) dobijana po ocu a ne po dedi ili starijem pretku (Vuk Branković bi po dedi bio Mladenović, kaže Rade Mihaljčić, 1989:17-18). Nameće se i pitanje: čime se istakao taj nepoznati Hrelja ili Hrebeljan, navodni Lazarev deda, da bi unuk sa vladarskom titulom po njemu dobio prezime? Drugo moguće pitanje je zašto Orbin nije nazvao Lazara po ocu, recimo, Pribčević i zašto neko drugi ni pre ni posle njega nije tako postupio? Na osnovu svega ovoga čini se da prezime Hrebeljanović možda i nije izvedeno po očinstvu. Ima dosta primera da su istorijske ličnosti nazivane i po kraju iz kojeg su potekle. Naslednik Svetoga Save na srpskom arhiepiskopskom tronu zvao se Arsenije Sremac, po svom rodnom kraju. Patrijarh Pajsije je nazivan Janjevac, po Janjevu. Ima i drugih primera. Ali, posebno indikativno je pitanje kako je Orbin došao do Lazarevog prezimena i nije li do njega došao baš zato što je živeo na području Dubrovnika, blizu Boke Kotorske gde se čuvala uspomena na Lazara kao Grbljanina i na ovaj način, dodavanjem prezimena Grbljanović uz njegovo ime.
Ali, reći će se, Orbin ne piše Grbljanović nego Hrebeljanović. Onomastičkim istraživanjima trebalo bi utvrditi mogu li se Hrebeljanović i Grebeljanović, odnosno Grbljanović, uzeti kao verzije jednog te istog imena (o čemu se i Ruvarac ovlaš upitao). Razlika u pisanju i izgovoru je mala i tako karakteristična da bi se to moglo primiti i kao isto prezime u različitom obliku. Poznati su primeri u ruskom jeziku: umesto Hegel piše se i izgovara Gegelj, umesto Hercen – Gercen, umesto Hitler – Gitljer. Trebalo bi potražiti najstarije zapise imena Grbalj: da se ono nije pisalo možda i kao Gerbalj, pa je Ger prešlo u Gre u prezimenu Grebljanović? I nije li pisac, ili čak možda i slovoslagač, budući latinskog obrazovanja, mogao zaključiti da Gre treba pretvoriti u Hre? Pažnju onomastičara zaslužilo bi i ime Pribac/Primac.
Muzej SPC: Da li znate da možete da vidite odoru Svetog kneza Lazara?
Da nije tu bilo neke ligature i može li se ono pročitati i kao Primorac; Ako može da se misli u ovom pravcu i ako bi nauka dala argumente za ovakvu interpretaciju, onda će se morati reći da je Orbin zaslužan ne samo za to što je prvi zabeležio prezime kneza Lazara nego i za to što je time dao osnovu za dokazivanje njegovog grbaljskog porekla. Ništa prirodnije od toga ako je već bio zemljak Lazarev, baš kao i Vasko Kostić. U tom slučaju istorija ne bi morala da bude u koliziji sa predanjem. Predanje, koje je kasnije zabeleženo i objavljeno, javilo bi se tada kao potvrda istoriji. Jedno je izvesno: o Lazarevom zavičaju teško se može uopšte raspravljati ako se zaobiđe Srpsko primorje pošto i istorijski zapis i predanje otuda potiču.
Izvor: Književne novine, 15. 05. 2001., str. 18
