Prvi dio možete pročitati ovdje
Piše: Marjan Aleksić
Svetosavski krst uzdignut na južnoameričkom kontinentu
Srbi u Južnu Ameriku stižu krajem prve polovine XIX veka i mahom se nastanjuju u Argentini. Prvi iseljenici koji dolaze u Argentinu su Srbi iz Crne Gore (mornari iz Boke Kotorske), Dalmacije, Like, Hercegovine i Vojvodine koja je tada bila deo Austrougarske monarhije. Ove ljude na odlazak u tako dalek svet pokrenula je nemaština i težak život u svom rodnom kraju. Drugi talas naseljavanja odvijao se između dva rata u vreme Kraljevine SHS, odnosno Kraljevine Jugoslavije. Zahvaljujući dokumentaciji Kraljevine koja je vođena u ovom periodu procenjuje se da je 1939. u Buenos Ajresu živelo blizu 50.000 a u celoj Argentini oko 80.000 ljudi sa jugoslovenskih prostora.
Treći talas useljenika Srba usledio je posle Drugog svetskog rata i njega su činili politički imigranti. Srbi koji su živeli u Buenos Ajresu posećivali su, zajedno sa drugim pravoslavnim vernicima, ruski hram Svete Trojice. Sinovi Svetog Save prvi hram na južnoameričkom kontinentu sagradili su 1938. u Maćagaju (Machagai), pokrajna Ćako (provincia de Chaco), Argentina i posvetili su ga Svetom Nikoli. U ovom hramu služio je ruski sveštenik Aleksandar Konovalenko († 1952). Danas crkva Svetog Nikole ima status manastira.
Drugi hram koji su Srbi podigli na tlu Južne Amerike bila je crkva Svetog velikomučenika Georgija u Karakasu, u Venecueli, koju je osvetio episkop američko-kanadski Dionisije 1969. Samu parohiju osnovali su Srbi politički imigranti još 1955. godine. Prvi srpski sveštenik u Venecueli bio je prota Emilijan Popović koji je došao 1950, posle njega od 1970. služi prota Stefan Rajčić. U Venecuelu iz Hilandara 1974. stiže arhimandrit Gavrilo Savić (1934-2010). Otac Gavrilo zajedno sa narodom podići će crkvu Svetog Jovana Krstitelja u gradu Marakaj. Kada se govori o služenju srpskih sveštenoslužitelja u Latinskoj Americi treba pomenuti i episkopa edmontskog Savu Saračevića (1902-1973), koji je kao klirik Ruske zagranične crkve proveo deset godina u Argentini.
Posle Drugog svetskog rata patrijarh srpski Gavrilo (Dožić) poslao je u Buenos Ajres sveštenika Radojicu Popovića (1907-1960) rodom iz Bjelopavlića, koji je godinama bio jedini sveštenik Srpske pravoslavne crkve u Argentini. Posle njegove smrti 1960, Srbi skoro 30 godina nisu imali sveštenika u Argentini.
Novi period u istoriji srpske misije u Latinskoj Americi počinje osamdesetih godina XX veka dolaskom jeromonaha Dositeja (Motike). Budući episkop skandinavski, tokom svog služenja u Latinskoj Americi, duhovno se starajući o srpskoj emigraciji, organizovao je tri bogoslužbena mesta i, uz svesrdnu pomoć vernog naroda, 1986. godine započeo izgradnju hrama Rođenja Presvete Bogorodice, koji je završen i osvećen 12. novembra 1995. godine. Ovaj hram, podignut po uzoru na studeničku crkvu Svetih Joakima i Ane — zadužbinu kralja Milutina, poznatu kao „Kraljeva crkva“ — postao je kasnije saborni hram novoosnovane eparhije. Crkva Rođenja Presvete Bogorodice proglašena je 2019. godine kulturnim dobrom od posebnog značaja za grad Buenos Ajres, kao jedinstveni primer srpsko-vizantijskog arhitektonskog stila u Južnoj i Srednjoj Americi.
Srbi u Buenos Ajresu su još 1938. godine, na zemljištu koje im je poklonila argentinska država, a prema projektu arhitekte Dragutina Gajića, podigli hram Svetog Save. Ovaj hram danas funkcioniše kao ženski manastir na čijem čelu se nalazi igumanija Marija. U periodu pre osnivanja eparhije podignut je i četvrti srpski hram u Argentini — hram Svetog Arhangela Mihaila u Venado Tuertu, u provinciji Santa Fe. Srpske parohije u Južnoj Americi tada su pripadale Istočnoameričkoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve.
Sagledavši potrebe pravoslavnih vernika na južnoameričkom kontinentu, Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je na svom redovnom zasedanju u maju 2011. godine osnovao Eparhiju buenosajresku i južno-centralnoameričku sa sedištem u Buenos Ajresu. Katedralni hram srpskog episkopa za Latinsku Ameriku postao je hram Rođenja Presvete Bogorodice u Buenos Ajresu. Nakon osnivanja eparhije, njome je kao administrator upravljao mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije (Radović). On je u Argentinu doputovao 22. oktobra 2011. godine, na praznik Svetog apostola Jakova Alfejevog, koji je potom izabran za nebeskog pokrovitelja novoosnovane eparhije. Poverivši upravljanje novoosnovanom eparhijom jednom od svojih najobrazovanijih arhijereja, a u širem hrišćanskom svetu jednom od najuglednijih pravoslavnih episkopa i bogoslova, Srpska pravoslavna crkva jasno je pokazala koliki značaj pridaje pravoslavnoj misiji u Latinskoj Americi. Pred mitropolitom crnogorsko-primorskim Amfilohijem nalazio se nimalo lak zadatak — da ustroji i organizuje eparhiju koja se prostire gotovo preko čitavog jednog kontinenta. U ovom istinski apostolskom podvigu cetinjski arhijerej projavio je dubok bogoslovski opit, veliku duhovnu mudrost, istančan pastirski dar i iskrenu misionarsku revnost. Njegova prva i osnovna briga bila je uspostavljanje redovnog bogoslužbenog života i dovođenje sveštenika koji bi poneli težinu pastirskog služenja u Latinskoj Americi.
Među prvim poslenicima na njivi Gospodnjoj, koji su se odazvali pozivu mitropolita Amfilohija i prihvatili podvig služenja u Novom svetu, bili su: jerej Boško Stojanović, paroh buenosajreski; jerej Branko Stanišić, paroh pri hramu Svetog Nikolaja u Maćagaju; jerej Isajlo Marković, paroh pri hramu Svetog Arhangela Mihaila u Venado Tuertu; jerej Saša Đurđević, paroh pri hramu Svetog Georgija u Karakasu; i jerej Dušan Mihailović, paroh pri hramu Svetog Vladike Nikolaja Ohridskog i Žičkog u Santjagu de Čileu. Iako su se pomenuti sveštenici u mestima svog služenja zadržali kraće ili duže vreme, sama činjenica da su se odazvali „u prvi čas“ i podneli „tegobu dana i žege“ (Mt 20,1–17) ostaje dostojna divljenja i poštovanja.
Mitropolit Amfilohije je svake godine boravio u Južnoj Americi, obilazeći postojeće i osnivajući nove parohijske zajednice. Sa svetopavlovskom revnošću, ovaj starac-episkop prokrstario je gotovo čitav južnoamerički kontinent, odazivajući se svuda gde je bio pozvan, propovedajući i svedočeći istinu Pravoslavlja. Iako je u Latinsku Ameriku došao pre svega radi duhovne brige o potomcima srpskih iseljenika u Argentini i Venecueli, ubrzo se pokazalo da je misija nove eparhije daleko šira od pastirske brige za pravoslavne hrišćane srpskog porekla. Počele su da nastaju parohije koje su u velikoj meri činili Latinoamerikanci — novoobraćeni pravoslavni hrišćani.
Takav primer predstavlja parohija Svete Trojice u kolumbijskom gradu Medeljinu, osnovana 2014. godine, kojom pastirski rukovodi protosinđel Simeon (Lopez). Ova parohijska zajednica neprestano raste, što predstavlja jedan od jasnih pokazatelja sve većeg interesovanja Latinoamerikanaca — u ovom slučaju Kolumbijaca — za Pravoslavlje.Tokom svog boravka u Kolumbiji (2016–2018) imao sam priliku da više puta posetim ovu parohiju i da se neposredno upoznam sa pravoslavnom zajednicom okupljenom oko oca Simeona (Lopeza). Kao ilustraciju onoga što sam video i doživeo među pravoslavnim Kolumbijcima u Medeljinu, želeo bih da ovde podelim nekoliko utisaka iz posete mitropolita Amfilohija (Radovića) ovoj parohiji 2017. godine.
Mitropolit je boravio u Medeljinu od 8. do 12. decembra 2017. godine, u pratnji protođakona Vladimira Jaramaza († 2023), i tom prilikom rukopoložio Kolumbijca Estebana Dijaza u čin đakona. Već prve večeri po dolasku, u prostorijama parohije besedio je okupljenim vernicima o svetom Mardariju Uskokoviću (1889–1935), prvom episkopu Srpske pravoslavne crkve na američkom kontinentu. Govoreći o svetom Mardariju, vladika je naglasio da su najveći misionari Pravoslavlja uvek bili svetitelji i da je najsnažniji argument njihove propovedi bio upravo njihov život, jer je svetost njihovog života rečitije svedočila o veri koju su propovedali od bilo koje učene besede. Ličnost pravoslavnog arhijereja koji je živeo i delao u XX veku na američkom kontinentu bila je, razumljivo, bliska umu i srcu prisutnih Kolumbijaca. Tako je jedan od njih, gospodin Tulio, posle vladičine besede odlučio da sutradan, prilikom stupanja u Pravoslavnu crkvu kroz Svetu tajnu miropomazanja, uzme ime Mardarije. Tokom ovog boravka blaženopočivšeg mitropolita Amfilohija u Kolumbiji, u svojstvu prevodioca bio sam neprestano uz vladiku, a posebno mi se urezala u pamćenje jedna njegova rečenica, koja, po mom mišljenju, najbolje otkriva njegov odnos prema pravoslavnoj misiji u Latinskoj Americi: „Nije Amfilohije došao u Latinsku Ameriku zato što nema šta da jede na Cetinju, već zato što vjeruje u budućnost Pravoslavlja u Latinskoj Americi.“ U tim rečima ogleda se mitropolitovo duboko uverenje da Pravoslavna crkva ima budućnost na latinoameričkom kontinentu. Upravo u tom duhu shvatao je i svoje poslanje kao episkopa-administratora na latinoameričkom kontinentu.
Svetosavska misija vremenom se proširila i na druge zemlje kontinenta. Zbog ograničenog prostora, ovde ću se zadržati još samo na primeru misije u Ekvadoru, iako sam duboko svestan da svaka parohija naše Crkve u Latinskoj Americi zavređuje daleko veću pažnju i posebno svedočanstvo o svom misionarskom trudu i podvigu. Dakle, pored Kolumbije svetosavsko seme Pravoslavlja palo je i na ekvadorsku zemlju i tamo bogato plodonosi. U lučkom gradu Gvajakilu arhimandrit Rafailo (Čeprnjić) od 2015. godine propoveda i misionari među Ekvadorcima. Otac Rafailo služi i propoveda na španskom jeziku. Njegovu parohijsku zajednicu većinom čine Ekvadorci, obraćenici mada ima i određen broj Rusa i pravoslavnih Arapa. Trudom i staranjem oca Rafaila sagrađen je prvi pravoslavni hram u Ekvadoru. Ovaj hram, posvećen Blagovestima osvetio je 13. novembra 2022. episkop buenosajreski Kirilo uz sasluženje više svešenika srpske i rumunske patrijaršije.
Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve izabrao je 10. maja 2018. godine za prvog eparhijskog arhijereja Eparhije buenosajreske i južno-centralnoameričke episkopa Kirila (Bojovića), koga je mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije (Radović) 2. septembra iste godine svečano uveo u tron novoosnovane eparhije. Novi episkop dobro je poznavao prilike i potrebe eparhije, budući da je u Latinskoj Americi boravio još od 2014. godine kao arhimandrit i arhijerejski zamenik, a od 2016. godine i kao vikarni episkop dioklijski.
Potomci srpskih doseljenika nastavili su delo svojih predaka podizanjem novih hramova. Tako je u gradu Resistensiji, u pokrajini Ćako, podignut velelepni hram u vizantijskom stilu posvećen Svetoj Trojici. Hram je 5. novembra 2023. godine osveštao Njegova Svetost patrijarh srpski Porfirije, koji je tom prilikom boravio u kanonskoj poseti Eparhiji buenosajreskoj i južno-centralnoameričkoj od 5. do 10. novembra. Ova poseta ostala je zabeležena kao prva i istorijska poseta jednog srpskog patrijarha Latinskoj Americi. Tokom svog boravka patrijarh Porfirije obišao je srpske hramove u Argentini, upoznao se sa misionarskim radom eparhije i razgovarao sa sveštenstvom i vernicima koji su iz različitih latinoameričkih zemalja došli da susretnu svog patrijarha.
Osim toga, vredno je pomenuti i da Srbi u Dominikanskoj Republici predvođeni svojim sveštenikom arhimandritom dr Evstatijem (Azdejkovićem) podižu hram Preobraženja Gospodnjeg. Ovaj srpski hram izgrađen u vizantijskom stilu biće prvi pravoslavni hram na Karibima.
Veliku pažnju eparhija posvećuje i izdavačkoj delatnosti na španskom jeziku. Sa blagoslovom episkopa Kirila (Bojovića), eparhija buenosajreska i južno-centralnoamerička objavila je 2023. godine potpun prevod na španski jezik Ohridskog prologa svetog Nikolaja Velimirovića. Ovaj izdavački poduhvat ima izuzetan značaj za razvoj i napredovanje Pravoslavlja ne samo u Latinskoj Americi, već i u čitavom hispanofonom svetu. Ohridski prolog predstavlja jedinstveno delo pravoslavne duhovne književnosti. Pored žitija svetih za svaki dan u godini, knjiga sadrži i duboka bogoslovska razmišljanja, tumačenja Svetog pisma i duhovne pouke vladike Nikolaja. U tom smislu, ovo delo u sebi sadrži čitavu biblioteku koja objedinjuje bisere vere i Predanja Pravoslavne crkve. Objavljivanjem španskog prevoda, sveti vladika Nikolaj dobio je priliku da svojom rečju propoveda širom Latinske Amerike, zbog čega su izdavači s pravom na koricama naveli: San Nikolai de Ohrid y de toda América — „Sveti Nikolaj Ohridski i sve Amerike“. Pored dvojezičnog crkvenog kalendara na srpskom i španskom jeziku (Calendario eclesiástico), eparhija izdaje i časopis Santo Apóstol Santiago hijo de Alfeo („Sveti apostol Jakov, sin Alfejev“). Posebno je značajno što je ovo prvi časopis jedne pravoslavne zajednice u Latinskoj Americi koji se u potpunosti objavljuje na španskom jeziku. To predstavlja još jedan važan pokazatelj misionarske svesti i pastirske brige episkopa Kirila i sveštenstva eparhije da dragoceni bogoslovski i duhovni tekstovi budu dostupni na jeziku razumljivom narodima Latinske Amerike.
Danas Eparhija buenosajreska i južno-centralnoamerička deluje u Argentini, Brazilu, Čileu, Kolumbiji, Ekvadoru, Venecueli, Peruu, Nikaragvi, Kostariki, Panami, El Salvadoru i Dominikanskoj Republici. Istorija ove eparhije svedoči da je svetosavsko Pravoslavlje na tlu Latinske Amerike odavno prevazišlo okvire jedne male iseljeničke zajednice. Svetosavski krst, koji su nekada podigli srpski iseljenici daleko od otadžbine, danas se sve više prepoznaje i među samim narodima ovog kontinenta. Na taj način misija Srpske pravoslavne crkve u Latinskoj Americi postepeno prerasta u istinsko svedočenje vaseljenskog karaktera Pravoslavlja, koje svojom duhovnom dubinom i liturgijskom lepotom privlači ljude različitih naroda, kultura i jezika.
Perspektive pravoslavne misije u Latinskoj Americi
Kada je Pravoslavna Crkva pre više od jednog veka kročila na tlo Latinske Amerike, došla je prvenstveno na poziv svojih vernika — iseljenika koji su u Novom svetu tražili bolji život, ali nisu želeli da izgube veru svojih otaca. Danas, u prvim decenijama XXI veka, Pravoslavlje na južnoameričkom kontinentu više nije samo vera emigrantskih zajednica. Ono postepeno postaje deo složene religijske i kulturne stvarnosti same Latinske Amerike.
Poslednjih decenija ovaj kontinent prolazi kroz velike religijske promene. Rimokatolička crkva, koja je vekovima imala gotovo potpuni verski monopol, suočava se sa stalnim padom broja vernika, dok protestantske, posebno pentekostalne i neopentekostalne zajednice, beleže nagli rast. U mnogim zemljama Latinske Amerike milioni ljudi napustili su tradicionalni rimokatolicizam tražeći neposrednije i ličnije religijsko iskustvo. Upravo u tom duhovnom i društvenom previranju pojavljuje se prostor i za pravoslavnu misiju.
Neopentekostalna propoved o „teologiji blagostanja“, koja uspeh, bogatstvo i zdravlje predstavlja kao znak Božije naklonosti, uspela je da privuče ogroman broj ljudi na kontinentu opterećenom siromaštvom, socijalnim nejednakostima, nasiljem i političkom nestabilnošću. Ipak, religioznost zasnovana pre svega na emocionalnom naboju, spektaklu i obećanju zemaljskog uspeha često nije mogla trajno da zadovolji one koji su tragali za dubljim duhovnim iskustvom. Mnogi od tih ljudi vremenom su zakucali i na vrata Pravoslavne Crkve.
Iz perspektive pravoslavnog duhovnog iskustva, ovo nije tek „religijska migracija“, kako je nazivaju sociolozi, već pre svega — bogotražiteljstvo. Latinoamerički bogotražitelji, susrevši se sa liturgijskim životom Crkve, svetootačkom duhovnošću i dogmatskom ozbiljnošću pravoslavne vere, u Pravoslavlju su prepoznali ono što su dugo tražili: Crkvu koja čuva živi kontinuitet sa apostolskim i ranohrišćanskim Predanjem. Ne samo lepota vizantijskog bogosluženja, već i dubina pravoslavne asketske i svetotajinske duhovnosti privlači sve veći broj Latinoamerikanaca.
Zato danas u mnogim pravoslavnim hramovima širom Latinske Amerike većinu vernika više ne čine potomci Rusa, Grka, Srba, Arapa ili Rumuna, već sami Latinoamerikanci — preobraćenici u Pravoslavlje. Isto tako, veliki broj pravoslavnih sveštenika na kontinentu čine ljudi rođeni u Meksiku, Kolumbiji, Gvatemali, Brazilu, Venecueli, Čileu i drugim zemljama Latinske Amerike. Pravoslavlje na kontinentu postepeno dobija i svoje latinoameričko lice.
Kao primer jedne tipične latinoameričke pravoslavne parohije navešću liturgijsku zajednicu pri hramu Uspenja Presvete Bogorodice u Bogoti. Liturgijski život ove zajednice imao sam priliku dobro da upoznam tokom tri godine provedene u Bogoti, gde sam predavao patrologiju na bogoslovskom fakultetu Univerziteta „Servantes San Agustin“. Ova crkva pripada mitropoliji Vaseljenske patrijaršije za Meksiko, Centralnu Ameriku i Karibe. Hram je zadužbina bogatog grčkog fabrikanta Hrista Arvanitisa, koji je, na inicijativu episkopa amfipoljskog Sile, vikarnog episkopa američkog arhiepiskopa Jakova, kupio zemljište i 1965. godine započeo izgradnju crkve. Naredne godine otac Pavle de Baljester posetio je Bogotu i, uverivši se da se radovi na hramu ubrzano privode kraju, dogovorio detalje oko njegovog osvećenja. Crkva je podignuta u vizantijskom stilu, od crvene cigle, sa plavim krovom i kupolom. Čin osvećenja hrama izvršio je 13. avgusta 1967. godine episkop katanijski Jakov (Pililis), vikarni episkop arhiepiskopa američkog Jakova. Uspenska crkva jedini je pravoslavni hram u Bogoti i kao takva okuplja sve pravoslavne vernike koji žive u kolumbijskoj prestonici i njenoj okolini. Među vernicima najbrojniji su Kolumbijci preobraćenici, a pored njih parohijsku zajednicu čine i pravoslavni Palestinci, Sirijci, Libanci, Rusi, Grci, Srbi i Rumuni. Sveštenik koji u ovom hramu služi već poslednjih dvadeset godina jeste Kolumbijac, otac Migel Garsija, profesor istorije. Bogosluženja se vrše na španskom jeziku, dok sveštenik pojedine delove Liturgije proiznosi i na starogrčkom. Simvol vere i molitva Oče naš izgovaraju se na više jezika — starogrčkom, crkvenoslovenskom, arapskom, rumunskom i španskom — u zavisnosti od prisutnih vernika, jer svako izgovara na svom liturgijskom jeziku. Na taj način projavljuje se svepravoslavna sabornost i, na izvestan način, ponavlja iskustvo Pedesetnice u Jerusalimu. Služašči sveštenik propoveda na španskom jeziku. Svake nedelje priprema se liturgijski listić na kojem vernici mogu pratiti, na starogrčkom i španskom jeziku, tropare koji se pevaju toga dana, kao i liturgijska čitanja — Apostol i Jevanđelje. Listić takođe sadrži prigodnu besedu, objašnjenje praznika ili kratko žitije svetitelja koji se tog dana proslavlja. Odgovaranja na Liturgiji izvode se naizmenično na starogrčkom, crkvenoslovenskom i španskom jeziku.
Gvatemala predstavlja izuzetnu i retku pojavu masovnog preobraćenja u savremenom Pravoslavlju. Ova centralnoamerička država ima veliki broj protestanata, a prvi predsednik evangelista u Latinskoj Americi bio je Horhe Serano (Jorge Serrano), izabran 1991. godine za predsednika Gvatemale. Mitropolit Atinagora (+ 2025), mitropolit Vaseljenske patrijaršije za Meksiko, Centralnu Ameriku i Karibe [15], primio je 2010. godine u Pravoslavnu Crkvu oko 500.000 Gvatemalaca sa njihovih 338 crkava i kapela. Slučaj masovnog preobraćenja tako velikog broja Gvatemalaca u pravoslavnoj štampi često je predstavljan senzacionalistički i trijumfalistički. Da bi se ovaj događaj pravilno razumeo, neophodno je imati u vidu njegovu istorijsku i društveno-političku pozadinu.
U Gvatemali je trideset šest godina besneo građanski rat (1960–1996). Tokom tog perioda vladina vojska počinila je masovne zločine i pokolje nad pripadnicima autohtonih naroda Maja, nastojeći da ih protera sa njihove zemlje. Rimokatolički sveštenik Andres Hiron (Andrés de Jesús Girón de León) tokom osamdesetih godina stao je na stranu siromašnih seljaka i preuzeo vođstvo nad seljačkim pokretom (Movimiento campesino), zalažući se za agrarnu reformu koja bi seljacima omogućila dobijanje zemlje. Osnovao je „Nacionalno udruženje seljaka za zemlju“ (Asociación Nacional Campesina Pro-Tierra) i 1986. godine poveo 16.000 seljaka u marš dug više od 140 kilometara, od grada Eskuintla do prestonice Gvatemala Sitija. Otac Andres bio je od 1991. do 1993. godine član Kongresa. Njegovo političko angažovanje i borba za prava domorodačkih naroda nisu naišli na odobravanje u Rimokatoličkoj crkvi. Biskupska konferencija Gvatemale objavila je 2000. godine da je lišen svešteničkog čina.
Sela u kojima je služio ostala su uz njega i istupila iz sastava Rimokatoličke crkve u Gvatemali, jer su upravo zahvaljujući njegovoj borbi dobila zemlju koja je za njih značila život. Pored zemlje, otac Andres dao im je i još veće blago — pravoslavnu veru.Još tokom boravka u Rimu, otac Andres upoznao se sa Pravoslavljem. Crkvu koju je osnovao i kojom je rukovodio nazvao je Gvatemalska pravoslavna crkva i postepeno počeo da uvodi mnoge elemente pravoslavnog bogosluženja i duhovnosti. Istovremeno je tragao za kanonskom Pravoslavnom Crkvom koja bi prihvatila njegovu zajednicu, koja je obuhvatala 120 sela u planinskim oblastima severne Gvatemale i južnog Meksika.
Ovaj proces trajao je čitavu deceniju, tokom koje su pravoslavni sveštenici posećivali te zajednice kako bi se neposredno upoznali sa njihovom duhovnom i kanonskom situacijom. Nakon što su zajednice primljene u sastav Grčke pravoslavne mitropolije za Meksiko, započeo je ozbiljan duhovni i pastirski rad sa Crkvom u Gvatemali koja se rađala. Mitropolit Atinagora doputovao je 15. juna 2012. godine u Gvatemalu kako bi posetio svoju novu pastvu i rukopoložio nove sveštenike, neophodne za tako brojnu zajednicu vernika. Pred mitropolijom se nalazio veliki misionarski izazov: trebalo je opravoslaviti mnoštvo preobraćenika, od kojih mnogi nisu dobro govorili španski, već neki od dvadeset tri dijalekta majanskih jezika.
Počinju da se otvaraju bogoslovske škole i misionarski centri u kojima se pripremaju sveštenički kandidati, katihete i misionari. Veliku pomoć Crkvi u Gvatemali pruža penzionisani misionar iz Pensilvanije, otac Džon Čakos (John Chakos), koji sa suprugom, prezviterom Aleksandrom Čakos, provodi veći deo godine u Gvatemali. Ovaj bračni par, koji se od rane mladosti posvetio misionarskom radu, nesebično učestvuje u izgradnji Pravoslavne Crkve u Gvatemali. Otac Džon drži kurseve liturgike i pravoslavnog bogoslovlja, podučava mlade gvatemalske sveštenike pravilnom služenju Svete Liturgije, dok prezvitera Aleksandra uči pravoslavne Gvatemalke šivenju svešteničkih odeždi i svega onoga što je potrebno za pravoslavna bogosluženja. Za upoznavanje pravoslavne misije u Gvatemali, njenih izazova, teškoća, ali i bogatstva duhovnog života pravoslavnih Gvatemalaca, od velikog je značaja njihov blog The Word from Guatemala („Reč iz Gvatemale“).
Arhimandrit Andres Hiron upokojio se 14. februara 2014. godine, u 68. godini života. Njegovo delo i misiju nastavili su njegovi učenici. Jedan od njih, arhimandrit Evangelos (Pata) izabran je za vikarnog episkopa mitropolije za Meksiko, Centralnu Ameriku i Karibe. Episkopska hirotonija izvršena je 13. oktobra 2024. godine, a prvi pravoslavni episkop Gbatemalac dobio ime Osija, episkop sasimski Osija (Pata).
U ovom planinskom kraju, u kojem većinom živi siromašno stanovništvo bez redovnog pristupa zdravstvenoj zaštiti, pod pokroviteljstvom Pravoslavne Crkve 2015. godine otvorena je klinika u mestu Aguakate. Lekari, stomatolozi i drugo medicinsko osoblje dolaze iz Sjedinjenih Američkih Država i besplatno pružaju medicinske preglede i lečenje. U planinskom selu Telmiće (Telmiche), iznad grada Ueuetenanga (Huehuetenango), izgrađeni su Misionarski centar Svetih apostola Petra i Pavla i Bogoslovija Svetog apostola Andreja Prvozvanog. Ovaj impresivni kompleks, namenjen misionarskim, obrazovnim i bogoslužbenim potrebama Pravoslavne Crkve u Gvatemali, podignut je sredstvima koje je obezbedio Pravoslavni hrišćanski misionarski centar (Orthodox Christian Mission Center) sa Floride u Sjedinjenim Američkim Državama.
Slični procesi, mada u manjem obimu, vidljivi su i u drugim zemljama. Na Kubi je podignut hram Svetog Nikole u Havani, koji je 2004. godine osveštao vaseljenski patrijarh Vartolomej u prisustvu Fidela Kastra. U Kolumbiji, Brazilu, Meksiku, Čileu i Ekvadoru neprestano nastaju nove pravoslavne parohije i misije.
Sve pravoslavne crkve koje danas deluju na prostoru Latinske Amerike suočavaju se sa ozbiljnim nedostatkom sveštenstva, a posebno sveštenika sa sistematskim pravoslavnim bogoslovskim obrazovanjem. Manji broj klirika završio je studije na rimokatoličkim bogoslovskim fakultetima, dok značajan deo sveštenstva uopšte nije imao mogućnost formalnog bogoslovskog školovanja. Zato je jedno od ključnih pitanja za budućnost Pravoslavlja u Latinskoj Americi upravo obrazovanje domaćeg, latinoameričkog klira. Dugoročna stabilnost pravoslavne misije teško da je moguća bez formiranja svešteničkih kandidata koji potiču iz samog naroda kome propovedaju. Upravo zato osnivanje pravoslavne bogoslovske škole na španskom jeziku predstavlja jedan od najvažnijih preduslova za ozbiljniji razvoj pravoslavne misije na kontinentu. Izučavanje pravoslavnog bogoslovlja na maternjem, španskom jeziku, ne samo što bi olakšalo i ubrzalo proces obrazovanja, već bi budućim sveštenicima i misionarima omogućilo da bogoslovsku misao usvajaju na jeziku na kojem će kasnije propovedati, služiti i duhovno rukovoditi verni narod. To nije samo praktično, već i suštinski misionarsko pitanje, jer Pravoslavlje u Latinskoj Americi više ne može ostati isključivo vezano za jezike starih emigrantskih zajednica. U tom pogledu veoma je poučno iskustvo Pravoslavne Crkve u Americi, koja je osnivanjem Bogoslovije Svetog Vladimira u Njujorku i Duhovne seminarije Svetog Tihona u Saut Kananu ne samo podigla nivo bogoslovskog obrazovanja budućih pastira u Severnoj Americi, već je doprinela i razvoju autentične pravoslavne bogoslovske misli na američkom kontinentu, a samim tim i snaženju pravoslavne misije. Značajan korak u tom pravcu učinila je i Antiohijska patrijaršija preko svoje mitropolije za Meksiko, Venecuelu, Centralnu Ameriku i Karibe, pokretanjem 2009. godine onlajn škole S.O.F.I.A. (Seminario Ortodoxo de Formación para Iberoamérica). Ova škola organizuje kurseve iz osnova pravoslavne vere i bogoslovlja za laike, katihete i zainteresovane vernike širom Iberoamerike. S druge strane, od 2021. godine, po blagoslovu Njegovog Visokopreosveštenstva arhiepiskopa meksičkog Aleksija, Eparhija Pravoslavne Crkve u Americi za Meksiko obnovila je rad svoje bogoslovske škole „Colegio Pastoral Ortodoxo de San Basilio“, mada je njena namena trenutno ograničena prevashodno na formiranje i obrazovanje sveštenstva same eparhije. Imajući u vidu da širom Latinske Amerike raste broj pravoslavnih parohijskih zajednica, ali i interesovanje za pravoslavno, vizantijsko bogoslovlje i duhovnost — kako među onima koji su prihvatili Pravoslavlje, tako i među rimokatolicima — osnivanje ozbiljne pravoslavne bogoslovske ustanove na španskom jeziku moglo bi imati dalekosežan značaj. Takav korak ne bi doprineo samo jačanju pravoslavne misije, već i razvoju plodnog bogoslovskog dijaloga sa drugim crkvama i hrišćanskim zajednicama na kontinentu. U tom kontekstu ohrabrujuće zvuči i nedavna odluka grčkog bogoslovskog fakulteta „Časnog Krsta“ u Bostonu da u okviru svog studijskog programa pokrene i program pravoslavne teologije na španskom jeziku.
Još jedan važan izazov jeste razvoj pravoslavnog monaštva. Iako u Latinskoj Americi postoji nekoliko manastira i monaških zajednica, njihov broj je još uvek mali. Pravoslavno monaštvo na kontinentu nalazi se tek u početnoj fazi razvoja. Mitropolija antiohijske patrijaršije sagradila je manastir Svetog Antonija Velikog u Hilotepeku, u Meksiku. Pored ovog manastira postoji i manastir Svete Trojice koji pripada Ruskoj zagraničnoj crkvi i nalazi se u samom gradu Meksiko Sitiju. Ovaj manastir deluje kao parohija ruske zajednice koja prebiva u prestonici Meksika. Mnogi sveštenomonasi (posebno Latinoamerikanci preobraćenici) služe na parohijama širom kontinenta i nemaju pravi opit pravoslavnog manastirskog života. Od ženskih manastira posebno treba pomenuti manastir Svete Trojice u Gvatemali. Manastir je 1987. godine osnovala monahinja Ines (Inés Ayau García), zajedno sa monahinjom Marijom (Amistoso), čime je posejano i prvo seme Pravoslavlja u Gvatemali. Manastir se nalazi dvadeset kilometara od prestonice, Gvatemala Sitija, na obali jezera Amatitlan. Manastirski hram, posvećen Svetoj Trojici i podignut u ruskom stilu, osveštao je 2007. godine mitropolit Antonije (Čedraui). Ova obitelj razvila je veoma živu duhovno-prosvetiteljsku misiju u Gvatemali i Salvadoru. Igumanija Ines (Ajau Garsija) osnovala je 2013. godine Institut za visoko obrazovanje, koji je 2021. prerastao u „Univerzitet Olga i Manuel Ajau Kordon“.
Nažalost, južnoamerički kontinent nije imao taj blagoslov kao severnoamerički da na njega dođe opitni i oblagodaćeni svetogorski monah poput starca Jefrema Filotejskog i Arizonskog i da osnuje manastire svetogorskog tipa u kojima će se formirati muške i ženske monaške zajednice. Ipak, postoji nada da će, možda, neki od starčevih manastira osnovati bar svoj metoh negde u Latinskoj Americi i na taj način presaditi seme svetogorskog monaštva i podviga i na jug američkog kontinenta. Ovome se mnogi pravoslavni hrišćani iskreno nadaju jer već sada je jasno da bez dubljeg ukorenjivanja monaškog i podvižničkog predanja nije moguće očekivati puni duhovni procvat Pravoslavlja u Latinskoj Americi.
Poseban problem predstavlja i pojava brojnih nekanonskih i lažnih „pravoslavnih“ grupa koje koriste pravoslavno ime i simboliku da bi privukle ljude koji tragaju za Pravoslavljem. Navešćemo samo neke od ovih lažnih crkava: Verdadera Iglesia Ortodoxa Rusa (Istinska ruska pravoslavna crkva), Iglesia Ortodoxa de Ecuador y Latinoamérica (Pravoslavna crkva Ekvadora i Latinske Amerike), Iglesia Bielorrusa Eslava en el Extranjero (Beloruska zagranična slovenska crkva). Nažalost, ovi lažni pravoslavci uspevaju da prevare i uvuku u svoje organizacije ljude koji tragaju za Pravoslavljem ali iz neznanja upadaju u njihove zamke. Nisu retki slučajevi da celokupna parohijska zajednica pošto otkrije da pripada lažnoj ili nekanonskoj crkvi pređe u kanonsku Crkvu.
Uprkos svim teškoćama, može se reći da je Latinska Amerika već zakvašena kvascem Pravoslavlja. Širom kontinenta nikle su brojne pravoslavne zajednice koje često deluju kao mala ostrva u velikom moru, ali upravo ta mala ostrva postaju pristaništa spasenja za mnoge savremene bogotražitelje. Latinoamerički čovek, duboko religiozan po svom duhovnom nasleđu, posle decenija društvenih sukoba, nasilja, siromaštva i duhovne dezorijentacije, čezne pre svega za mirom, utehom i duhovnom dubinom. Upravo tu Pravoslavna Crkva ima šta da ponudi: svetootačku duhovnost, liturgijsko iskustvo Crkve i živo predanje koje čoveka ne poziva na religiozni spektakl, već na preobražaj života. Istorijski razvoj Pravoslavlja u Latinskoj Americi pokazuje da pravoslavno prisustvo na ovom kontinentu više nije prolazna ili marginalna pojava vezana isključivo za emigraciju. Od malih etničkih zajednica nastalih među doseljenicima sa Bliskog istoka i iz Istočne Evrope, Pravoslavlje je postepeno preraslo u misionarsku stvarnost koja se sve dublje ukorenjuje među samim narodima Latinske Amerike. Taj proces je još uvek daleko od svog završetka, ali je već sada jasno da je na južnoameričkom kontinentu posejano seme koje donosi plodove.
Duboko sam uveren da Pravoslavlje ima budućnost u Latinskoj Americi. Ipak, od više važnih činilaca zavisiće da li će misija Pravoslavne crkve na latinoameričkom kontinentu dostići one plodove koje realno može i treba da donese. Pre svega, neophodno je razumeti da je to zajednički podvig svih pravoslavnih crkava, odnosno jurisdikcija prisutnih na kontinentu. Podvig u kome pravoslavni treba da projave duh sabornosti, a ne duh međusobne konkurencije, zatvorenosti ili podozrenja. Istovremeno, to je delo u kome su pozvani da učestvuju svi pravoslavni hrišćani, svako prema svojim mogućnostima i darovima. Potrebno je da pravoslavni episkopi širom vaseljene u svojim eparhijama probude misionarsku svest među vernima, iz koje će se roditi i svest o neophodnosti duhovne i materijalne podrške pravoslavnoj misiji u Latinskoj Americi. Moramo biti svesni činjenice da je danas, bez ozbiljne i kontinuirane materijalne pomoći, teško postići značajnije rezultate u propovedanju pravoslavne vere, uprkos entuzijazmu, žrtvi i predanosti pojedinaca koji tamo deluju. A prvi korak ka svemu tome jeste da postanemo svesni da tamo, hiljadama kilometara daleko, u Latinskoj Americi, postoje naša pravoslavna braća i sestre koji su upalili sveću Pravoslavlja i koji se trude da se taj plamen ne samo ne ugasi, već da zasija još snažnije. Upravo zato ovaj tekst ima za cilj da vam, dragi čitaoci, prenese barem tračak svetlosti te pravoslavne voštanice koja gori u Latinskoj Americi, uprkos svim vetrovima i olujama ovoga sveta.
Izvor: Život Crkve
