Piše: Marjan Aleksić
Zadnjih meseci sve češće se piše i govori o svojevrsnom „pravoslavnom bumu“ (Orthodox boom) u Sjedinjenim Američkim Državama. Kako svedoče pravoslavni episkopi i sveštenici, a prenose mediji u svim pravoslavnim jurisdikcijama širom SAD-a, beleži se osetan porast broja kako katihumena tako i onih koji pokazuju živo interesovanje za Pravoslavlje. Samo u danima pred Vaskrs ove, 2026. godine, nekoliko hiljada katihumena primilo je sveto krštenje. Ovo svojevrsno duhovno buđenje, koje je dovelo do iskrenog interesovanja brojnih bogotražitelja na severnoameričkom kontinentu, svakako predstavlja značajan fenomen savremenog religijskog života. Ipak, pri razmatranju ovih procesa ne treba zanemariti ni južnoamerički kontinent. Istorija je više puta pokazala da politička zbivanja, ekonomske krize, kulturna kretanja, pa čak i duhovni pokreti na severu, retko kada ostaju bez odjeka na jugu; naprotiv, oni se, pre ili kasnije, na različite načine prelivaju i na prostor Latinske Amerike. Stoga je namera ovoga teksta da prikaže Pravoslavlje u Latinskoj Americi — da progovori o njegovoj prošlosti, opiše sadašnje stanje i ukaže na moguće perspektive razvoja Pravoslavlja u budućnosti.
Počeci
Hrišćanstvo je na južnoamerički kontinent stiglo u XVI veku na brodovima konkistadora, doneli su ga rimokatolički misionari iz Španije i Portugalije. I Pravoslavlje je, nekoliko vekova kasnije, u Južnu Ameriku došlo morskim putem. Ovoga puta, međutim, nije bilo zaštite moćne španske krune niti oštrog mača konkistadora. Bili su to skromni brodovi kojima su pristizali migranti — pravoslavni Arapi, bežeći od progona, ugnjetavanja i siromaštva koje su trpeli u Osmanskom carstvu. Počev od šezdesetih godina XIX veka, oni su iz Sirije, Libana i Palestine počeli da dolaze u Latinsku Ameriku, najpre u Argentinu, koja je do danas ostala jedno od glavnih središta Pravoslavlja na ovom kontinentu. Tako je prvo seme Pravoslavlja u Novom svetu posejala sveta i apostolska Antiohijska patrijaršija.
Prvi pravoslavni hram na južnoameričkom kontinentu podigla je Ruska pravoslavna crkva. Pravoslavni hrišćani koji su živeli u Buenos Ajresu obratili su se 1. oktobra 1887. godine ruskom caru Aleksandru III sa molbom da se u ovom gradu otvori pravoslavni hram. Pravoslavni Arapi, Grci, Rusi, Bugari i Rumuni, kao i Srbi iz Crne Gore i Dalmacije, uputili su molbu upravo ruskom caru, kao pravoslavnom vladaru koji je imao mogućnost i sredstva da pomogne njihovu pobožnu nameru. Iako je Rusa u to vreme u Argentini bilo malo, car se odazvao molbi i 14. juna 1888. godine otvoren je prvi pravoslavni hram, smešten u dve iznajmljene prostorije. Prvu Svetu Liturgiju služio je 13. januara 1889. godine sveštenik Mihail Ivanov, poslat iz Rusije. Ovaj hram funkcionisao je kao crkva pri ruskom poslanstvu u Buenos Ajresu.
Kamen temeljac za rusku crkvu Svete Trojice položen je 18. decembra 1898. godine. Najveći deo sredstava za izgradnju novog hrama darovao je sam imperator Aleksandar III, a među dobrotvorima su bili i drugi članovi carske porodice — carica Marija Fjodorovna i budući car Nikolaj II. Svoj prilog za izgradnju pravoslavnog hrama u Buenos Ajresu poslao je i Sveti Jovan Kronštatski. Projekat hrama izradio je arhitekta Svetog Sinoda Ruske crkve Mihail Preobraženski u Sankt Peterburgu. Izgradnjom je rukovodio norveško-argentinski arhitekta Aleksandar Kristofersen, koji je živeo u Argentini, uz pomoć ruskog inženjera Petra Konija. Hram je osvećen 10. oktobra 1901. godine u prisustvu argentinskog predsednika Hulija Argentina Roke.
Prvi starešina hrama Svete Trojice bio je sveštenik Konstantin Izrascov, koji je u Argentinu poslat 1891. godine. Otac Konstantin dobio je diplomatski status „atašea pri Ruskom Imperatorskom poslanstvu“, što mu je omogućilo da prisustvuje zvaničnim prijemima koje su priređivali predsednik republike i ministri. Taj diplomatski položaj otvorio mu je vrata za ulazak u visoke krugove argentinskog društva, što će imati značajne pozitivne posledice za razvoj Pravoslavlja u Argentini. Ipak, kako će se kasnije pokazati, otac Konstantin Izrascov odigrao je i negativnu ulogu pred kraj života, doprinevši stvaranju raskola unutar Ruske crkve u Argentini. Uprkos tome, zbog velikih zasluga za utemeljenje Pravoslavlja na južnoameričkom kontinentu, nazvan je „apostolom Južne Amerike“.
Parohijani ruskog hrama Svete Trojice bili su i pripadnici brojne arapske pravoslavne zajednice. Antiohijski patrijarh Grigorije IV Hadad (1906–1928) poslao je prve sveštenike u Argentinu. Kao patrijaršijski vikar, 1918. godine stigao je sveštenik Ignatije Aburas. Prvi hram Antiohijske patrijaršije podignut je 1914. godine u gradu Santijago del Estero, gde je već 1928. bilo oko šest hiljada vernika.
Za novog patrijaršijskog vikara 1927. godine imenovan je arhimandrit Mihail Haluf, koji je od 1922. godine služio kao sveštenik u argentinskom gradu Kordobi. Kao patrijaršijski vikar putovao je širom zemlje i upoznavao se sa stanjem na parohijama. U predgovoru knjige Consuelo Espiritual („Duhovna uteha“) iz 1934. godine, koja sadrži prevod molitava i teksta Svete Liturgije na španski jezik, izneo je svoje utiske sa pastirskih putovanja. Na prevođenje bogoslužbenih tekstova sa arapskog na španski jezik podstakla ga je stvarna situacija na terenu: mladi više nisu govorili arapski jezik, a samim tim nisu razumeli ni bogosluženja na arapskom. Zbog toga, kako je primetio arhimandrit Mihail, nisu osećali duhovno ispunjenje tokom bogosluženja.
Ovo nepoznavanje maternjeg jezika kod mlade generacije arapskih migranata svedočilo je o njihovoj uspešnoj integraciji u argentinsko društvo. Mnogi pripadnici arapske pravoslavne zajednice obavljali su javne službe u opštinskim i pokrajinskim upravama, pa čak i u strukturama državne vlasti Argentine. Upravo je takva situacija navela sveštenstvo Antiohijske patrijaršije u Argentini da kao bogoslužbeni jezik postepeno prihvati španski.
Pravoslavni Arapi podigli su u Buenos Ajresu hram Svetog Georgija, u kome je 14. marta 1946. godine služena prva Sveta Liturgija. Sveti Sinod Antiohijske patrijaršije izabrao je 1955. godine prvog episkopa za Latinsku Ameriku. Mitropolit Meletije (Savaiti) nosio je titulu mitropolita buenosajreskog, argentinskog, urugvajskog, paragvajskog, čileanskog i sve Hispanske Amerike. Novoizabrani mitropolit stigao je u Argentinu u junu 1956. godine.
Pod ruskim južnim krstom
Posebno poglavlje u istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi predstavlja misija Ruske zagranične crkve. Ovaj period obeležilo je služenje čitave plejade znamenitih arhijereja, od kojih su mnogi bili na različite načine povezani sa Srbijom. Neki od ovih ruskih episkopa školovali su se, živeli ili služili u Srbiji, gde se u to vreme, u Sremskim Karlovcima, nalazio Sinod Ruske zagranične crkve.
Oktobarska revolucija 1917. godine rasejala je Ruse širom sveta. Jedan deo ruske emigracije stigao je i do Južne Amerike, gde su izbeglice nastojale da, i daleko od otadžbine, sačuvaju svoju veru, crkveni poredak i duhovni identitet. Prva eparhija Ruske zagranične crkve u Južnoj Americi osnovana je 1934. godine — bila je to Saopaulska i brazilska eparhija. Potreba za njenim osnivanjem javila se još dvadesetih godina XX veka, usled doseljavanja većeg broja ruskih izbeglica, pre svega Vrangelovih vojnika i pristalica Belog pokreta, u Brazil. Potom se, u drugom talasu, u ovu južnoameričku zemlju doselio i izvestan broj pravoslavnih migranata iz pribaltičkih zemalja. Za njihove duhovne potrebe osnovana je 1927. godine parohija Svetog Nikolaja u Sao Paolu. Za prvog episkopa brazilskog izabran je 1935. godine vladika Teodosije Smajlovič (1884–1968).
Veći broj Rusa stiže u Južnu Ameriku tek nakon Drugog svetskog rata, počev od 1948. godine. Prva država koja je otvorila vrata ruskim belim emigrantima bila je Argentina. Argentinski predsednik Huan Peron izdao je 1948. godine dekret o prijemu deset hiljada ruskih izbeglica. Među ruskim useljenicima koji su u periodu od 1948. do 1952. godine došli u Argentinu nisu bili samo beli Rusi, koji su napustili zemlje Istočne Evrope zauzete od strane komunističkih režima — Jugoslaviju, Bugarsku, Čehoslovačku, Mađarsku i Rumuniju — već i nekadašnji sovjetski vojnici, koji su se tokom rata našli u nemačkim zarobljeničkim logorima. Po okončanju rata sovjetske vlasti proglasile su ih „izdajnicima otadžbine“ zbog toga što su dospeli u zarobljeništvo. Pošto nisu mogli da se vrate u Sovjetski Savez, mnogi od njih menjali su ime, prezime, pa čak i godinu rođenja, i kretali put Argentine.
Tada je u Argentinu stiglo i više od deset pravoslavnih sveštenika. Ruska zagranična crkva donela je 1947. godine odluku o osnivanju nove eparhije za Argentinu. Za prvog episkopa novoosnovane eparhije izabran je episkop Pantelejmon (Rudik), nekadašnji namesnik Sveto-Uspenske Počajevske lavre. Vladika Pantelejmon stigao je u Argentinu 1948. godine.
Međutim, dolazak novih sveštenika, osnivanje eparhije i postavljenje episkopa izazvali su kod oca Konstantina Izrazcova strah za sopstveni položaj. Ostareli sveštenik, već gotovo slep, posle više od šezdeset godina plodonosnog služenja Pravoslavnoj crkvi u Argentini, odlučio se na tragičan korak — raskol. Još 1921. godine on je, zajedno sa parohijanima hrama Svete Trojice, prešao pod jurisdikciju Ruske zagranične crkve, a Sinod Ruske zagranične crkve odlikovao ga je 1923. godine činom protojereja. Kada je u Brazilu osnovana prva južnoamerička eparhija Ruske zagranične crkve, Argentina je bila izuzeta iz njenog sastava, a upravu nad argentinskim parohijama zadržao je protojerej Konstantin Izrazcov.
Tako je novi episkop Pantelejmon ostao bez sabornog hrama. Osnovana je nova crkva Vaskrsenja Hristovog, koja je delovala u iznajmljenim podrumskim prostorijama. Otac Konstantin Izrazcov iskoristio je svoja poznanstva i veze, koje je decenijama gradio sa kulturnim i političkim vrhom argentinske države — bio je i lični prijatelj predsednika Huana Perona — ne samo da oteža delovanje episkopa Pantelejmona, već i da ga protera sa teritorije Argentine. Na Veliku Sredu 1950. godine vladika Pantelejmon proteran je iz Argentine na osnovu kleveta i optužbi. Jedno kratko vreme upravljao je crkvenim životom iz Montevidea u Urugvaju, a potom je 1951. godine otišao u Tunis, gde je nastavio svoje arhipastirsko služenje.
Drugi buenosajreski i argentinski episkop bio je arhiepiskop Joasaf Skorodumov (1888–1955). Ono što je novog episkopa najviše iznenadilo po dolasku u Buenos Ajres 1951. godine bio je hram ispunjen vernicima — prizor koji je tokom svog služenja u Kanadi retko viđao. Ostale su zabeležene vladičine reči: „Tamo, u Kanadi, nikada nisam video nešto slično. Naprotiv, često se dešavalo da, kada bih nedeljom ili o velikim praznicima služio Svetu Liturgiju, u crkvi bude samo jedna stara vernica. I kada bi došlo vreme da kažem: ‘Mir svima’, ja bih se okrenuo i rekao: ‘Mir tebi, Avdotja’, a ona bi odgovarala: ‘I duhu tvome’.“ Arhiepiskop Joasaf bio je čovek duboko privržen monaštvu. Još u Kanadi osnovao je muški manastir i skit, a i u Buenos Ajresu svoj stan uredio je poput malog manastira. Sa njim je živelo nekoliko monaha, među kojima i Srbin, arhimandrit Sava (Saračević), potonji episkop edmontonski. Arhiepiskop Joasaf živeo je više nego skromno, ali je svima ukazivao očinsku pažnju i gostoprimstvo. Ono što je iz predrevolucionarne Rusije preneo preko Jugoslavije u Severnu i Južnu Ameriku bila je upravo opitna duhovnost i duboka ljubav prema bogosluženju. U crkvi Vaskrsenja Hristovog, smeštenoj u iznajmljenoj podrumskoj prostoriji, vladika je ustanovio puni dnevni krug bogosluženja, koja su se vršila po strogom crkvenom ustavu. Za pevnicom je okupljao omladinu, podučavajući je crkvenom pojanju i tipiku. Na arhijerejskoj katedri u Argentini vladika Joasaf ostao je četiri godine. Upokojio se 1955. godine i sahranjen je na britanskom groblju u Buenos Ajresu.
Delo vladike Joasafa nastavio je arhiepiskop Atanasije Martos (1904–1983). U vreme njegovog arhipastirskog služenja podignut je i osvećen novi saborni hram Vaskrsenja Hristovog u Buenos Ajresu (1957–1960). Vladika je predložio da svaki vernik priloži sredstva za izgradnju jednog kvadratnog metra hrama. Mnogi su se odazvali — neko novčanim prilozima, a neko ličnim trudom i radom na izgradnji crkve. I sam arhiepiskop često je pomagao zidarima, ne ustežući se ni najtežih fizičkih poslova. Arhiepiskop Atanasije uspeo je 1961. godine da vrati hram Svete Trojice u jurisdikciju argentinske eparhije Ruske zagranične crkve. Upokojio se 3. novembra 1983. godine u Buenos Ajresu, a sahranjen je na monaškom groblju manastira Svete Trojice u Džordanvilu, u Sjedinjenim Američkim Državama.
Iz redova ovih ruskih emigranata potekao je i budući episkop Inokentije Petrov (1903–1987). I on je bio jedan od ruskih episkopa čiji je težak izgnanički put vodio preko Srbije. Ivan Nikolajevič Petrov je nakon dolaska u Argentinu, 1948. vodeći aktivan duhovni život, postepeno stupao u crkvenu službu. Arhiepiskop Atanasije (Martos) rukopoložio ga je 1962. godine u čin sveštenika, nakon čega je narednih pet godina služio u Sabornom hramu Vaskrsenja Hristovog u Buenos Ajresu. Otac Jovan je 1967. godine prešao u Paragvaj, gde je u prestonici Asunsionu služio u hramu Pokrova Presvete Bogorodice. Iako već oboleo od teške i neizlečive bolesti, primio je 1982. godine monaški postrig sa imenom Inokentije. Arhijerejski Sabor Ruske zagranične crkve izabrao ga je za episkopa asunsionskog, vikara argentinske eparhije. Hirotonisan je 21. avgusta 1983. godine u Preobraženjskom skitu u Mansonvilu, u Kanadi. Iako već ozbiljno narušenog zdravlja, vladika Inokentije redovno je služio i obilazio svoju pastvu u Paragvaju i Urugvaju. Posle upokojenja arhiepiskopa Atanasija (Martosa), 1984. godine preuzeo je upravu i nad argentinskom eparhijom. Pred kraj života, po sopstvenoj želji, prenet je u Buenos Ajres, gde se 13. decembra 1987. godine predstavio u Gospodu. Sahranjen je na britanskom groblju, pored arhiepiskopa Joasafa.
U Venecueli do 1947. godine gotovo da nije bilo ruskih emigranata. Te godine venecuelanska vlada uputila je poziv migrantima iz Evrope da nasele udaljene i slabo naseljene oblasti zemlje. Mnoge ruske izbeglice, tražeći sigurniji i bolji život, iskoristile su ovu priliku i naselile se u Venecueli. Prvi pravoslavni hram u ovoj zemlji podignut je 1950. godine u gradu Valensiji i posvećen prazniku ikone Presvete Bogorodice „Znamenje“. U Karakasu je 1955. godine osvećen hram Svetog Nikolaja, koji će postati i saborni hram karakaske i venecuelanske eparhije. Za prvog episkopa novoosnovane eparhije hirotonisan je 16. marta 1957. godine arhimandrit Serafim Sveževski (1899–1996). Arhiepiskop karakaski i venecuelanski Serafim upravljao je eparhijom punih dvadeset i sedam godina. Tokom svog arhipastirskog služenja posebnu pažnju posvećivao je tumačenju Svetog Pisma, jer je uvideo da vernici nedovoljno poznaju biblijske tekstove. Sa istom revnošću objašnjavao je i bogoslužbene i liturgijske tekstove. Mnoga svoja tumačenja i pouke umnožavao je i u štampanom obliku delio vernicima. Arhiepiskop Serafim povukao se u mirovinu 1983. godine i nastavio svoj monaški podvig u Novo-Divijevskom manastiru u Sjedinjenim Američkim Državama. Upokojio se 1996. godine i sahranjen je u manastiru Svete Trojice u Džordanvilu.
Ovde smo pomenuli tek ponešto iz života i dela prvih pravoslavnih episkopa u Južnoj Americi. Upravo je ovom prvom pokolenju arhijereja — ruskih izbeglica i izgnanika — dopao jedan od najtežih udela u istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi. Izgubivši otadžbinu, oni su daleko od Rusije nastojali da sačuvaju njen duhovni lik i da na drugom kraju sveta stvore novi dom za svoj narod i svoju Crkvu. Pred njima je stajao ogroman zadatak: trebalo je podizati hramove, organizovati parohije, sabirati rasejani narod i očuvati pravoslavnu veru u pretežno rimokatoličkom okruženju Latinske Amerike. Njihova misija u početku je bila pre svega unutrašnja — usmerena ka sopstvenom narodu, izbeglicama koje su u tuđini tražile duhovni oslonac, utehu i osećaj pripadnosti. Iza ovih arhijereja ostale su desetine hramova, parohija i duhovnih zajednica, ali i nešto daleko važnije: oni su upalili kandilo Pravoslavlja na južnoameričkom kontinentu. U siromaštvu, izgnanstvu i često potpunoj neizvesnosti, postavili su temelje na kojima će kasnije generacije nastaviti da grade. Drugo pokolenje pravoslavnih episkopa u Latinskoj Americi naslediće njihov trud i nastaviti da seje seme pravoslavne vere i pobožnosti po duboko uzoranoj brazdi svojih prethodnika.
Izlazak Pravoslavlja u susret ka Latinoamerikancima
Za istoriju latinoameričkog Pravoslavlja u drugoj polovini XX veka od posebnog je značaja služenje trojice znamenitih pravoslavnih arhijereja na južnoameričkom kontinentu. Episkop nazijanski dr Pavle de Baljester (Pablo de Ballester), Konstantinopoljska patrijaršija; episkop Aleksandar Mileant, Ruska zagranična crkva i mitropolit Antonije Čedraui, Antiohijska patrijaršija, bili su ljudi duboke vere, širokog kako bogoslovskog tako i svetovnog obrazovanja i velikog pastirskog talenta. Svako od njih na mestu svog episkopskog služenja i podviga ostavio je tako dubok i neizbrisiv trag tako da su njihova imena postala sinonim za Pravoslavlje u Latinskoj Americi.
Posebno mesto u istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi pripada episkopu nazijanskom dr Pavlu de Baljesteru (1927–1984), jednoj od najneobičnijih ličnosti savremenog pravoslavnog misionarstva na hispanskom govornom području. Rođen u Barseloni u rimokatoličkoj porodici katalonsko-aragonskog porekla, mladi Pablo je još u mladosti stupio u red franjevaca kapucina i posvetio se izučavanju filosofije i teologije. Međutim, njegovo interesovanje za Istok i Pravoslavlje vremenom je postajalo sve dublje, te je 1952. godine u Atini primljen u Pravoslavnu Crkvu, gde je primio monaški postrig sa imenom Pavle.
Svoje bogoslovsko obrazovanje sticao je u Atini, Solunu i na Halki, a već kao mlad arhimandrit privukao je pažnju vaseljenskog patrijarha Atinagore. Tokom boravka u Carigradskoj patrijaršiji prevodio je na španski jezik Svetu Liturgiju Svetog Jovana Zlatoustog, što će postati samo početak njegovog velikog misionarskog i prevodilačkog rada.
U Meksiko je stigao 1961. godine, u vreme kada je pravoslavno prisustvo u tom delu Latinske Amerike bilo veoma skromno i uglavnom ograničeno na grčke i arapske emigrantske zajednice. Otac Pavle je brzo shvatio da Pravoslavlje u Latinskoj Americi ne može ostati zatvoreno u etničkim okvirima i da je neophodno da progovori jezikom samih Latinoamerikanaca. Zato je posebnu pažnju posvetio bogosluženju na španskom jeziku i prevođenju osnovnih liturgijskih tekstova. Njegovi prevodi Svete Liturgije, akatista i drugih bogoslužbenih posledovanja predstavljali su jedan od najvažnijih koraka ka ukorenjivanju Pravoslavlja u hispanskom svetu.
Istovremeno, episkop Pavle razvio je i izuzetno široku intelektualnu i kulturnu delatnost. Predavao je starogrčki jezik i helensku civilizaciju na meksičkim univerzitetima, osnovao Helenski kulturni centar u Meksiko Sitiju i prevodio na španski jezik dela antičkih grčkih tragičara i pisaca. Zahvaljujući svom obrazovanju, harizmi i kulturnom delovanju, postao je poznata ličnost u intelektualnim i umetničkim krugovima Meksika. Međutim, uprkos velikom ugledu u kulturnom životu, on nikada nije napuštao svoje osnovno prizvanje — misiju Pravoslavne Crkve.
Poseban značaj za razvoj Pravoslavlja u Meksiku imala je izgradnja Sabornog hrama Svete Sofije u Meksiko Sitiju, čije je podizanje pokrenuo upravo otac Pavle. Hram je osvećen 1968. godine i do danas predstavlja sedište Grčke pravoslavne arhiepiskopije u Meksiku. Podizanjem ovog hrama pravoslavno prisustvo u Meksiku dobilo je svoj trajni duhovni i institucionalni centar.
Godine 1970. hirotonisan je za episkopa nazijanskog i postavljen za vikara arhiepiskopa američkog Jakova, za Meksiko, Centralnu Ameriku i Karibe. Kao arhijerej nastavio je da obilazi pravoslavne zajednice širom Latinske Amerike, služeći u Panami, Kolumbiji, Gvatemali, na Kubi i u Portoriku. U to vreme bio je jedan od retkih pravoslavnih episkopa koji su nastojali da Pravoslavlje predstave ne samo doseljenicima već i samom latinoameričkom društvu.
Njegov život okončan je tragično. Posle Svete Liturgije, 22. januara 1984. godine, teško je ranjen u atentatu u Meksiko Sitiju, a nekoliko dana kasnije podlegao je zadobijenim povredama. Iza sebe je ostavio brojna bogoslovska, prevodilačka i kulturna dela, ali pre svega živo sećanje na čoveka koji je među prvima pokušao da Pravoslavlje istinski ukoreni u hispanskom svetu.
Može se reći da je episkop Pavle de Baljester u mnogo čemu bio ispred svog vremena. U periodu kada je Pravoslavlje u Latinskoj Americi još uvek uglavnom živelo unutar etničkih zajednica doseljenika, on je već razmišljao misionarski i nastojao da pravoslavnu veru približi širem latinoameričkom društvu. Upravo zbog toga njegovo ime i danas zauzima posebno mesto u istoriji Pravoslavlja na ovom kontinentu.
Još jedna znamenita ličnost koja je ostavila dubok trag u istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi bio je episkop Aleksandar Mileant (1938–2005), pravoslavni bogoslov, misionar i jedan od pionira pravoslavne misije na internetu. Rođen je u Odesi u porodici vojnih oficira, ali je vihor Drugog svetskog rata i njegovu porodicu odveo u izbeglištvo. Nakon boravka u Pragu i Rimu, porodica Mileant stigla je 1948. godine u Argentinu, gde je budući vladika odrastao u ruskoj emigrantskoj sredini Buenos Ajresa.
Još kao dečak aktivno je učestvovao u bogoslužbenom životu ruske crkvene zajednice u argentinskoj prestonici i prisluživao arhiepiskopima Pantelejmonu i Atanasiju (Martosu), pod čijim je duhovnim uticajem sazrevao njegov crkveni poziv. Posle završenih studija u Argentini odlazi 1963. godine u Sjedinjene Američke Države i upisuje Svetotrojičku duhovnu seminariju u Džordanvilu, jedno od najvažnijih duhovnih središta ruske emigracije. Nakon rukopoloženja u čin sveštenika 1967. godine, više od tri decenije služio je kao starešina hrama Pokrova Presvete Bogorodice u Los Anđelesu.
Posebnu osobenost ličnosti oca Aleksandra predstavljalo je spajanje duboke crkvenosti i savremenog naučnog obrazovanja. Pored bogoslovlja, završio je i doktorske studije iz elektrotehnike, a jedno vreme radio je i kao inženjer u jednom od odeljenja NASA-e. Upravo će mu poznavanje savremenih informatičkih tehnologija omogućiti da razvije jednu od najznačajnijih pravoslavnih misija na internetu krajem XX veka.
Ruska zagranična crkva izabrala ga je 1998. godine za episkopa Južne Amerike sa sedištem u Buenos Ajresu. U vreme kada je eparhija prolazila kroz ozbiljne finansijske i organizacione poteškoće, vladika Aleksandar nije se ograničio samo na administrativno upravljanje. Nastojao je da nastavi misionarsko delo svojih prethodnika, posebno radeći na približavanju Pravoslavlja narodima Latinske Amerike. Organizovao je prevod bogoslužbenih tekstova na španski i portugalski jezik, a i sam je pisao veliki broj bogoslovskih i katihetskih tekstova namenjenih pravoslavnoj misiji.
Njegovo misionarsko delo posebno je značajno zbog ranog i veoma uspešnog korišćenja interneta u svrhu širenja pravoslavne vere. Pokretanjem internet stranice fatheralexander.org omogućio je hiljadama ljudi širom sveta da se prvi put susretnu sa Pravoslavljem. Tekstovi episkopa Aleksandra, pisani jednostavnim i pristupačnim jezikom, obrađivali su teme iz dogmatike, Svetog Pisma, duhovnog života, istorije Crkve i savremenih društvenih pitanja. O razmerama njegovog misionarskog podviga svedoči i činjenica da je u periodu od 1985. do 2005. godine objavljeno više od 763 misionarske brošure. Od tog broja, 300 je štampano na ruskom jeziku, 192 na engleskom, 168 na španskom i 103 na portugalskom jeziku. Značajan deo ovog rada episkop je finansirao sopstvenim sredstvima, smatrajući misiju Crkve svojim najvažnijim životnim prizvanjem.
Poslednje godine života proveo je noseći tešku bolest sa velikom duhovnom smirenošću. Upokojio se 12. septembra 2005. godine, ostavivši za sobom bogato misionarsko i bogoslovsko nasleđe. U istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi ostao je upamćen kao arhijerej koji je pravoslavnu misiju povezao sa savremenim sredstvima komunikacije i koji je među prvima shvatio da internet može postati prostor pravoslavnog svedočenja i susreta Crkve sa savremenim čovekom.
Neizbrisiv trag u istoriji Pravoslavlja u Latinskoj Americi ostavio je i mitropolit Antonije Čedraui (1932–2017), dugogodišnji predstojatelj antiohijske arhiepiskopije za Meksiko, Venecuelu, Centralnu Ameriku i Karibe. Rođen je u libanskom Tripoliju, a bogoslovsko obrazovanje stekao je na institutu Svetog Jovana Damaskina u Balamandu i u Atini. Nakon službe sekretara mitropolita Tripolija i antiohijskog patrijarha, izabran je 1966. godine za episkopa i patrijaršijskog vikara za Meksiko i šire područje Latinske Amerike.
Iste godine stigao je u Meksiko, ne poznajući španski jezik, u zemlju u kojoj će provesti više od pola veka arhipastirskog služenja. Svojim trudom, disciplinom i izuzetnim pastirskim darom postepeno je postao duhovni oslonac brojne libanske i arapske dijaspore u Latinskoj Americi. Istovremeno, mitropolit Antonije nije ostao zatvoren u okvirima emigrantske zajednice, već je nastojao da Pravoslavlje učini vidljivim i prisutnim u širem meksičkom i latinoameričkom društvu.
Tokom njegovog dugog arhijerejskog služenja antiohijska crkvena misija u Meksiku doživela je značajan razvoj. Sveti Sinod Antiohijske patrijaršije uzdigao je 1996. godine eparhiju na rang mitropolije, a mitropolit Antonije dobio je čin arhiepiskopa. Za vreme njegove uprave podignut je i velelepni Saborni hram Svetih apostola Petra i Pavla u Meksiko Sitiju, čiji je kamen temeljac položen 2006. godine, dok je hram osvećen 2011. Ovaj saborni hram postao je jedan od najznačajnijih pravoslavnih duhovnih centara u Latinskoj Americi i simbol trajnog prisustva Antiohijske patrijaršije na ovom prostoru.
Mitropolit Antonije bio je poznat i daleko izvan granica pravoslavne zajednice. Zahvaljujući svojoj harizmi, sposobnosti da okuplja ljude i bliskim vezama sa političkim, kulturnim i privrednim krugovima Meksika, postao je jedna od najprepoznatljivijih ličnosti hrišćanskog Istoka u Latinskoj Americi. Održavao je dobre odnose sa meksičkim državnim vrhom, a njegovi rođendani i imendani okupljali su brojne političare, diplomate, privrednike i predstavnike različitih verskih zajednica. Tako je Pravoslavlje, zahvaljujući njegovom prisustvu i delovanju, postalo vidljivije u javnom i kulturnom životu Meksika. O širini njegovog uticaja svedoči i činjenica da je 2010. godine izabran za redovnog člana Nacionalne akademije istorije i geografije Meksika.
Posebno je značajno što je mitropolit Antonije uspeo da spoji vernost antiohijskom duhovnom nasleđu sa postepenim ukorenjivanjem Pravoslavlja u latinoameričkom kontekstu. Pod njegovim vođstvom antiohijska zajednica u Meksiku prerasla je okvire klasične emigrantske dijaspore i postala jedan od najorganizovanijih i najstabilnijih centara Pravoslavlja u Latinskoj Americi.
Upokojio se 14. jula 2017. godine u 85. godini života, ostavivši iza sebe snažno institucionalno i duhovno nasleđe. Za mnoge pravoslavne vernike u Meksiku i širom Latinske Amerike mitropolit Antonije ostao je simbol jedne epohe u kojoj je Pravoslavlje dobilo svoje čvrsto mesto u religijskom i društvenom životu kontinenta.
Veliki doprinos pravoslavnoj misiji u Latinskoj Americi dao je i mitropolit Siluan (Musi), koji je od 2006. do 2018. godine služio kao mitropolit buenosajreski i cele Argentine Antiohijske patrijaršije. Rođen 1967. godine u Venecueli, u porodici libansko-sirijskog porekla, mitropolit Siluan predstavljao je novo pokolenje pravoslavnih arhijereja koji su već bili duboko ukorenjeni u latinoamerički prostor. Zahvaljujući tome što mu je španski jezik bio maternji, po dolasku u Argentinu mogao je odmah da razvije živu i neposrednu misionarsku delatnost.
Posle studija elektrotehnike u Bejrutu, bogoslovsko obrazovanje sticao je u Parizu i Solunu, a pre dolaska u Argentinu služio je kao sveštenik u mitropoliji Alepa. Kao arhijerej u Buenos Ajresu posebno se istakao propovedničkim i pastirskim radom. Njegove propovedi na španskom jeziku, sabrane u više tomova, svedoče o nastojanju da pravoslavnu duhovnost približi savremenom latinoameričkom čoveku jasnim i razumljivim jezikom.
Mnogi mladi Latinoamerikanci koji su pristupili Pravoslavlju upravo su u mitropolitu Siluanu prepoznali arhijereja svetootačkog duha i izrazite duhovne harizme. Posebno je značajno što je pravoslavnu veru predstavljao ne kao „istočnjačku religiju“ zatvorenu u okvirima etničkih zajednica, već kao živo i univerzalno hrišćansko predanje dostupno i blisko narodima Latinske Amerike. O njegovoj povezanosti sa pravoslavnim slovenskim nasleđem svedoči i prevod na španski jezik knjige „Kasijana“ Svetog vladike Nikolaja Velimirovića.
Zbog svog pastirskog i duhovnog ugleda Sveti Sinod Antiohijske patrijaršije izabrao ga je 2018. godine za mitropolita Livanskih gora. Ipak, njegove godine provedene u Argentini ostale su upamćene kao period snažnog duhovnog oživljavanja i misionarskog širenja Pravoslavlja među latinoameričkim narodima.
Značaj ovih pravoslavnih arhijereja leži u tome što su u drugoj polovini XX i početkom XXI veka uspeli da Pravoslavlje izvedu iz uskih etničkih okvira emigrantskih zajednica i učine ga vidljivim na široj društvenoj i kulturnoj sceni Latinske Amerike. Svojim obrazovanjem, kulturom, misionarskom otvorenošću i pastirskim trudom pokazali su da Pravoslavna Crkva na ovom kontinentu nije tek jedna od brojnih verskih grupa, već živa projava Svete, Saborne i Apostolske Crkve.
Za razliku od prvih generacija pravoslavnih emigranata, čiji je glavni zadatak bio očuvanje vere u rasejanju, ovi arhijereji su pravoslavnu propoved uputili i samim narodima Latinske Amerike. Upravo zahvaljujući njihovom misionarskom delu, danas na ovom kontinentu postoje pravoslavne parohije koje čine Latinoamerikanci i u kojima služe sveštenici rođeni u latinoameričkim zemljama.
Posebno zanimljiv primer ukorenjivanja Pravoslavlja među samim narodima Latinske Amerike predstavlja istorija Eparhije Meksiko Sitija i svega Meksika Pravoslavne Crkve u Americi (OCA). Za razliku od većine pravoslavnih zajednica na kontinentu, koje su nastale trudom grčkih, arapskih ili ruskih emigranata, ova eparhija nije bila plod klasične pravoslavne misije među doseljenicima, već rezultat bogoslovskog i duhovnog traganja jedne grupe samih Meksikanaca.
U središtu ove neobične priče nalazio se dr Hose Kortes i Olmos, potonji episkop Josif, prvi Meksikanac koji je postao pravoslavni arhijerej. Rođen 1923. godine, školovan u isusovačkim ustanovama u Meksiku, Barseloni i Rimu, stekao je doktorat iz kanonskog prava i jedno vreme predavao u isusovačkom koledžu Belen u Havani. Nezadovoljan stanjem u Rimokatoličkoj crkvi, napustio ju je i pristupio Meksičkoj nacionalnoj katoličkoj crkvi, koja je nastala u složenim političkim okolnostima posle Meksičke revolucije i oštrog sukoba države sa Rimokatoličkom crkvom.
Međutim, bogoslovsko traganje Hosea Kortesa nije se tu završilo. Upoznavši se sa pravoslavnim učenjem, postepeno je uvideo ograničenja starokatoličke eklisiologije i počeo da traži put ka Pravoslavlju. Zbog toga je svoju zajednicu preimenovao u „Pravoslavnu katoličansku crkvu u Meksiku“ i stupio u kontakt sa sveštenikom Dimitrijem Rojsterom, starešinom hrama Svetog Serafima Sarovskog u Dalasu, potonjim episkopom i jednom od najznačajnijih ličnosti Pravoslavne Crkve u Americi.
Upravo je otac Dimitrije odigrao ključnu ulogu u približavanju ove meksičke zajednice Pravoslavlju. On je čitav slučaj izneo pred jerarhiju Pravoslavne Crkve u Americi i aktivno učestvovao u višegodišnjim razgovorima koji su na kraju doveli do primanja čitave grupe meksičkih sveštenika i vernika u okrilje Pravoslavne Crkve. Tako je 1972. godine osnovan Meksički egzarhat Pravoslavne Crkve u Americi, a dr Hose Kortes i Olmos hirotonisan je u Njujorku za episkopa Josifa — prvog pravoslavnog arhijereja meksičkog porekla u istoriji Pravoslavne Crkve.
Ovaj događaj predstavljao je jedan od prvih značajnih primera organizovanog prihvatanja Pravoslavlja od strane samih Latinoamerikanaca, nezavisno od etničkih pravoslavnih dijaspora. Protojerej Aleksandar Šmeman imao je priliku da avgusta meseca 1976. godine boravi u Meksiko Sitiju i da služi sa episkopom Josifom i episkopom Dimitrijem (Rojsterom). O svom boravku i utiscima ostavio je veoma zanimljiv zapis u svom dnevniku: „U sedam sati večernja u nedovršenoj sabornoj crkvi. Služe mladi sveštenik i mladi đakon. Ushićen sam tim meksičkim pravoslavljem, primljenim na jedan tako naivan, detinji način, sa takvim poverenjem i celovitošću. Sve je siromašno, a sve blista i svuda su ta crnooka dečica koja ti se pružaju sa jednom anđeoskom lakoćom i lepotom. Tek posle devet stižem u hotel, skrhan od umora, ali potpuno srećan. Jutros prvi put sunce i plavo nebo. Druga arhijerejska Liturgija sa dvojicom arhijereja… Stojeći kraj časne trpeze, razmišljao sam: od sveg ovog mnoštva naroda jedino ja sam pravoslavan po rođenju. Posmatrajući lica starih žena, prelepa u svojoj strogoći i čovečnosti, u mislima sam sve vreme ponavljao: Sakrio si od mudrih a otkrio si deci… (Mt 11, 25). Punoća radosti“
Do upokojenja episkopa Josifa 1983. godine u Meksiku su već postojali saborni hram Vaznesenja Gospodnjeg u Meksiko Sitiju, 7 velikih parohija, 15 misija, kao i zajednica od 20.000 pravoslavnih Meksikanaca. Iako je posle njegove smrti egzarhat dugo ostao bez sopstvenog arhijereja, misija nije ugašena. Za drugog meksičkog episkopa 2005. godine hirotonisan je arhimandrit Aleksije (Paćeko), a egzarhat je 2009. uzdignut na rang eparhije. Meksička eparhija Pravoslavne Crkve u Americi nastavlja svoju misiju širenja Pravoslavlja među Meksikancima. Danas se u sastavu ove eparhije nalazi pet parohija i četrnaest misionarskih zajednica, u kojima služi 22 sveštenika i devet đakona. U okviru eparhije deluju i dve monaške zajednice — ženski manastir Svete Trojice i monaško bratstvo pri sabornom hramu Vaznesenja Gospodnjeg u Meksiko Sitiju.
Istorija ove eparhije svedoči da Pravoslavlje u Latinskoj Americi nije ostalo samo vera doseljenika sa Bliskog istoka, iz Grčke ili Rusije, već da je postepeno počelo da pušta korene i među samim narodima ovog kontinenta. Upravo u tome leži poseban značaj meksičkog pravoslavnog iskustva.
Nastavlja se
Izvor: Život Crkve
