Piše: Reza Benham
Prevod: Žurnal
Strateški i duhovni značaj Hormuskog moreuza duboko je utkan u identitet Irana. On predstavlja jednu od najtrajnijih geografskih konstanti iranske istorije. Tokom hiljada godina ovaj uski morski prolaz bio je glavna arterija persijske političke i ekonomske moći, istorijskog pamćenja i kulture.
Bilo da je u doba Sasanida čuvao zoroastrijske trgovačke puteve, da je u epohi Safavida služio za istiskivanje evropskih sila iz regiona ili da danas nadzire jednu od najvažnijih svjetskih energetskih ruta, geopolitički identitet Irana neraskidivo je povezan sa ovim uskim pojasom mora.
Hormuz je opipljivo oličenje suvereniteta, mjesto koje osigurava da „Prolaz palmovih gajeva“, zajedno sa svojim božanskim imenjakom Ahurom Mazdom, ostane jedna od žižnih tačaka svjetske istorije.
Lingvisti i istoričari porijeklo imena „Hormuz“ dovode u vezu sa „Ohrmazdom“, srednjopersijskim oblikom imena Ahura Mazda, vrhovnog božanstva zoroastrizma. Za drevne persijske vladare ovaj morski prolaz bio je mnogo više od trgovačkog puta; on je predstavljao produžetak kosmičkog i božanskog poretka na kojem je počivalo njihovo carstvo.
Prema jednom tumačenju, u drevnim govorima južnog Irana naziv se razvio iz izraza „Hur-Mog“. U lokalnom govoru pokrajine Hormozgan riječ hur označava morski prolaz ili vodeni put, dok mog označava palme. Za ljude koji su na tom prostoru živjeli hiljadama godina, moreuz nije bio strateška tačka na kojoj se sudaraju carstva i kontrolišu prolazi; on je jednostavno bio —Prolaz palmovih gajeva.
Hormuski moreuz predstavlja jedan dubok istorijski paradoks. Njegovo ime priziva Ahuru Mazdu, zoroastrijanski izvor kosmičkog sklada i poretka. A ipak, danas je ovaj uski morski prolaz — čiji je izvorni duhovni ideal bio sažet u načelu humata, hukhta, huvarshta („dobre misli, dobre riječi i dobra djela“) – postao jedno od glavnih žarišta međunarodnih geopolitičkih trvenja i nestabilnosti svjetske trgovine.
Mnogo prije nego što je postao žila kucavica savremene globalne ekonomije, Hormuski moreuz bio je sveto i strateško pomorsko vratište Persijskog carstva. Kroz njega su prolazili ne samo trgovački putevi i ratne flote nego i sama predstava o carstvu kao odrazu kosmičkog poretka na zemlji. Za drevne Persijance ovaj prolaz nije bio puka geografska odrednica, već mjesto na kojem su se susretali trgovina, vlast i sveti poredak svijeta.
Ahemenidsko carstvo, koje je 550. godine prije nove ere osnovao Kir Veliki, bilo je prva velika sila koja je prepoznala moreuz kao stratešku arteriju koju treba staviti pod svoju kontrolu. Sam naziv Hormuz vezuje se za Sasanidsko carstvo (224–651), posljednje veliko predislamsko persijsko carstvo, u čije je vrijeme zoroastrizam postao državna religija.
Tokom sasanidske epohe, zoroastrijski vladari proširili su svoju vlast sa Iranske visoravni na obje obale moreuza. Podižući utvrđenja i razvijajući obalsku infrastrukturu na ulazu u Persijski zaliv, obezbijedili su nadzor nad izuzetno unosnim pomorskim trgovačkim putevima koji su povezivali Mesopotamiju, Indijski potkontinent i druge krajeve tadašnjeg svijeta.
Kontrola nad Hormuskim moreuzom – jedinim morskim prolazom koji povezuje Persijski zaliv sa otvorenim okeanom — vijekovima je predstavljala jedan od temelja imperijalne moći u zapadnoj Aziji. Vlast nad njim prelazila je iz ruku u ruke: od sasanidskih vladara i Abasidskog kalifata, preko moćne Kraljevine Hormuz, pa sve do evropskih kolonijalnih sila koje su postepeno širile svoj uticaj na Istoku.
Kada je Safavidsko carstvo u XVII vijeku potisnulo Portugalce i ponovo ovladalo ovim područjem, moreuz je iznova postao jedno od ključnih uporišta iranske geopolitičke moći. U modernom dobu njegov značaj dobio je globalne razmjere nakon otkrića nafte u Iranu 1908. godine. Od tog trenutka ovaj drevni prolaz prestao je biti samo regionalna strateška tačka i postao jedan od najvažnijih čvorova svjetske energetske i trgovinske mreže.
Značaj Hormuskog moreuza daleko prevazilazi puki transport nafte, tečnog prirodnog gasa i robe koja pokreće svjetsku trgovinu.
Kroz istoriju je ovaj uski morski prolaz predstavljao prirodno raskršće civilizacija, mjesto susreta i prožimanja persijske, arapske i indijske umjetnosti, filozofije i vjerskih predstava. Bogatstvo stečeno oporezivanjem trgovine koja je prolazila ovim putevima omogućilo je procvat lučkih gradova poput starog Hormuza, u kojima su podizane veličanstvene džamije i složena arhitektonska zdanja koja i danas svjedoče o nekadašnjem blagostanju.
U savremenom dobu, naročito nakon Iranske revolucije 1979. godine, politička geografija Irana postala je neraskidivo povezana sa jedinstvenim geografskim osobinama moreuza. Njegovi glavni plovni koridori izuzetno su uski, zbog čega trgovački i ratni brodovi moraju prolaziti kroz teritorijalne vode Irana i Omana.
Nekadašnja otvorena međunarodna pomorska saobraćajnica danas se nalazi u središtu sukoba koji je izbio nakon američko-izraelskog rata protiv Islamske Republike Iran 28. februara. Iz perspektive Teherana, kontrola nad moreuzom predstavlja asimetrično sredstvo suprotstavljanja nadmoćnijoj stranoj vojnoj sili. Iran se u tome uspješno oslanja na svoju geografsku prednost, koristeći obalske raketne sisteme, brze udarne čamce i strateški važna ostrva kako bi održao uticaj nad ovim prostorom.
Danas Hormuski moreuz, kroz koji prolazi gotovo petina svjetskih dnevnih isporuka energenata, ostaje najjači adut iranske političke geografije. Taj prolaz Iranu obezbjeđuje nespornu ekonomsku i stratešku prednost, dajući mu značajan uticaj na tokove svjetske energetike i međunarodne trgovine.
Od svetih asocijacija zoroastrijske starine do savremenog doba energetske diplomatije, Hormuski moreuz ostao je jedna od ključnih odrednica iranske političke geografije. On je i dalje uska kapija na kojoj se ukrštaju geopolitičke ambicije, ekonomski životni tokovi i istorijsko nasljeđe Irana sa interesima i kretanjima šireg svijeta.
M. Reza Behnam je politikolog specijalizovan za istoriju, politiku i državne sisteme Bliskog istoka.
Izvor: Consortium News
