Piše: Vuk Bačanović
„Referendum – priča o izmišljenoj slobodi“ nije dokumentarac, nego tabloidni splačinogram novosadskog Centra za društvenu stabilnost, institucije čije ime zvuči kao da ga je osnovalo Ministarstvo za destabilizaciju, a to je zato jer ga upravo takvo ministarstvo i jeste osnovalo. To odaje savršena kolonijalna retorika. Kad se režimska propaganda krajnjeg morbiditeta nazove stabilnošću, a prijetnja „ćeraćemo se još“ kulturnim dijalogom, jasno je da smo ušli u onu dimenziju naprednjačke zone sumraka u kojoj udruženje piromana otvara školu protivpožarne zaštite.
Zbog toga nema naročite potrebe za dubinskom analizom sadržaja ove vučićevštine, jer je već na nivou njene retoričke konstrukcije i simboličke režije jasno sa kakvom je političkom namjerom proizvedena. Njen cilj nije da ponudi ozbiljno objašnjenje složene geneze srbijansko-crnogorskih odnosa — što bi, uostalom, zahtijevalo izvjesnu mjeru istoriografskog znanja, arhivskog rada i intelektualne discipline, a ne samo tabloidnu montažu praćenu muzikom za polufinale „Zadruge“. Naprotiv, njena suštinska funkcija jeste da unaprijed delegitimiše i moralno kompromituje svaki oblik prirodnog srbijansko-crnogorskog približavanja, predstavljajući ga kao nešto podozrivo, ponižavajuće ili istorijski „nečisto“.
Vuk Bačanović: Srećan Dan nezavisnosti i ugodan boravak „neđe drugo“
U tom smislu, čitav ovaj kvazidokumentarni poduhvat više podsjeća na kolonijalni priručnik za upravljanje periferijom nego na istorijski film. Jer imperijalna logika oduvijek počiva na istom principu: srodne zajednice treba držati u stanju trajne međusobne sumnje, a njihove kulturne i istorijske veze neprestano trovati vulgarizovanim narativima o „izdaji“, „sramoti“ i „nižoj rasi“. Zato ovdje nije riječ o istoriji, nego o političkoj tehnologiji proizvodnje gađenja, prilagođenoj epohi u kojoj Informer glumi institut, a tabloidni kafanski trač o seksualnom moralu prababa u kojoj su potlačene žene glavni krivci, pokušava da se predstavi kao istorijska analiza.
Upravo zbog toga je i odabrana morbidna insinuacija o italijanskim vojnicima koji su „čuvali“ cetinjske porodice, a naročito žene, dok su Cetinjani ratovali „širom Jugoslavije“. Potpis naručioca je više nego vidljiv — pornografska fantazija Vučićevih tabloida presvučena u dokumentaristički kaput. U tom trenutku film prestaje biti čak i propaganda i postaje birtijski grafit najgore vrste: mizogin, prljav, voajerski, sa svim onim prepoznatljivim smradom Informerove imaginacije: istorija ne tumači nego uvredljivo seksualizuje, dok plaćeni ološ navija.
Ali upravo tu nastaje savršena simbioza dvije bijede. Beogradska propagandna baruština nabacuje loptu onoj najprostijoj struji crnogorskog suverenističkog medijskog folklora, naročito oko portala Aktuelno, gdje se godinama proizvodi kontra-mitologija o „šetačima opanaka“. Tamo se, recimo, „šetanje opanaka“ godinama predstavlja kao navodni „drevni srpski običaj“, uz prizemnu priču o domaćinima koji šetaju oko kuće dok Osmanlije „obavljaju neodložne poslove“ sa ženama iz porodice.
Ima toga još: naslov „Čim pretke uguraju kod Cetinja, oni opanci koji su šetani oko kuće, nijesu njihovi“, pa komentatorsko orgijanje o „Vučićevim šetačima opanaka“, „popovima Crkve Srbije“ i „BIA“, ili dosjetke o „četničkom opanku“. To je isti simbolički mulj, samo sa obrnutim predznakom: jedni Crnogorcima poručuju da su izmišljeni, drugi Srbima i onim Crnogorcima koji cijene svoje srpsko nasljeđe da su opančarska niža rasa. Jedni žene pretvaraju u sredstvo poniženja grada, drugi opanak u dokaz rasne zaostalosti.
Što nas navodi na zaključak da ovo nije politička polemika, nego autokolonijalni vašar. Umjesto sukoba programa o tome kako približiti kulturološki najsrodnije narode, dobijamo takmičenje u tome ko će kome dokazati da je manje civilizovan, manje evropski, manje gospodski, manje dostojan istorije i još gore, ko se treba više stidjeti zbog izloženosti vlastitih žena imperijalnom seksualnom nasilju. U takvoj imaginaciji narod ne postoji kao radnik, podstanar, penzioner, student, nezaposleni ili čovjek kome propada bolnica i škola, nego kao antihristovska etnografska karikatura: opanak, šubara, brk, gusle, tuđa žena, tuđi đed, tuđe porijeklo.
Međutim, odnosi moći su presudni.
Zato je Vučić – koji naravno u pornografskom iživljavanju svog instituta ne vidi ništa sporno – nekrunisani kralj ovakvog poretka. Ne zato što stvara „srpski svet“, nego zato što je prihvatio ulogu čuvara balkanskog rezervata međusobnog najpsihopatskijeg ponižavanja. Njegova stabilnost je stabilnost septičke jame: sve miruje, ništa se ne razvija, samo se redovno pušta novi talas smrada da se narodi ne bi slučajno sjetili da imaju zajedničke materijalne interese, a ne samo ritualnu obavezu da jedni drugima mjere opanak, krvna zrnca i navodni civilizacijski rang u odnosu na standarde vijekovnih kolonizatora.
