Piše: Aleksandar Saša Zeković, aktivista za ljudska prava i politike sjećanja
Specijalnom državnom tužilaštvu (SDT) Crne Gore je podnijeta dopuna krivične prijave zbog zločina nad Albancima i Bošnjacima s Kosova koji su prisilno regrutovani u Narodnooslobodilačku vojsku Jugoslavije za potrebe oslobađanja današnje Hrvatske i osvajanja Trsta.
Dopuna prijave zasnovana je na memoarskom zapisu Vasa Markovog Vujovića koji dodatno rasvjetljava ovaj teški zločin. Skriptu o životnom putu pokojnog Vasa Vujovića, njegova porodica je ustupila crnogorskom nezavisnom neđeljniku “Monitor” a oni javnosti i biblioteci Istorijskog instituta Univerziteta Crne Gore. O tome ovdje.
U Baru, 1. aprila 1945. godine, u miru, ne u ratu, prema zvaničnim vojnim podacima ubijene su najmanje 452 osobe albanske i bošnjačke nacionalnosti dok je njih 104 ranjeno. Egzekuciju su izvršili pripadnici X crnogorske udarne brigade kojoj su regruti predati na sprovođenje od Skadra do Bara. Radi se o istoj brigadi čiji su pripadnici i na Cetinju, novembra 1944. godine, izvršili ratni zločin nad civilnim stanovništvom. Inače, ulice u nekoliko crnogorskih opština i danas nose ime po ovoj brigadi.
Na osnovu zapisa Vujovića saznaje se da je jedan broj ranjenih Albanaca i Bošnjaka ubijen, “sa po jednim metkom”, iz vatrenog oružja kako bi se poštedjeli daljih muka jer im nije bilo spasa. Vujović tvrdi da su partizani, kojima je i sam pripadao, na željezničkoj stanici prikupili leševe 700 ubijenih kosovskih Albanaca i Bošnjaka, nasložili ih u četiri vagona i odvezli iz Bara. Negdje, tvrdi on, ispod Sutormana leševi su izručeni, nasuti benzinom i zapaljeni. Vujović otvoreno piše i o pljačkanju mrtvih kosovskih regruta. Ovakav odnos prema mrtvima je suprotan i islamskoj pravnoj tradiciji.
Aleksandar Saša Zeković: Obnoviti posthumno dostojanstvo i zaštiti sjećanje
Demokratska javnost duguje poštovanje i zahvalnost Željku Vujoviću i nagrađivanom novinaru Jovu Martinoviću zbog odluke da konkretnu memoarsku građu, odnosno autentičnu ljudsku priču, učine javnom i ustupe nauci i politikama sjećanja na dalju obradu. Specifičnosti ovog zločina sada su prilično jasnije.
Ranijim dopunama krivične prijave je ukazano da je značajan broj ubijenih civila, posebno oni koji su sa glavne lokacije zločina, pokušali pobjeći ka Starom Baru, pokopan na brdu Mukoval, opština Bar. Mještani su te prikrivene masovne grobnice decenijama savjesno obilježavali spašavajući ih od zaborava.
Krivičnoj prijavi se pridružila i nevladina organizacija “Crnogorski komitet pravnika za zaštitu ljudskih prava” na čijem je čelu ugledni advokat Velija Murić iz Rožaja.
Masakr u Baru se nesporno dogodio i žrtve se više ne mogu poricati ili negirati.
Nadležnom tijelu Skupštine opštine Bar, na čiju se građansku i političku autonomiju posebno računa, od strane advokata iz Tuzi Kolje Camaja i Aleksandra Saše Zekovića, je predložena i memorijalizacija ovog zločina. Brojne su, širom Crne Gore, ulice ili trgovi posvećeni žrtavama fašizma ili golootočkim žrtvama čiji nazivi ne smetaju tamošnjem stanovništvu niti vlastima koje su svojevremeno obrazovale iste političke stranke koje trenutno upravljaju i Barom.
