Piše: Prof. dr Radoje V. Šoškić
Premda je klasično Doba piramida počivalo na statičnoj kosmologiji, na slici neba koje se nije mijenjalo i hijerarhiji koja se nije dovodila u pitanje, njegov unutarnji dinamizam bio je metodičan, neumoran i duboko racionalizovan.
Upravo u toj tački ono pokazuje zapanjujuću strukturalnu srodnost s našim vlastitim tehnokratskim dobom. Egipatska civilizacija bila je strogo organizovana oko cikličkog preusmjeravanja viška energije: svaki faraon, još za života, gradio je novu prestonicu i vlastiti pogrebni kompleks, poduhvat koji bi se danas smatrao političkim i ekonomskim ludilom. No, u okviru tadašnje kosmičke religije, taj čin nije bio hirovit, nego duboko racionalan: ulaganje u stabilnost poretka, u kontinuitet moći i u održanje metafizičkog sklada.
Piramide, zajedno s hramovima i stambenim strukturama sveštenstva, djelovale su kao monumentalni regulatori viška: apsorbovale su rad, materijal i energiju doline Nila, održavajući ravnotežu ekonomije obilja u nastajanju. Istovremeno su funkcionisale kao materijalni dokazi natprirodnog legitimiteta vlasti, kao nepobitni znakovi da je faraon više od čovjeka, da je njegov poredak ukorijenjen u samoj strukturi kosmosa. Arhitektura je bila teologija u kamenu.
Modernizovana megamašina ponavlja taj obrazac, ali u radikalno uvećanom i tehnološki sofisticiranom obliku. Današnje piramide više nisu statične kamene mase, već dinamički kompleksi moći: neboderi, atomski reaktori, nuklearno oružje, superautoceste, svemirske rakete, podzemni kontrolni centri i kolektivna nuklearna skloništa. Oni ne dominiraju samo pejzažom, nego i imaginacijom. Kao što su drevne piramide uvjeravale podanike u božansku prirodu faraonove vlasti, tako i ove nove strukture simbolički ozakonjuju savremenu religiju tehnike, religiju u kojoj se spasenje, sigurnost i besmrtnost obećavaju putem kontrole energije, informacija i uništenja.
Na ulazu u taj novi piramidalni kompleks, gotovo ritualno, stoji nuklearni reaktor. On je svoju moć prvi put objavio činom koji savršeno odgovara mitološkom imaginarijumu bronzanog doba: trenutnim, totalnim uništenjem čitavog, gusto naseljenog grada. Taj čin inauguracije nuklearne ere nije bio vojni događaj u uobičajenom smislu, već teološki trenutak: objava apsolutne sile.
Prof. dr Radoje V. Šoškić: Ketman i kriza intelektualne autentičnosti
O tom činu, kao i o cjelokupnom nuklearnom projektu, može se reći ono što Melvilov kapetan Ahab kaže za vlastiti pohod: „Sva moja sredstva i načini su zdravi: lud je samo moj cilj.“ Razbijanje atoma predstavljalo je trijumf eksperimentalnog i matematičkog uma koji je od 17. stoljeća sistematski povećavao ljudsku moć nad prirodnim silama. S elegancijom euklidovskog dokaza, energija Sunca bila je prizvana u ljudsku sferu. U tom smislu, Bog Sunce zapravo se inkarnirao u čovjeku, a njegovi sveštenici – fizičari, inženjeri, stratezi – stekli su autoritet bez presedana.
Njihova implicitna teologija nalikuje sekularizovanom kalvinizmu: svijet je podijeljen na izabrane i otpisane, na one koji upravljaju energijom i one koji snose posljedice. Spasenje je rezervisano za tehnokratsku elitu; masa je predodređena za rizik, žrtvu i eventualno uništenje. To je eshatologija hladnog rata, racionalizovana apokaliptika.
Nakon otkrića nuklearne fisije, gradnja novih piramida odvijala se furioznom brzinom. Tolikom da su vojni stratezi morali uvesti pojam overkill – sposobnost da se neprijatelj uništi više puta nego što je biološki moguće. Na planeti s nekoliko milijardi stanovnika akumulirana je razorna moć dovoljna da zbriše trista milijardi. U toj novoj ekonomiji negativnog obilja, sredstva smrti pretekla su sredstva za život.
Kao i u Egiptu, oko te pogrebne grupe piramida megamašine šire se u krugovima radni stanovi sveštenstva, nazvani istraživački centri ili „rezervoari za razmišljanje“. Smješteni su namjerno izvan istorijskih središta života, daleko od kulturne memorije i alternativnih svjetonazora. Idealni pejzaž za nove piramide je pustinja: sterilni, krajnje kontrolisani prostor koji savršeno odražava ideologiju megamašine. Los Alamos nije slučajnost, on je arhetip.
Paradoks nuklearnog projekta ogleda se u njegovim rezultatima. Uz zanemarljive količine korisnih radioizotopa, glavni proizvodi reaktora su dugotrajni, smrtonosni otpaci i – ironično – topla voda. Raskorak između dubinskog naučnog uvida i banalnog praktičnog učinka razotkriva suštinu problema: enormna intelektualna moć usmjerena je prema trivijalnim ili destruktivnim ciljevima.
Isto vrijedi i za vojnu upotrebu apsolutnog oružja. Istorijski učinak atomskog bombardovanja svodi se na uništenje dvaju gradova, s nivoima stradanja koji nisu kvalitativno drukčiji od onih postignutih konvencionalnim metodama masovnog uništenja. Ono što nuklearno oružje čini jedinstvenim nije njegova vojna učinkovitost, već njegova simbolička i ekološka cijena: dugoročno zagađenje, genetske posljedice i globalna kontaminacija.
Računice o preživljavanju u podzemnim skloništima zanemaruju ključni faktor: psihološki i kulturni kolaps svijeta nakon nuklearnog sukoba. Čak i fizički preživjeli bili bi suočeni s prostorom koji poništava samu ideju civilizacije. U tom kontekstu, sama elita mogla bi shvatiti da je apsolutna moć postala apsolutna zamka.
Na kraju, moglo bi se pokazati da najužasnije posljedice gradnje nuklearne piramide ne leže u samom oružju, niti u mogućnosti jednokratnog, nepovratnog čina totalnog uništenja koji ono nosi u sebi. Ono što se nazire kao dublja i dugotrajnija prijetnja jeste proces još radikalnije naravi: postupno, ali sveobuhvatno nametanje megamašine u njenom dovršenom obliku, kao vrhovnog instrumenta čiste, samodostatne „inteligencije“. U tom scenariju, svaka druga manifestacija ljudskih sposobnosti – etičko rasuđivanje, simbolička imaginacija, kontemplativno mišljenje, spontanost i nesvodiva individualnost – bila bi marginalizovana, ugušena ili posve eliminisana.
Zahvaljujući tehnokratskoj aroganciji i automatizovanoj „inteligenciji“ onih koji projektuju i održavaju tu novu tvrđavu moći, nad cijelom planetom nadvija se prijetnja nuklearnog Ragnaröka, Sumraka Bogova, opisanog u nordijskoj mitologiji. To je vizija smaka poretka izazvanog vlastitom hipertrofijom moći, vizija svijeta progutanog ognjem u kojem propadaju i ljudske i božanske tvorevine, dok prevlast odnose lukavi patuljci i brutalni divovi – simboli sirove sile, instrumentalnog uma i oslobođene destrukcije. Nordijski mit nije arhaična fantazija, već metafora istorijske zakonitosti: kad moć izgubi mjeru, ona se nužno okreće protiv vlastitih nosilaca.
Izvor: Dan
