Knjige imaju svoju sudbinu. I knjige nam dolaze pod ruku po ćudi slučaja ili nekih zakučastih zakonitosti. Tako je meni, evo, pre neki dan, u ruke došla knjiga relativno neugledna, ali za svoje godine izuzetno očuvana i „držeća“. Korice su tvrde, sivkaste, na njima crvenim ćiriličnim slovima ispisan naslov „Lirika Crne Gore 1918-1962″.
Zanimljivi su ovi vremenski graničnici. Dobro, za 1918. ćemo lako; to je godina osnivanja (prve) Jugoslavije. No zašto se antologizovani period završava 1962? I tu je odgovor na prvi pogled lak. Te godine je, naime, antologija objavljena. Objavilo ju je Izdavačko-štamparsko preduzeće „Obod“ sa Cetinja, a uredila su je čak petorica urednika: Čedo Vuković, Ratko Đurović, Janko Đonović, Aleksandar Ivanović te Sreten Perović.
U samu antologiju uvrštena su dvadeset devetorica pesnika, i to ovim redosledom: Mirko Banjević, Matija Bećković, Jevrem Brković, Radonja Vešović, Dragutin Vujanović, Vojislav Vulanović, Gojko Dapčević, Janko Đonović, Marko Đonović, Trifun Đukić, Petar Đuranović, Žarko Đurović, Ratko Đurović, Aleksandar Ivanović, Gojko Janjušević, Dušan Kostić, Milo Kralj, Vukajlo Kukalj, Mihailo Lalić, Radosav Ljumović, Ljubislav Milićević, Sreten Perović, Pavle Popović, Đuza Radović, Risto Ratković, Nenad Tomić, Ivan Ceković, Rajko Čukić, Blažo Šćepanović.
Biografije mladih
Zanimljiv spisak, naročito posle distance od skoro punih šest decenija. Po starom socijalističkom običaju, svi antologičari – uz poslovični izuzetak Čeda Vukovića -uvrstili su u antologiju i vlastite pesme, mada su, naravno, na sami kraj pogovora udarili disklejmer: „Svaki član Redakcije koji je zastupljen pjesmama u ovoj knjizi bio je izuzet prilikom izbora njegovih tekstova“. (Ne kaže se, međutim, da li su bili izuzeti kad su svoja imena dodavali na spisak pesnika koje u antologiju valja uvrstiti.)
Nije to, međutim, preterano važno, a ni neobičnu u kontekstu onodobnih praksi. Iz samog spiska je jasno da su sastavljači imali s jedne strane dosta širok kriterijum, a s nekih drugih strana, iz današnje perspektive, gotovo neverovatno uzak.
Tako recimo u antologiji nema ni jedne jedine žene, niti jedne pesnikinje! Takođe, za zemlju čuvenog „multietničkog sklada“, neobično je da u antologiji nema nikog iz Crne Gore, ko bi pisao na srpskohrvatskom jeziku, a da poreklom ne spada u „pravoslavni kulturni krug“.
Ako bi neki politički korektan komentator knjizi, dakle, mogao da zameri seksizam, ne bi se, međutim, moglo reći da su urednici gajili skepsu prema mladim autorima. U knjigu je, recimo, uvršten Matija Bećković koji u tom trenutku nema ni pune dvadeset i tri godine! U biografiji mu doslovno stoji: „Sada studira uporednu književnost na Filološkom fakultetu u Beogradu“.
Biografija šest godina starijeg Jevrema Brkovića nije manje zanimljiva: „Rođen je u Seocima (Piperi, Titograd) 1933. godine. Završio je jednogodišnju novinarsku školu u Sarajevu. Sada radi kao novinar Radio-Titograda i urednik ‘Titovog pionira’.“
To da se glavni crnogorski grad 1962. zvao Titograd znao sam i ranije, ali da se tako zvao i 1933. bilo mi je nepoznato.
Određene specifičnosti
Zanimljivo bi bilo citirati i neke druge biografije, ali to bi nas odvelo predaleko. Ono zbog čega zapravo i pišem ovaj tekst tiče se već pomenutog pogovora, kratkog (manje od dve i po stranice) koji potpisuje cela petočlana redakcija. Evo kako taj tekst počinje: „Potreba da se objavi jedan stroži izbor iz savremene poezije Crne Gore ukazuje se uglavnom već nekoliko godina, naročito od onog trenutka kada je jugoslovenski čitalac počeo da upoznaje antologijske izbore poetskih ostvarenja pojedinih naših nacionalnih književnosti ili književnosti nekih naših republika i pokrajina“.
Kakva pitijsko-birokratska genijalnost prve rečenice. Pošto su već objavljeni antologijski izbori „poetskih ostvarenja pojedinih naših nacionalnih književnosti ili književnosti nekih naših republika i pokrajina“, red je da tu ni Crna Gora ne bude izuzetak. Za pretpostaviti je da su slovenačka i makedonska književnost predstavljene kao nacionalne, ako ništa zbog zasebnog jezika. Isto verovatno važi i za hrvatsku i srpsku, ako ništa zbog duže tradicije. Kad je o Bosni i Hercegovini te o Vojvodini i Kosmetu reč, tu se eventualno moglo raditi o genitivnim i višenacionalnim antologijama.
Pred crnogorskim urednicima je čudnovat zadatak. Crnogorci su u socijalističkoj Jugoslaviji već dvadesetak godina priznati kao ravnopravna nacija, što bi trebalo da znači da imaju i svoju – crnogorsku – književnost. Međutim, Novosadski dogovor je još relativno svež, ima još pet godina do Deklaracije o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika i reaktivnog Predloga za razmišljanje, pa eufemistički genitiv „Lirika Crne Gore“ još uvek zvuči bolje od „Crnogorska lirika“.
Idemo dalje: „Grupa pisaca koja se sada prihvatila ovog zadatka ni u jednom trenutku nije smatrala da poezija Crne Gore može da se izdvoji iz tokova srpskohrvatske poezije (ne samo zbog zajedničkog jezika već i zbog veoma srodnih estetsko-misaonih inklinacija), iako logikom i individualnošću svoga podneblja nosi određene specifičnosti“.
Ponovo okruglo pa na ćoše; nije to zasebna književost, ali zbog logike i individualnosti podneblja nosi određene specifičnosti?! Na isti način i u okviru Crne Gore, Boka Kotorska ili Stara Hercegovina nose određene specifičnosti.
Pa kaže: „Ali istovremeno Redakcija ovog izbora nije mogla da se saglasi sa stavom brojnih srpsko-hrvatskih savremenih antologičara koji su, često nepravedno, zaobilazili poetsko stvaralaštvo u savremenoj literaturi Crne Gore“.
Ovo je pošteno. Svakako je teže „dobaciti“ do mesta u antologiji u korpusu jezika kojima govori petnaestak miliona ljudi, nego u onoj koja se fokusira na stvaralaštvo vezano za teritoriju na kojoj živi trideset puta manje stanovnika.
Sledi deo pogovora u kojem se razglaba o kriterijumima i komentariše izbor da bi se pred sam kraj ukazala još jedna rečenica koja nipošto nije lišena političke težine: „Na kraju treba napomenuti: pjesme su u ovoj knjizi štampane u dva izgovora, ijekavski i ekavski, onako kako autori i pišu, bez obzira na to gde žive (ovo je učinjeno i zbog ubjeđenje pisaca da im ekavski odnosno ijekavski izgovor pruža veće artističke mogućnosti)“.
Izlazak iz genitiva
Ima Borhes onaj esej u kojem izlazak drugog glumca na scenu u antičkim monodramskim ritualima smatra najvažnijim događajem u celokupnoj istoriji pozorišne umetnosti. Na neki način svi savremeni identitetski lomovi u Crnoj Gori embrionalno su prisutni u ovoj staroj knjižici.
Ona je štampana ćirilicom, poetski motivi u njoj su dosledno „srpski“ (u širem smislu), ali ono iz čega će se razviti pokušaj crnogorske književnosti koja ima jezik različit od srpske i pismo koje ima slova kakvih u srpskoj azbuci nema takođe izvire iz „identitetskog inžinjeringa“ zbog kojeg se ona zapravo i pojavljuje baš 1962. Uostalom, i Endru Vahtel upravo u 1962. godinu smešta početak sunovrata „nadnacionalnog jugoslovenstva u književnosti“.
Jedan hrvatski nacionalistički pravnik je krajem devedesetih godina prošlog stoleća ustvrdio da finalno uspravljanje i emancipacija hrvatskog naroda završava konačnim „izlaskom iz genitiva“. Hrvatska je, naime, u SFRJ bila država „hrvatskog i srpskog naroda“, pa je, recimo, postojala Narodna Banka Hrvatske koja je 1997. zvanično postala Hrvatska narodna banka.
Slično je bilo i sa brojnim drugim institucijama.
Uostalom, Sreten Perović, jedan od urednika „Lirike Crne Gore 1918-1962.“ je samo devet godina kasnije priredio knjigu „Najmlađa crnogorska lirika“, a još pet godina posle i „Antologiju crnogorske književnosti“. I tu je, dakle, još davno počeo „izlazak iz genitiva“.
Radikalne crnogorske nacionaliste danas ćete najlakše prepoznati po jednom jezičkom tiku. Oni nikad ne kažu „Srpska pravoslavna crkva“, nego kažu „Crkva Srbije“. I nipošto ne misle da neki pisci koriste ekavski izgovor zbog većih artističkih mogućnosti. Izašli su iz genitiva s namerom da druge gurnu u genitiv.
Muharem Bazdulj
Izvor: RTS
