Gotovo neprimećeno, ispod radara domaćih i regionalnih medija, prošla je vest o predlogu Sporazuma kojim se regulišu odnosi države Crne Gore i takozvane Crnogorske pravoslavne crkve. Osim toga što sadrži ozbiljno kontroverzne odredbe i izvesne pravno-tehničke nejasnoće, dokument obiluje oštrim a katkad i neprijatnim maksimalističkim ciljevima CPC, zbog čega zaslužuje detaljniju analizu.
POLOŽAJ TZV. CRNOGORSKE PRAVOSLAVNE CRKVE
Svako istraživanje o religijskim pitanjima u Crnoj Gori pa tako i rasprava o ovom Sporazumu, ne mogu proći bez osvrta na postojanje i delovanje Crnogorske pravoslavne crkve i određivanja njenog položaja u pravnom poretku države.
Buđenje, začeci okupljanja i oblikovanje ciljeva pristalica autokefalne crnogorske crkve vezuju se za početak devedesetih godina (1993) i bili su, po pravilu, oslonjeni na tvrodokorni otpor onome što su njihove ideološke vođe nazivale „srbizacija“ Crne Gore. Crnogorska pravoslavna crkva zvanično je registrovana 17. januara 2000. godine, kada je Odeljenje za bezbednost Cetinja izdalo uverenje da je prijavljeno „osnivanje verske zajednice Crnogorske pravoslavne crkve sa sedištem na Cetinju, Gruda bb.“
Kada govorimo o ustavnopravnom položaju ove institucije važno je napomenuti da najviši pravni akt Crne Gore nije usvojio ona rešenja Saveta za ustavna pitanja kojima je i CPC trebalo da bude zvanično normirana. Naime, posegnulo se za jednom apstraktnom formulacijom kojom se afirmiše načelo sekularnosti, odnosno princip odvojenosti crkve od države. Tadašnje okolnosti i odnos snaga u društvu nisu dozvolile da crkve i verske zajednice budu ustavno-pravno imenovane. U članu 46. Ustava CG jamči se pravo na slobodu misli, savesti i veroispovesti a odredbe istog akta posebno ističu ravnopravnost verskih zajednica.
Što se tiče kanonskog statusa ove organizacije činjenica je da CPC ne priznaje nijedna pomesna pravoslavna crkva te da se teritorija bivše Jugoslavije nalazi pod kanonskom jurisdikcijom SPC na osnovu Tomosa koji je 1922. godine izdala Carigradska patrijaršija.
SPORNI ELEMENTI PREDLOGA
Pojava CPC nesumnjivo je događaj koji ima snažan eho kako u sadašnjosti tako i u budućnosti jer može da predstavlja ozbiljan izazov za pravoslavnu zajednicu u Crnoj Gori. Osnivanje CPC se predstavlja kao obnova i nastavak nekadašnjeg delovanja koji je navodno nasilno prekinuto za vreme režima regenta Aleksandra Karađorđevića.
Iz naslova Sporazuma nazire se i prva razlika u odnosu na sličan dokument koji je godinu dana ranije potpisan sa najvećom pravoslavnom crkvom u Crnoj Gori – Srpskom Pravoslavnom Crkvom (SPC). Naime, pun naziv dokumenta [Ugovor o pitanjima od zajedničkog interesa između Crne Gore i Crnogorske pravoslavne crkve] prati odredbe i termine koje koristi Zakon o slobodi veroispovesti i o pravnom položaju verskih zajednica kada govori o ovoj sferi društvenih odnosa.
Iako tekst preambule jasno afirmiše principe sekularnosti i poštovanja pozitivnih zakona Crne Gore, [npr. „jemči se neometano i puno delovanje CPC i sveštenstva u skladu sa Ustavom CPC i pozitivnim zakonima CG] u pojedinim odredbama normativnog dela Predloga dolazi do nepotrebnog ponavljanja sličnih izraza. Mada podređenost državnim zakonima nije sporna, nepristrasni posmatrač bi ovde olako mogao da prepozna elemente dobrovoljnog ulaska u zonu apsolutne potčinjenosti imperativnoj volji svetovne vlasti. Za razliku od identičnih odredbi Temeljnog ugovora sa SPC, autori ovog Predloga očigledno su sračunato i svesno, izostavili sintagmu prema kojoj su „Crkva i CG, svaka u svom polju, nezavisne i samostalne.“ Ovo implicira na zaključak da su pristalice ove crkve svesni da bez oslona na podršku dela crnogorske političke elite, oličene u Demokratskoj partiji socijalista (DPS), neće moći da ostvare svoje ključne ciljeve.
Kritične tačke ovog akta i problemi koji bi eventualno mogli da nastanu, ne proizlaze iz teksta samog Predloga već iz implementacije koja mu neminovno sledi. Primera radi, formulacija člana 2. Predloga prema kojoj država jamči „crkveno-pravnim licima, sveštenstvu… – slobodu veroispovesti i neometano vršenje njene apostolske jevanđeoske misije u pogledu bogosluženja“ po svoj prilici, ne može i ne sme biti sporna za bilo kog dobronamernog građanina. Isto važi i za tekst člana 3. Predloga koji garantuje punu primenu ustavnih odredbi o zabrani diskriminacije i ravnopravnosti i onih o slobodi verskih zajednica u vršenju obreda i verskih poslova. No, ako se navedeni članovi dovedu u kontekst javno izrečenih stavova nekih pristalica CPC onda situacija zasigurno poprima drugačiji oblik. I zaista, javni zahtevi vladika CPC da im država dozvoli termine – kada mogu da drže liturgije i bogosluženja u pravoslavnim hramovima ne samo da nisu u skladu sa pravoslavnom tradicijom nego su direktno upereni protiv Srpske Pravoslavne Crkve. Nekadašnje najave ljudi bliskih ovoj organizaciji da će vernici CPC zauzeti Sabornu crkvu sv. Vasilija Ostroškog u Nikšiću ali i druge crkve koje potražuju od SPC, dodatno pozivaju na oprez i adekvatnu reakciju zainteresovanih strana u smislu aktivnijeg uključivanja u dijalog.
Na liniji tog stanovišta, član 5. Sporazuma otvara staru raspravu o tome koje naslednik one Pravoslavne crkve u Crnoj Gori koja je postojala do 17. juna 1920. godine. Temeljem istorijskopravne argumentacije nastoji se ovim Ugovorom Crnogorska pravoslavna crkva potvrditi kao „sledbenica i naslednik Autokefalne Crnogorske pravoslavne crkve.“ Ovakav pristup ne samo da ne korespondira sa ranije proklamovanim principom sekularnosti, već je u otvorenoj koliziji sa njim. Nadalje, pristalice CPC uporno dokazuju da je tadašnja Crkva bila „samostalna“ dok istovremeno ostaju neuspešni u izgradnji teze da je ova grupacija jedini njen legitimni naslednik. Očigledno je da CPC ne traga za mehanizmima kojima bi se, uz oslon na prirodno tlo (aktuelne političke okolnosti, dijalog i važeća pravila), definisala kao organizacija koja ima sopstveni opseg prava, obaveza i odgovornosti već je isključivo skoncentrisana „staru stečevinu“. Ako se uvaže argumenti nekadašnjeg ministra pravde Crne Gore Vladimira Leposavića, koji tvrdi da su verska prava pravoslavaca ugrožena jer se kontinuirano sprovode mere upravljene na svojevrsnu asimilaciju srpske verske zajednice, onda je jasno da je diktat CPC oličen kroz odredbe ovog sporazuma, apsolutno neprihvatljiv u takvom obliku.
Izvesne pravno-tehničke nejasnoće javljaju se u odredbi kojom se nastoji priznati pravni subjektivitet CPC i pre stupanja na snagu ovog Ugovora i Zakona. Pravni subjektivitet pravnih lica, u smislu pravnog poretka Crne Gore, stiče se na osnovu registracije kod nadležnog ministarstva u skladu sa Zakonom o slobodi veroispovesti i pravnom položaju verskih zajednica. Možda bi se u drugačijoj konstelaciji istorijskih i političkih snaga i odnosa, ovakav član smatrao suvišnim no, ako se kroz istorijsku optiku sagleda proces registracije CPC stvari ipak deluju malo drugačije. Crnogorska pravoslavna crkva nastala je uz pozivanje na opšte odredbe iz Zakona o vjerskim slobodama (1977) koji je, inače, prestao da važi sa donošenjem Ustava Crne Gore iz 1992. godine, zbog čega je Ministarstvo pravde odbilo da je registruje u dva navrata 26. jula 1995. godine a zatim 29. septembra 1999. godine. Tek naredne godine je proces registracije uspešno okončan uverenjem Odeljenja za bezbednost na Cetinju.
U prilog svemu do sada rečenom, govori i upotreba sintagme u članu 7. Ugovora prema kojoj „država jemči crkvi slobodu vršenja liturgije, verskih obreda i humanitarnih delatnosti u svim pravoslavnim crkvama i manastirima na državnoj teritoriji koji su podignuti sredstvima i radom crnogorskih pravoslavnih vernika ili sredstvima države.“ Ovom članu se pridružuju i one odredbe koje govore o slobodi vršenja verskih obreda na „javnim mestima, otvorenim prostorima i mestima značajnim za događaje iz istorije Crne Gore i crnogorskog naroda, na grobljima i drugim crkvenim prostorima.“
Danas se verski obredi CPC obavljaju u njihovoj crkvi posvećenoj Ivanu Crnojeviću na Cetinju, malom hramu Svetog Đorđa u Starom gradu Kotoru, hramu na Skadarskom jezeru, kapeli u Nikšiću… Nije nepoznata praksa ove organizacije da „preuzima i uspostavlja duhovne kompetencije“ nad staro-crnogorskim mesnim crkvama, grobljima i objektima u Njegušima, Čevu, Bajicama, Barjamovcima, Đinovićima, Milijevićima i drugim mahom napuštenim selima Katunske nahije. Tako, nedavna istorija pamti događaj koji je kolokvijalno poznat kao Metež kod Vučjeg dola prilikom kojeg je Otac Dragan Stanišić zajedno sa svoja tri učenika, na Vaskrs branio Hram Svetog Đorđa na Vučjem dolu držeći se za časnu trpezu i pevajući „Hristos voskrese iz mrtvih“ dok su pristalice CPC pokušavale da ga izvuku iz oltara i neovlašćeno obave svoje obrede. (Srpsko nasleđe, 1998) Istorija pamti i herojski podvig tada protojereja Radomira Nikčevića koji se zatvorio u čuvenu „Vlašku“ crkvu na Cetinju i stupio u najstroži post (bez uzimanja hrane i vode) da bi sprečio provaljivanje u hram čija je obnova bila u toku i njegovo prisvajanje od strane pristalica CPC.
Izuzev člana 14. dokumenta koji predviđa restituciju dobara oduzetih, nacionalizovanih ili neovlašćeno upisanih na druge vlasnike bez naknade, ostali članovi predstavljaju uglavnom dalju konkretizaciju ideje koja je sadržana u kontroverznom članu 5. Predloga. Tako Sporazum predviđa da CPC ima pravo da kupuje, poseduje, koristi, otuđuje pokretna i nepokretna dobra, stiče imovinska prava, gradi crkve, manastire i dograđuje iste te da poseduje, izdaje i štampa knjige, časopise i javna glasila, osniva radio-televizijske stanice ali i verske škole za srednje i visoko obrazovanje sveštenika i verskih službenika.
Prethodni kratak osvrt na predlog Ugovora o pitanjima od zajedničkog interesa između Crne Gore i Crnogorske pravoslavne crkve, jasno govori o tome da i dalje, postoje i predstoje teški izazovi i iskušenja kada je reč o crkvenom pitanju u Crnoj Gori. Plan prema kojem državni organi treba da arbitriraju a Srpska Pravoslavna Crkva uđe u dijalog sa CPC nije ništa drugo do potpuna legitimizacija interesa i ciljeva ove potonje. Bez namere da se na ovom mestu utvrđuje krajnji cilj i domet eventualnog Ugovora, nije na odmet podsetiti na dva, za SPC svakako nepovoljna, scenarija. Prema prvom, zajedničko korišćenje imovine bez titulara gde bi pravoslavni hramovi na prostoru Crne Gore bili slobodno otvoreni za kler i sve vernike predstavlja teško izvodljivu opciju. Drugi scenario se pak, odnosi na podelu imovine koju je svojevremeno predložio pravnik Novak Adžić. Prema toj zamisli, CPC bi bio dodeljen Cetinjski i Ostroški manastir, Vlaška crkva na Cetinju, brojne seoske i meštanske crkve u urbanom i ruralnom primorskom i centralnom delu Crne Gore dok bi se SPC „povukla“ u Manastir Moraču, Đurđeve stupove i hram u Podgorici. Prema istom viđenju, ono što navodno „u religijskom smislu predstavlja deo crnogorske kulturne baštine i nasleđa“ trebalo bi da pripadne CPC a ono što tobože pripada srpskom nasleđu može koristiti SPC.
U svakom slučaju, još je mnogo problema prema kojima se država Crna Gora mora oprezno postaviti i temeljem pravne argumentacije, polako graditi put ka njihovom trajnom razrešenju na korist svih građana.
Piše: Ivan Mitić
IZVORI:
Leposavić, V. (2021) Uhvaćeni u vršenju svojih prava. Catena Mundi
Adžić, N. Pravni aspekt ukidanja Crnogorske pravoslavne crkve 1918-1922
Đukić, D. (2017) Pravni položaj Hrvatske pravoslavne crkve, Pravni fakultet
Crkva osnovana u policijskoj stanici, Politika
https://www.politika.rs/sr/clanak/24843/Crkva-osnovana-u-policijskoj-stanici
SPC stvara nove podele, Politika
https://www.politika.rs/scc/clanak/63492/CPC-stvara-nove-podele
Crnogorska pravoslavna crkva registrovana je u skladu sa zakonom, Kodex.me
Pismo – Usaglašavanje Temeljnog ugovora između Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve sa pravnim poretkom Crne Gore, Akcija za ljudska prava
Uporedni presjek Temeljnog ugovora sa SPC, IZ CG, JZ CG i Svetom Stolicom
Zakon o slobodi vjeroispovijesti ili uvjerenja i pravnom položaju vjerskih zajednica (,,Sl. list CG”, br. 074/2019 i 8/2021)
Ustav Crne Gore („Sl. list CG“, br. 1/2007 i 38/2013 – Amandmani I-XVI)
Temeljni ugovor između Crne Gore i Srpske Pravoslavne Crkve
Predlog Temeljnog ugovora između Crne Gore i Crnogorske pravoslavne crkve, Antena M
