Piše: Željko Šapurić
Kompleks Dvorca kralja Nikole u Nikšiću predstavlja jedno od najznačajnijih istorijskih i kulturnih zdanja grada, ali i vrijedan trag vremena u kojem je Nikšić, prema zamisli crnogorskog vladara, trebalo da dobije izgled modernog i reprezentativnog evropskog grada.
Kompleks čine zgrada Dvora, ljetnjikovac knjaza Nikole i objekat nekadašnje ambulante, smješten u prilaznom parku.
Pripreme za izgradnju novog Dvorca počele su povodom obilježavanja četrdesetogodišnjice vladavine knjaza Nikole. Za njegovu lokaciju izabrano je podnožje Petrove glavice, na kojoj su u to vrijeme već uveliko izvođeni radovi na izgradnji crkve.Gradnja Dvorca odvijala se prema planu čuvenog arhitekte iz Trogira Josipa Sladea, a posao zidanja preuzeli su nikšićki preduzimači Tripko Bijeljić i Spasoje Pavlović. Ugovor o gradnji potpisan je 21. januara 1899. godine, a njime su do detalja bili definisani način izvođenja radova i drugi elementi gradnje.
Dvorac je bio zamišljen kao ljetnja rezidencija crnogorskog vladara i prostor namijenjen boravku članova dinastije Petrović-Njegoš. Njegova izgradnja uklapala se u širu viziju knjaza Nikole da Nikšić dobije reprezentativne javne i sakralne objekte, uređene parkovske površine i ambijentalne cjeline koje bi gradu dale savremeniji izgled.
Građen je od poluobličastog tesanog kamena, dok su fasade oblikovane naglašenim prozorskim otvorima, dajući objektu skladan i reprezentativan izgled. Položaj Dvorca, okružen zelenilom i parkom, dodatno je naglašavao njegovu rezidencijalnu namjenu.
Zdanje sagrađeno za godinu dana
Dvorac je završen i uređen za nešto više od godinu dana, tačnije 14. avgusta 1900. godine.
Svečanom otvaranju i osvećenju Dvorca, koje je obavio crnogorski mitropolit Mitrofan, prisustvovali su knjaz Nikola i knjaginja Milena. Kasnije su im se pridružili članovi crnogorske vladarske porodice i brojni ugledni gosti, među kojima knjaz Danilo, knjaz Mirko, knjaginja Milica, knjaz Franc i knjaginja Ana Batenberg, kao i knjaginjica Ksenija.
Posebno svečan doček priređen je knjaginji Milici, kojoj je to bio prvi dolazak u Nikšić. Otvaranje Dvorca predstavljalo je značajan događaj za grad, ali i potvrdu namjere crnogorskog vladara da Nikšić dobije objekte dostojne tadašnjeg državnog i urbanog razvoja.
Sve do 1916. godine Dvorac je uredno održavan. Tokom Prvog svjetskog rata, od 1916. do 1918. godine, austrougarska vojska nije zaposjela zgradu novog Dvorca, već stari dvor i pomoćne objekte u kompleksu.
Nakon dolaska srbijanske vojske i promjena koje su uslijedile, Dvorac je izgubio prvobitnu funkciju. Reprezentativna rezidencija crnogorske dinastije postepeno je dobila novu, javnu namjenu i počela da služi za vaspitno-obrazovne aktivnosti.
Od 1919. godine pa sve do početka Drugog svjetskog rata u Dvorcu je bila smještena Gimnazija. Tokom Drugog svjetskog rata objekat je znatno porušen, ali je nakon rata ponovo dobio važnu ulogu u životu Nikšića.
Rekonstrukcija traje pet godina
Rekonstrukcija Dvorca kralja Nikole u Nikšiću, započeta u avgustu 2020. godine, pretvorila se u dugotrajan i kompleksan konzervatorski poduhvat koji je trajao punih pet godina. Iako je prvobitni plan predviđao završetak radova za godinu, rokovi su višestruko probijani zbog administrativnih zastoja, promjena vlasti i strogih zahtjeva Uprave za zaštitu kulturnih dobara.
Sveobuhvatnom sanacijom obnovljeni su dotrajali krov, oluci, unutrašnji zidovi, plafoni i podovi tavanskog prostora. Ugrađen je savremeni sistem grijanja i hlađenja, ključan za sprečavanje vlage koja je decenijama ugrožavala istorijske zbirke i muzejske eksponate.
Zamijenjena je kompletna spoljašnja stolarija, sanirani kameni prilazi i stepenište, a objekat je u potpunosti prilagođen osobama sa invaliditetom.
Rekonstrukciju je finansirala Vlada, a ukupna vrijednost radova premašila je prvobitno ugovorenih 1,2 miliona eura za više od 350.000 eura.
Od 1949. do 1975. godine u Dvorcu je radila Osnovna škola „Luka Simonović“. Do 1980. godine prizemlje objekta koristila je Srednja ekonomsko-ugostiteljska škola, dok je sprat postepeno prilagođavan za potrebe muzejske postavke.
Nova etapa u istoriji Dvorca počinje 1984. godine, kada u njegovom prostoru dobijaju mjesto Zavičajni muzej, Biblioteka „Njegoš“ i arhivsko odjeljenje u Nikšiću, kao i galerije „Nikola I“ i „Ilija Šobajić“. Time je zgrada ponovo dobila kulturnu i javnu funkciju, postajući jedno od važnih mjesta čuvanja i predstavljanja istorijskog, umjetničkog i kulturnog nasljeđa Nikšića.
Muzej je zavičajno- kompleksnog tipa i njegova posebna vrijednost je arheološka zbirka sa praistorijskog lokaliteta Crvena stijena. Ti eksponati odnose se na period između 180.000 godine i prvog milenijuma p.n.e. Osim ove, tu su i zbirke koje se odnose na antiku, srednji vijek, oslobodilačke ratove, a tu je i etnološka zbirka.
Danas Dvorac kralja Nikole predstavlja mnogo više od građevine podignute za potrebe crnogorskog dvora. Njegova istorija ujedno je i svojevrsna hronika Nikšića kroz više od jednog vijeka – od vremena knjaza Nikole, preko ratnih i političkih previranja, do perioda u kojem je objekat postao prostor obrazovanja, kulture, muzejske djelatnosti i čuvanja arhivske građe.
Nakon obimne rekonstrukcije Dvorac kralja Nikole ponovo je otvorio svoja vrata za posjetioce u septembru 2025. godine.
Izvor: Dan
