U posljednje vrijeme, teške i huškačke izjave predsjednika SNSD-a Milorada Dodika – o tome da su „bosanski muslimani najveći srpski neprijatelji“, kao i zahtjev da se sarajevska Hagada, u trenutku kada je stradanje stanovništva Gaze još uvijek otvoren i bolan proces, izruči Izraelu – ne pojavljuju se više kao izolovani incidenti, već kao dio jednog unaprijed poznatog, gotovo rutinskog obrasca političkog govora. Takav govor ne proizvodi samo uvredu, nego i atmosferu u kojoj se neznanje i mržnja predstavljaju kao vrlina, a podjele na osnovu histerično primitivnih shvatanja kao istorijska nužnost.
Međutim, Dodikova retorika nije usamljena. Ona se uklapa u jednu interpretativnu matricu brojnih bošnjačkih političara i intelektualaca u kojoj se pojam „svetosavlja“ ne razumijeva kao istorijska i duhovna tradicija, već kao ideologizovana, u Bosnu uvezena srpska nacionalistička i šovinistička konstrukcija, redukovana na sredstvo isključivanja i neprijateljstva prema onima koji nisu Srbi, a naročito prema muslimanima, odnosno Bošnjacima. U toj redukciji, jedan složen i višeslojan kulturno-crkveni nasljeđeni pojam biva sveden na političku etiketu, lišen istorijskog konteksta i pretvoren u instrument dnevne mobilizacije.
Sličnu sudbinu u takvom diskursu doživljava i Nomokanon (Zakonopravilo) Svetog Save. Taj zbornik — koji nije autorsko djelo Svetog Save, već prevod i kompilacija vizantijskog korpusa kanonskih i poučnih tekstova – u pojedinim savremenim interpretacijama biva predstavljen kao ideološki manifest mržnje. Kritički odnos prema islamu i drugim religijama, svojstven srednjovjekovnom teološkom kontekstu, izvlači se iz svoga istorijskog okvira i u javnom prostoru dobija karikaturalni oblik, koji ponekad podsjeća na način na koji su devetnaestovjekovni antisemitski pamfleti predstavljali Talmud – ne kao istorijski dokument jedne tradicije, već kao simbolički dokaz unaprijed konstruisane optužbe.
Iako je stvarnost, barem kada je u pitanju istorijska ličnost Svetog Save potpuno drugačija.
Emin Čamo: “Oni koji hodaju zemljom lagano” – Murabit Al-Hadž i Sveti Sava | Žurnal
U samom imenu države Bosne i Hercegovine skriven je jedan stariji, dublji sloj istorijskog pamćenja, koji se ne iscrpljuje u modernim političkim definicijama, nego seže u srednjovjekovni kulturni i simbolički poredak. Dok se Bosna u istorijskoj svijesti – često pojednostavljeno – vezuje za vlastiti politički kontinuitet i unutrašnju državnost, istorijska Hercegovina u svojoj izvornoj nominaciji nosi jasno ispisanu duhovnu i kulturnu genealogiju – onu koja je vezuje za ime Svetog Save i za lokalni pravoslavni obrazac sakralizacije prostora koji s pravom i bez modernih nacionalističkih implikacija možemo nazvati svetosavskim.
To nije naknadna konstrukcija, nego činjenica koja stoji već u samom zvaničnom titularnom jeziku humske vlastele. U svojoj intitulaciji iz oko 1450. godine, herceg Stjepan Kosača sebe naziva: „herceg od svetoga Save, gospodar humski i primorski, veliki vojvoda rusaga bosanskoga, knez drinski“, čime prostor kojim vlada ne imenuje samo po geografiji i političkoj nadležnosti, nego i po svetitelju koji predstavlja centralnu figuru srpske crkvene i kulturne tradicije. Formula „herceg od Svetoga Save“ ulazi u zvanični državno-pravni jezik i time postaje dio institucionalne topografije – znak da se prostor Huma, odnosno Hercegovine, razumijeva unutar svetosavskog duhovnog horizonta. U ogromnom broju kasnijih istorijskih dokumenata, Hercegovina se pojavljuje kao Hercegovina od Svetoga Save, čime ta sintagma ulazi u formalizovani diplomatički i državno-pravni jezik epohe.
Taj simbolički poredak nije usamljen. On stoji u jasnoj vezi sa stvarnom društvenom strukturom koja se ogleda u diplomatičkoj i pravnoj građi XV vijeka. Povelje humskih i hercegovačkih velmoža, u aktima o trgovini, karavanima i carinama, dosljedno imenuju Srbe i Vlahe kao osnovne kategorije lokalnog stanovništva. U regulacijama kneza Grgura Vukosalića iz 1418. godine, u deklaraciji hercega Vladislava iz 1451. o slobodnom kretanju radi trgovine, kao i u potvrdama trgovačkih privilegija hercega Stjepana iz 1454, Srbi i Vlasi se nabrajaju u dominantne, pravno relevantne grupe (NAKAŠ, 2011; MIKLOSICH, CCCLXI, CCCLXVIII, CCCLXXI).
Činjenica da su upravo Srbi i Vlasi najčešće imenovane kategorije u Hercegovini – kao što je slučaj i u nemanjićkom diplomatičkom korpusu – upućuje na zaključak da se radi o dominantnim i nosećim slojevima stanovništva Humske zemlje i kasnije Hercegovine. Njihovo imenovanje je normativna praksa: pravni tekstovi imenuju one koji su društveno najvidljiviji, brojni i relevantni za funkcionisanje poretka.
U tom širem okviru, naziv Hercegovina Svetog Save dobija punu težinu. On nije samo pobožna formula, nego znak dubljeg kulturno-istorijskog obrasca: prostor se imenuje po svetitelju koji je u srpskoj tradiciji simbol crkvenog ustrojstva, kulturne legitimacije i sakralizacije političkog i društvenog prostora i što je najvažnije koji je tradicionalni koronator prvog kralja dinastije Nemanjića, istih onih koji se u dokumentima bosanskih kraljeva nazivaju „svetim roditeljima i praroditeljima kraljevstva“ koje je Bog „uzvisio… na zemlji više od svih careva zemaljskih, a zatim i na nebesima, gdje ih je, sa svima svetima, vijencima sjajnim ukrasio“ (Povelja kralja Tvrtka II Tvrtkovića iz 1421). Time Hercegovina ulazi u isti simbolički univerzum u kojem se prostor ne definiše samo mjerom vlasti, nego i mjerom svetosti.
Tako se, u samoj sintagmi Bosna i Hercegovina, ukrštaju dva istorijska sloja: Bosna kao politički i državni okvir, i Hercegovina kao prostor čija je istorijska nominacija izvorno svetosavska, što u ozbiljnoj kulturnoj politici za nepravoslavne nikada ne bi smjelo biti formulisano kao poniženje, već kao jedan od gradivnih elemenata zajedničke istorije, koja se ne može percipirati na isti emotivni način, ali svakako sa uvažavanjem i poštovanjem. U tom spoju sadržana je jedna tiha, ali uporna istorijska činjenica: da je svetosavska komponenta ugrađena ne samo u crkveni i kulturni život Huma i Hercegovine, nego i u samo ime jednog od dvaju temeljnih dijelova države. I zato, htjeli to ili ne, u imenu Bosne i Hercegovine stoji i jedan sloj svetosavskog pamćenja – kao trajni trag srednjovjekovnog kulturno-istorijskog poretka koji je oblikovao ovaj prostor.
Vladika Grigorije: Sveti Sava, junak našeg doba | Žurnal
U takvom prostoru, otpor ovakvim huškačkim i vulgarnim obrascima ne može se svesti na puko reagovanje i dnevnopolitičku polemiku, nego mora ići u pravcu svjesnog kreiranja novih kulturnih politika i obrazaca. Nije dovoljno braniti se od primitivizma; neophodno je izgraditi alternativu koja će promijeniti sam jezik javnog prostora. U toj kulturnoj politici mora biti mjesta i za Svetog Savu i za Gazi Husrev-bega (također Hercegovca) – ne kao jednokratne partijske simbole ili ličnosti preoblikovane za jeftine nju ejdž sladunjave narative, nego kao istorijske ličnosti i kulturne stubove različitih tradicija koje su oblikovale prostor koji svi nazivamo svojom otadžbinom. Drugim riječima, ko šuti o islamofobiji neka se ne žali na srbofobiju/svetosavofobiju i obrnuto. Samo takva politika može vratiti kulturi dostojanstvo i javnom jeziku smirenost, podsjećajući da zajednički život nije moguć na histeričnim i ozlobljenim uvredama i poništavanjima u stilu petparačke nacional-socijalističke literature iz tridesetih godina prošlog vijeka, nego na zrelom prihvatanju složene i višeslojne prošlosti.
Tekstovi objavljeni u kategoriji „Gledišta“ ne izražavaju nužno stav redakcije Žurnala
