Monografija Misija i kultura: Teologija inkulturacije i njeno mesto u pravoslavnom misionarskom bogoslovlju (Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Istočnom Sarajevu, Foča, 2021) Vedrana Golijanina posvećena je pitanju inkulturacije hrišćanstva, kao fenomenu značajnom kako za razumevanje Crkve i njenog poslanja u svetu, tako i same kulture.
Identitet Crkve određen je u prvom redu otkrovenjem i ovaploćenjem, kao Božijim intervencijama u stvorenom svetu u cilju njegovog preobraženja i spasenja, u kojem je ključna i nezamenljiva uloga čoveka kao slobodnog i stvaralačkog bića. Hristos se, prema hrišćanskom verovanju, ostajući bespočetni Bog ovaplotio u ljudskom telu, dok je otkrivenje, kao od Boga data spoznaja, predata čoveku kako bi ga on ljudskim sredstvima predavao drugim ljudima i uključivao u prostor ljudskog opštenja, dakle kulture.
Upravo opštenje (komunikacija) predstavlja drugu najvažniju odrednicu identiteta Crkve, najpre u vidu liturgije kao živog opštenja čoveka sa Bogom i nevidljivim svetom, drugim ljudima i celom tvorevinom, zatim Crkve kao sabora, sabranja, zajednice vernih i najzad, u vidu misije, bez koje je Crkve nezamisliva, kojom se istina svedoči svim ljudima i narodima u cilju spasenja svih i svega.
Vedran Golijanin već na početku ukazuje na predrasude koje u pravoslavnom bogoslovlju, mentalitetu i tradiciji postoje kako prema pojmu misije, tako i prema pojmu kulture, čime i motiviše potrebu za postojanjem ovakve studije. Odgovarajući na problem recepcije misije kao fenomena karakterističnog najpre za rimokatoličko i protestanstko učenje i praksu, autor nas upoznaje sa istorijskim, a zatim i doktrinarnim uzrocima ovakvih shvatanja, nalazeći kako u Jevanđelju i predanju, tako i pravoslavoj teologiji ubedljive argumente za neophodnost misionarskog rada, kao bitne odrednice Crkve. Kultura je, takođe, kao oblast ljudskog slovesnog stvaralaštva, nesumnjivo opravdana kako Hristovim ovaploćenjem u ljudskom telu i konkretnom prostoru i vremenu, ljudskom stvorenošću po obrazu i podobiju Božijem, kojima učestvuje u Božanskom stvaralaštvu i slobodi, i njegovom bogoslovski utemeljenom i iskustveno potvrđenom nezaobilaznom ulogom u Božanskom domostroju (ikonomiji), odnosno Božijem delovanju u stvorenom svetu. Podozrenje prema misiji i prema kulturi u osnovi bi značilo prezir i potencijalno odbacivanje čoveka kao slobodnog i stvaralačkog bića, kao i stvorenog sveta, što pre odgovara dualističkim i nihilističkim zastranjenjima nego hrišćanskoj teologiji zasnovanom otkrivenju, predanju i iskustvu Crkve.
Kao što se kroz istoriju uvek obraćao konkretnim ljudskim ličnostima, koji žive u konkretnim istorijskim i kulturnim kontekstima, i kao što se ovaplotio u konkretnom ljudskom telu, Bog se obraća svakom od nas ponaosob, kao konkretnim, jedinstvenim i neponovljivim ličnostima, koje žive u određenom kulturnom, dakle idejno-vrednosnom, simboličkom i jezičkom kontekstu. Apostolsko širenje „radosne vesti“ nikada nije podrazumevalo ukidanje i brisanje zatečenih kulturnih, jezičkih i društvenih okolnosti, oblika i normi, već njihovo prilagođavanje i preobražavanje u skladu sa novom stvarnošću koja se svedoči, kao stvarnošću koja se ne nameće nasilno i manipulativno, nego svesno (slovesno) i slobodno. I ne ukidajući zatečene identitetske osobenosti nego ih uključujuću u jedinstveno telo Crkve, kao raznovrsne i raznorodne glasove koji svedoče o bogatstvu i slobodi Božijeg sveta, koji su vidljivi odrazu punoće života u Carstvi nebeskom, a koje nam je teško i zamisliti u skučenosti i okoštalosti života u stanju palosti. Kultura je zapravo onoliko kultura koliko nam pomaže da osvetimo i preobrazimo obrazce i mehanizme datosti palog sveta i otvaraju ka Bogom darovanoj slobodi.
Otkrivenje je od samog početka bilo i moralo biti posredovano formama postojećih kultura svog vremena, ali ono je te kulture i preobražavalo, a pojedinačnim zajednicama pružalo mogućnost da okrovenje svedoče na jedinstven, samo sebi svojstven način. Inkulturacija nije samo pasivno i operativno korišćenje kulturnih formi u cilju komuniciranja, odnosno simbolično-znakovnog posredovanja, određenih učenja, nego i preobražavanje samih kultura i kulture kao takve, kao jedinstvene i određujuće ljudske sposobnosti, ali i briga da istina vere, otkrivenjska istina, ne bude apstraktno i mehanički primljena, nego u potpunosti prilagođena etzistencijalnom iskustvu i potrebama konkretnih ljudi i zajednica, od kojih se ne očekuje poslušnost ili prilagođavanje određenim apstraktnim sistemima ideja, nego sposobnost živog opštenja sa jedinim i ličnostnim Bogom.
Razmatrajući različite istorijski iskušane oblike odnosa između ne toliko vere i kulture koliko „Jevanđelja, to jest otkrivene Božije istine i kulture, to jest čovekove kreativne prirode i njenih proizvoda“ (11), a izdvajajući impoziciju (nametanje), translaciju (prevođenje), adaptaciju (prilagođavanje), indigenizaciju (odomaćenje), kontekstualizaciju i inkarnaciju (ovaploćenje), Verdan Golijanin se opredeljuje za inkulturaciju kao najadekvatniji misionarski metod, odnosno put i način svedočenja Božanskog otkrivenja konkretnim ljudima i zajednicama.
Čuvajući slobodu i poverenje u stvalalačku sposobnost ljudskih bića i smislotvornu utemeljenost njihovih zajednica, inkulturacija prema autoru „omogućava konstituisanje istinski pomesne Crkve, sa svim njenim kuturnim osobenostima pomoću kojih uznosi Bogu blagodarenje zajedno sa sestrinskim crkvenim zajednicama, ali na svoj osoben način. Inkulturacija ima potencijal da dovede hrišćanstvo u kreativan odnos sa novom kulturom, prvenstveno zbog toga što zahteva ozbiljan pristup kuturnim činiocima kao što su religija, umetnost i filosofija“ (25).
Autor posebno ukazuje na problem izjednačavanja i poistovećivanja hrišćanskog otkrivanja sa određenim kulturnim modelima i tradicijama, što ne vodi samo zatvaranju, sektantskom mentalitetu i potencijalnom etnofiletizmu, nego i onemogućavanju istinske misije, gde težnje ka širenju Božanske „radosne vesti“ od drugih naroda mogu biti doživljene (a istorijski su to često i bile) kao samo jedan od metoda kolonizacije, a u već hristijanizovanim zajednicama kao metod političke represije ili ideološke indoktrinacije.
Ovo je posebno važno u današnjem vremenu, koje karakteriše sloboda veroispovesti i na unutrašnjem i na međunarodnom planu, pa se misija suočava sa nužnošću tolerisanja kulturnih različitosti, slobode arbitrarnog a ne tradicionalno zasnovanog verskog identiteta, kao i sekularizovanosti društava i kultura velikog dela sveta. Golijanin pregledno izdvaja osobenosti koje inkulturaciju predstavljaju kao neophodan proces, naglašavajući faktore kulturne različitosti kao uzroka inkulturacije, neophodnosti kulturne fleksibilnosti u misionarskom radu, kulturne uslovljenosti crkava, kao i trajnost i neprekidnost procesa inkulturacije kao njenog bitnog uslova. Kao bogoslovske pretpostavke inkulturacije autor izdvaja univerzalnu prevodivost hrišćanske vere, ličnostni karakter ovaploćenog Hrista koji na „konkretan način ulazi u živi odnos sa određenom kulturnom tradicijom“ (37), odnos inkulturacije i ovaploćenja, zasnovan na pomenutom opravdanju stvorenog sveta i stvaralaštva na osnovu akta Hristovog rođenja u telu, dinamičan i ambivalentan odnos između univerzalne i lokalne prirode Crkve i afirmaciju pozitivnih elemenata svake pojedinačne kulture i kulture kao takve.
Posle poglavlja posvećenih bogoslovskim osnovama inkulturacije i pravoslavne misiologije, istorijskom pregledu inkulturacije i predstavljanju savremenih pristupa, zatim hrišćanskom shvatanju kulture, religije i simboličkih oblika, autor analizira i potrebu za rehristijanizacijom, odnosno preosmišljavanjem i intenziviranjem autentične i delotvorne hrišćanske misije u savremenom svetu, nudeći jedan pogući nacrt modela pravoslavne inkulturacije.
Ovakav model počiva najpre na ovaploćenju Hristovom, „koje je vrhunac Božije misije u svetu“ i koje „predstavlja afirmaciju ljudske prirode“, uključujući i kulturu kao njen „produžetak“. Drugi važan aspekt pravoslavno zasnovane inkulturacije podrazumeva „poslanstvo Crkve“, koje „ima za cilj uspostavljanje novih Crkava širom sveta, što je u skladu sa pravoslavnom eklisiologijom „koja ističe punoću svake lokalne evharistijske zajednice“ (250). S obzirom da glavnu prepreku pravoslavnoj inkulturaciji predstavlja „negativni tradicionalizam i kulturološka okamenjenost“, neophodno je shvatiti da „u jednoj univerzalnoj Crkvi pored vizantijskog mogu postojati i drugi kulturni modeli“, što se može postići „prenošenjem suštine vizantijske religiozne kulture (…), na čemu bi drugi narodi mogli potom da izgrade svoju sopstvenu crkvenu religioznost“ (251).
Dužnost misionara, prema autorovom viđenju pravilnog modela inkulturacije, „nije prekrajanje kulturnog identiteta novokrštene pastve, već njeno osposobljavanje da se vremenom sama suoči sa svojim kulturnim nasleđem i da, u saradnji sa Duhom Svetim, proizvede hrišćansku kulturu“. Mora se prevazići u pravoslavlju dominantan stav po kom se „jednom izvršena sinteza Jevanđelja i vizantijeke kulture nameće kao normativna ostalim kulturama“, uz opasnost da „izbegavanje aktivnog dijaloga Crkve sa lokalnom kulturom proizvede pravu krizu identiteta u obraćenicima, o čemu svedoče mnogobrojni istorijski primeri“ (251).
U završnom poglavlju, autor pristupa analizi „kulturne situacije u kojoj se Crkva danas nalazi“, kako bi se pronašli najbolji načini „na koje ona i dalje može da oplemenjuje i osvećuje čovekove simboličke oblike“, u smeru izgradnje jedne, do kraja zapravo nikad ostvarive, hrišćanske kulture.
Kao posebne osobenosti savremenog sveta koje predstavljaju izazov za hrišćansku misiju, Vedran Golijanin izdvaja ateizam i individaulnu religioznost, globalizaciju, sekularizam kao razdvajanje hrišćanstva i kulture, postmodernizam sa njegovom idejom o relativnosti istine i krizi simbola, čiji je ujedno izrok i posledica „otuđenje od bogosloženja kao centralnog skupa njegovih najvažnijih i najsvetijih simbola“ (289).
Kao moguća rešenja, odnosno puteve reinkulturacije autor navodi neophodnost samokritike, prevazilaženje jaza između hrišćanstva i nauke, odnosno rehristijanizaciju nauke, kao i prevazlaženje otuđenja između hrišćanstva i umetnosti, pri čemu posebno insistira na primeru filma. Autor u osnovi predlaže iskorak Crkve u smeru prihvatanja naučnog znanja i umetničkog staralaštva kao autentično ljudskih, od Boga darovanih sposobnosti, i njihove moći da svedoče o istini vere putem vidljivog izražavanja nevidljivih realnosti, pri čemu se naravno, ne zagovara podređivanje niti prilagođavanje otkrivenjskih istina epistemološkim, etičkim ili estetičkim kriterijuma koji su u tim istinama u najboljem slučaju ukorenjeni.
Živeći u svetu i kulturi, a ne u nekakvom bezvazdušnom i otuđenom prostoru, u samoizolaciji i ekskluzivizmu koji negira autentičnu sabornu i svespasiteljsku prirodu hrišćanstva, verujući su zapravo uvek težili ovaploćenju istine svoje vere u kulturnim formama svog vremena i zajednice. Golijanin nema dilemu da se Crkva – dakle Crkva kao Telo Hristovo i eshatološka zajednica i istoriji, a ne religija kao sistem ideja i obrazaca, koji mogu reprezentovati i reprodukovati različita iskustva i uverenja o svetu i čoveku – nalazi u „neprestanoj borbi za realizaciju hrišćanske kulture ili, kako bi rekao Ivan Iljin, u neprestanoj potrazi sa hrišćanskom kulturom“ (316).
Do sada ni u jednoj istorijskoj epohi nije distignuto „stvarno preobraženje i prosvetljenje“ kulture i društva, koje bi dozvolilo da ih nazovemo u punom smislu hrišćanskim. Tim pre, „savremenu inkulturaciju ne treba shvatiti kao povratak na staro, odnosno na neki idealni kulturno-verski sistem, jer takav sistem, kako primećuje Berđajev, nikada nije postojao“, pa nasuprot tome, zadatak Crkve je da „sagleda trenutno kulturno stanje i da izgradi strategiju za nastavak borbe za hrišćansku kulturu“. Autor u ovakvoj težnji zagovara optimizam jer, pozivajući se najpre na Paula Tiliha, „kultura već jeste religiozna, ali je zaboravila svoj religiozni karakter ili ga namerno ignoriše“ (316). Crkva u tom smislu prema kulturi ne sme da se postavi u poziciju „kritičara iz paralelnog kulturnog univerzuma“, već je potreban „istinski ulazak Crkve u svet, istinski ulazak u kulturu i u život savremenog čoveka, jer će samo tako Crkva moći da ima svoj narod i čovek će da istinski ima svoju Crkvu“ (317). Samo tako Crkva može isceljivati svet, umesto da se stavlja u poziciju superiornog i otuđenog kritičara svih koji su izvan nje, a koji jedini poseduje tajno znanje o leku i lek sam. Upravo u istinskoj inkulturaciji i jeste odgovornost hrišćana u ovom svetu, koji ne smeju da odstupe u borbi za smisao, koji je ljudima preko potreban i koji ne bi smeo da bude nametan nasiljem i manipulacijom ili osporavan ravnodušnošću, jer ljudima je svega toga ionako preko glave. Prihvatanje inkulturacije kao neophodnog dela svoje misije i svog identiteta pokazao bi iskrenu brigu Crkve za sebe samu, „one u njoj i one izvan nje“, pa „na Crkvi ostaje da ovaj produkt hrišćanske ljubavi prihvati i da njime obnovi zaboravljeni misionarski optimizam iz prvih vekova njenog postojanja“ (324)
Monografija Misija i kultura: Teologija inkulturacije i njeno mesto u pravoslavnom misionarskom bogoslovlju predstavlja temeljnu, ozbiljno argumentovanu studiju o pitanju koje nije dovoljno i sistematski istraživano u savremenoj srpskoj teologiji, pa ni pravoslavnoj teologiji uopšte, a gotovo nikako u teoriji kulture i srodnim disciplinama, iako ima veliki značaj za razumevanje nastanka, razvoja i implikacija njihovih temeljnih pojmova. Autor je poveo računa o tome da, iako nije teoretičar kulture, svoje shvatanje ovog pojma zasnuje na relevantnim i adekvatnim izvorima, gde su mu dobro poslužile ideje Kliforda Gerca o dinamično prenošenim nasleđenim simboličkim formama, kao i one Ričarda Nibura o kulturi koja može da bude viđena kao prostor nužnosti koliko i proroda. I pored ozbiljnog teorijskog utemeljenja, cilj ovog rada je da motiviše dalji trud na inkulturaciji od strane Crkve i njenih obrazovnih i misionarskih ustanova, kao i od strane svih verujućih, ali i da ponudi praktične osnove za razvijanje jedne sistematski i planski zasnovane misionarske prakse koja je do sada izostajala.
(Kompletna verzija teksta objavljena je u časopisu „Kultura“, broj 174-175, 2022)
dr Vladimir Kolarić, saradnik Patmosa
Izvor: patmos.rs
