U svojim „mekšim“ varijantama taj politički projekat teži razdvajanju političke i religijske oblasti djelovanja. Ovdje se misli na razdvajanje koje je neutralno i nije načelno usmjereno protiv religije. Takvim ga je, barem, vidio i DŽ.DŽ. Holiok, britanski publicista koji je u svom djelu „Principi sekularizma“ (1854) prvi put upotrebio izraz „sekularizam“. Međutim, nešto „tvrđi“ ideološki pristup ovoj temi rađa politički projekat (plan) da se država i religija ne samo razdvoje, nego da politika upravlja religijom i da je modifikuje „za potrebe“ funkcionalnog i uređenog civilnog društva. Ova težnja polazi od pretpostavke (koja nije neutralna) da je religija štetna za društvo i čovječanstvo, ukoliko nije potisnuta ili držana pod kontrolom.
Piše: Oliver Janković
Redukovanje duhovnog i religijskog razumjevanja svijeta na isključivo ovozemaljski, pojavni i materijalni horizont prioriteta moglo bi da se ponudi kao jedna od definicija onoga što zovemo sekularnost. Ova redukcija se uglavnom tiče filosofije društva i istorije, odnosno učenja o smislu istorijskih i društvenih zbivanja – sa posljedicama na prošle i savremene teorije poželjnih i funkcionalnih društvenih uređenja, i uopšte funkcionisanja javnog prostora u različitim (istorijskim) društvima. Ova sekularna svijest (viđenje svijeta), prema do sada izloženim filosofijama, ima svoje polazište i osnov još u antičkom vremenu (iako religioznom i mnogobožačkom), ali i u drevnim biblijskim vremenima (iako u potpuno suprotnom kontekstu težnje da se profano i neznabožačko potpuno istisnu iz društva). Ipak, iz perspektive savremenog potiskivanja i redukovanja religioznog iz društvene javnosti, sekularnost možemo razumjeti bar na dva osnovna načina: kao de-sakralizaciju ali istovremeno i opstanak univerzalne vjere u progres i budući napredak i, nasuprot tome, kao raskid sa istoricizmom uopšte (sa umnim utemeljenjem istorijskog procesa, razumnom ili proročkom opisivošću istorijskih promjena).
Istovremeno sa ovim sagledavanjem porijekla i značenja samog pojma mogli smo da uvidimo kako su mislioci opisali procese kojima je došlo do kristalisanja ovog stanja ili shvatanja. Takav proces i teorijska tumačenja takvog iskustva zovemo sekularizacija. Tu je riječ o procesu potiskivanja religije. Ne samo iz javnih institucija, nego iz društvene javnosti ili onoga što Habermans opisuje kao javna sfera. Ovo potiskivanje religije ima ideal ili cilj da taj javni prostor učini „praznim“ za sve što ima pretpostavku transcendentnog, nad-razumnog. U nama savremenom svijetu može izgledati da je sve ovo uzrokovano predrasudama o hrišćanskoj crkvi (vezanima za istoriju Srednjeg vijeka, inkvizicije i sl.) kao uzročniku nesloboda i sputavanja ljudskih mišljenja i kreacija. Ali dublje gledano i tejlorovski rečeno, uzroci su u vremenom konstituisanom zaleđu mišljenja ili tzv. imanentnom okviru kognitivnih, moralnih i kosmičkih poredaka koji su lišeni bilo kakve potrebe za trancedentnim.
U tom smislu, nije riječ samo o stanju (sekularnost) već o procesu (sekularizaciji) koji traži vrijeme i uslove.
Tejlor taj proces, s obzirom na aspekt razmatranja, naziva „razmađijavanje“ svijeta; pa zatim: nastanak samodovoljnog (ekskluzivnog, isključivog) humanizma; potom: prelazak iz ambijenta kosmosa u ambijent univerzuma; ili pak: pretvaranje subjekta promišljanja iz „poroznog“ u „neprobojno“ Ja… itd. Opet, kod Severina se koriste opisi „obezboženje svijeta“ ili stvaranje „izolovane Zemlje“. Niče i Karl Levit ovaj proces vide, ili bolje reći žele, kao postupak „povratka“ sadašnjosti, prirodi i antičkoj viziji kosmosa. Povratka iz zastranjenja opterećenosti dalekim budućim i onim nepojavnim, transcedentnim.
Sekularizam
Na osnovu ovakvog sticaja okolnosti (društvenih i saznajnih, teorijskih) kao i na osnovu procesa koji je doveo do tih okolnosti i koji još traje, politička teorija i praksa je izrodila ideologiju (politički projekat) sekularizma. Ona ima ambiciju da pokrene, pospješi (usmjeri) ovakve procese ka njihovom potpunom dovršetku, ili da zadrži njihovu dominaciju u sadašnjosti. U svojim „mekšim“ varijantama taj politički projekat teži razdvajanju političke i religijske oblasti djelovanja. Ovdje se misli na razdvajanje koje je neutralno i nije načelno usmjereno protiv religije. Takvim ga je, barem, vidio i DŽ. DŽ. Holiok, britanski publicista koji je u svom djelu „Principi sekularizma“ (1854) prvi put upotrebio izraz „sekularizam“. Međutim, nešto „tvrđi“ ideološki pristup ovoj temi rađa politički projekat (plan) da se država i religija ne samo razdvoje, nego da politika upravlja religijom i da je modifikuje „za potrebe“ funkcionalnog i uređenog civilnog društva. Ova težnja polazi od pretpostavke (koja nije neutralna) da je religija štetna za društvo i čovječanstvo, ukoliko nije potisnuta ili držana pod kontrolom. U takvom pokušaju da „reguliše“ uticaj religije u javnoj sferi, država ne može a da ne zadire u formiranje subjektiviteta koji pokreće praktikovanje vjere (crkve).
Ideolozi poput Holioka imali su namjeru da pod sekularizmom konstituišu značenje neutralnosti, naspram manje-više negativnih pojmova kakvi su ateista, nevjernik, skeptik; a opet i nasuprot svih oblika privrženosti religiji. Pa ipak, pojam je, od sredine 19. vijeka do danas, ostao toliko širok i konceptualno „labav“ da su pod njim nalazili utočište i ekstremni projekti koji su težili pomenutom preoblikovanju religije, pod upravom države.
Moglo bi se reći da samorazumjevanje sekularizma želi da potvrdi (i politički utvrdi) superiornost modernog sekularnog doba (tehnološkog, antropocentričnog i sl.) u odnosu na prethodno „primitivnije“ u kom je glavnu riječ imala religija. Tako idejno nastrojen, sekularizam zbilja mora da kontroliše svoju agresivnu stranu, ako ga je uopšte moguće zamisliti kao neutralnog i neopredjeljenog u odnosu na religiju. Savremeni mislioci polemišu sa raznorodnim sekularističkim političkim ideologijama i pitaju: „Da li religiju zbilja treba držati pod kontrolom? A ako treba, ko to radi i na koji način? Možda je jednostavnije kretati se u pravcu potpunog ukidanja religija?“ ‒ i slična pitanja.
Iz istih razloga Kurt Hibner naglašava da nama danas nije potreban „povratak vjeri“ nego oslobođenje od antireligijske zaslijepljenosti, od sekularističke „dogme“ po kojoj „religija nema više šta ponuditi humanističkoj ideji“.
Zbilja je veliko i ozbiljno pitanje, koje očigledno ne krije samo metodološke dileme, nego i suštinske, temeljne nesporazume: kako je došlo do toga da od sekularnosti kao konteksta i okolnosti naše zbilje i sekularizacije kao fenomena istorije i društvenih kretanja, pa i kao načina promišljanja, dobijemo sekularizam kao pokret i projekat koji jedva može da kontroliše svoju agresivnost i totalitarističko nastrojenje? Iz ovog pitanja se otvara sijaset drugih tematski nepoznanica vezanih za ovo. U zemljama istočne Evrope (bivšeg komunističkog bloka) koje su „prespavale“ jednu etapu evropskih integracija i demokratske, te građanske standardizacije društvenog života, nameće se važno filosofsko i sociološko pitanje: Ako je na Zapadu sekularizacija (pod svim gore iznijetim okolnostima) dovela do sekularizma, da li će sada neki konstituisani sekularizam, neka, dakle, politička agenda određenih centara moći, ovdje na Istoku, sprovoditi sekularizaciju? A to sprovođenje će biti sve samo ne spontani istorijski proces, kakav je sekularizacija bila na Zapadu.
Za razliku od ovih negativnih ishoda, publikacija „Engleski sekularizam“ Džordža Džejkoba Holioka iz 1896. godine opisuje sekularizam na sledeći način: Sekularizam je kodeks ponašanja koji se odnosi na ovaj život, zasnovan na čisto ljudskim razmatranjima, i namenjen je uglavnom onima koji teologiju smatraju neodređenom ili neadekvatnom, nepouzdanom ili neverovatnom. Njeni osnovni principi su: (1) Poboljšanje ovog života materijalnim sredstvima. (2) Nauka je dostupna promisao (vodilja) čovjeka. (3) Dobro je činiti dobro. Bilo da postoji drugo dobro (izvan ovog života, drugdje) ili ne, dobro sadašnjeg života je dobro, i dobro je tražiti to dobro.
Holiok je, dakle, smatrao da sekularizam i sekularna etika ne bi trebalo da uopšte razmatraju religijska pitanja, jer su irelevantna, i stoga se njegov sekularizam razlikovao od jakog ateizma. U tome se nije složio sa mnogim drugim sekularističkim misliocima, a neslaganje je podijelilo sekularistički pokret između onih koji su tvrdili da anti-religijski pokreti i aktivizam nijesu bili neophodni i poželjni i oni koji su tvrdili da jesu.
Zato zastupnici „mekšeg“ (izvornog „holiokovskog“) sekularizma kažu da je koncept sekularizma često pogrešno tumačen. U julu 2012. Žak Berlinerblau, direktor Programa za jevrejsku civilizaciju na Univerzitetu Džordžtaun, napisao je članak pod naslovom „Sekularizam nije ateizam“, u kojem kaže da je ,,sekularizam najiskrivljenije shvaćen ̓izam̓ u američkom političkom rječniku. Komentatori na desnoj i lijevoj strani rutinski su to izjednačili sa staljinizmom, nacizmom i socijalizmom, među ostalim strašnim ̓izmima̓. U SAD-u, kasnije se pojavila još jedna lažna jednačina, to je bila neosnovana povezanost sekularizma sa ateizmom.“
Mnoge savremene organizacije (NVO) preferiraju da definišu „sekularizam“ kao zajedničku osnovu za sve grupe uvjerenja, vjerske ili ateističke, da bi legitimisale svoje djelovanje u društvu koje poštuje slobodu govora i savesti. Međutim, mnogi hrišćanski intelektualci i konzervativni političari često tumače sekularizam, kao antitezu religije i pokušaj da se izvuče religija iz društva i zamijeni sa ateizmom ili prazninom vrijednosti. Ovaj dvostruki aspekt stvara poteškoće u političkom diskursu o ovoj temi.
