Rusko-ukrajinska neprijateljstva ponavljaju se već nekoliko vekova, a u većini njih uzimale su učešća i pojedine susedne zemlje, bilo političkim, bilo vojnim načinima. Ova sukobljavanja bila su tema istorijskih proučavanja, a predstavljala su i inspiraciju za teme značajnih umetničkih dela, pre svega književnih, ali i muzičkih i likovnih. O međusobnoj netrpeljivosti između Ukrajinaca i Rusa, u šaljivom tonu, pisao je u svojim pripovetkama Nikolaj Gogolj, veliki ruski pisac, inače rodom Ukrajinac. On opisuje ukrajinska sela kroz koje prolaze zaprege ruskih trgovaca u povratku s vašara, kad Ukrajinci zajedljivo dovikuju Rusima „Moskalji” dok im Rusi odvraćaju „Hoholi”, pogrdnim imenom za Ukrajince.
Želja Ukrajinaca za samostalnošću od Rusije ispoljavala se pritajenim, ali i otvorenim otporom centralnoj vlasti iz Moskve. Izvesno vreme ruski carevi su upravljanje Ukrajinom poveravali tzv. hetmanima, vojnim komandantima ukrajinske narodnosti. Iako imenovani od cara, praktično svi hetmani, pre ili kasnije, u početku tajno, a zatim javno otpadili su se od moskovske vlasti i sklapali antiruske saveze s Poljacima, a kasnije i sa Šveđanima.
Rusko-švedska neprijateljstva posebno su narasla kad je car Petar Veliki osvojio deo švedske obale, gde je na ušću reke Neve podigao svoju novu prestonicu Sankt Peterburg, čime je Rusija dobila izlaz na Baltičko more i Atlantski okean. Poslednji hetman bio je Mazepa, koji je sa Šveđanima i Poljacima sklopio savez protiv Moskve. Godine 1709. godine Mazepa i njegovi saveznici izgubili su bitku protiv cara Petra Velikog na reci Poltavi. Ove dramatične istorijske događaje umetnički je obradio pesnik Aleksandar Puškin u svojoj poemi „Poltava”. U istorijska događanja koja su prethodila bici, veliki pesnik upliće i uzbudljive ljubavne i dramatične međuljudske odnose. Lukavi vremešni hetman Mazepa zavodi mladu kći svoga prijatelja, kojoj je inače bio i kršteni kum. Ozlojeđeni prijatelj sveti se optužbom za Mazepinu zaveru protiv cara, u šta ovaj ne poveruje. Mazepa zatim hapsi i ubija oca svoje žene, što dovodi do njenog nervnog sloma. Ova Puškinova poema inspirisala je Petra Čajkovskog za poznatu operu „Mazepa”, gde je ruska pobeda u Poltavskoj bici opisana orkestarskom uvertirom pre poslednjeg čina opere.
Rusko osvajanje Krima od Turaka krajem 18. veka, za vreme carice Katarine Velike, predstavljalo je pomorskim silama Evrope trn u oku. U želji da Rusiju udalje od Crnog mora, a time i od Sredozemnog, evropske države Engleska, Francuska, Italija (Sardinija) i Turska prvi put u istoriji udružuju se u vojni savez. Posle trogodišnjeg Krimskog rata (1853–1856) saveznici pobeđuju Rusiju i primoravaju je da potopi svoju Crnomorsku flotu, kojoj je u znak sećanja podignut spomenik.
Dvadesetpetogodišnji ruski oficir grof Lav Tolstoj, učesnik Krimskog rata, opisao je ovo vojevanje u svojim „Sevastopoljskim pričama”. Osim Tolstoja, Krimski rat pominje i francuski književnik Alfons Dode u svojoj zbirci pripovedaka „Pisma iz moje vetrenjače”, koja spada u lektiru za sedmi razred naših osnovnih škola. U pripoveci „Propast Semijante” opisuje se katastrofa francuske vojne fregate upućene ka Krimu, u kojoj je bilo oko 600 vojnika. Usled nevremena fregata se razbija o stene Korzike, celokupno ljudstvo s broda gine i zatim biva sahranjeno na ostrvu. Istoričari Krimskog rata navode da je put francuskih brodova od vojne luke Tulona do Krima trajao kraće nego put ruskih zaprežnih kola razrovanim putevima od Moskve do Krima.
Događaj opisan u Dodeovoj knjizi govori o Krimskom ratu viđenom sa strane zapadnih učesnika. Događaj koji je ožalostio francuske čitaoce bio je svakako na korist ruskoj vojsci koja je branila Krim.
Današnji sukob u Ukrajini drugi put je vojnički ujedinio Evropu, ali sada u celosti, izuzev Srbije i Bosne i Hercegovine. Međutim, najznačajniji učesnik je Amerika, koja predstavlja jednog od dva dirigenata događanja. U sukobu čiji smo svedoci niko nikoga ne žali, već se sve upravlja u skladu s interesima najjačih. Da li će i ovaj rat predstavljati inspiraciju umetničkih dela, videće generacije čije vreme dolazi.
Dragan Stanković
Izvor: Politika
