Mauzolej koji zauzima mesto kapele predstavlja pokušaj svođenja Njegoša na jedan njegov deo – pesnički. Njegoš u mauzoleju je poštena socijalistička inteligencija, bez protivrečnosti, bez veličanstvenosti, goli mramor jednodimenzionalnog kulturnog radenika, koji je iz nekog razloga zaslužio mesto u nacionalnom panteonu.
Njegoš je ličnost od monumentalnog značaja za srpsku kulturu u celini. Kao što savremena ruska književnost sve duguje Puškinu, tako i romantičarska misao Njegoša obeležava početak suštine savremene srpske književnosti. Opet, poput Puškina, lik Njegoša je toliko grandiozan da je neophodan svim sukobljenim stranama i svim epohama koje su nakon njegove smrti usledile.
Njegoš je mnogolik. Njegoš nasledni vladika, Njegoš nasledni knez, Njegoš poeta, Njegoš filozof, Njegoš diplomata zgrožen zlatnom Venecijom od koje traži pomoć, Njegoš ushićen jedinim zapadnoevropskim gradom u Rusiji – Peterburgom, Njegoš u naslednom celibatu, Njegoš mučno opijen ženskom lepotom, Njegoš romantičarski Srbin, Njegoš plamti za ujedinjenje Južnih Slovena, Njegoš u skromnoj kapeli na neskromno uzvišenom Lovćenu, Njegoš u raskošnom mauzoleju ljudskim rukama poravnatog vrha Lovćena, Njegoš na zelenoj novčanici od gotovo bezvrednih dvadeset dinara, Njegoš kao spomenik blizanac u Podgorici (1956) i na beogradskom Platou (1989), Njegoš kao lokalni svetac unutar granica Mitropolije crnogorsko-primorske, Njegoš kao tragikomični haški optuženik za genocid (zajedno sa Kulinom Banom).
Mauzolej koji zauzima mesto kapele predstavlja pokušaj svođenja Njegoša na jedan njegov deo – pesnički. Njegoš u mauzoleju je poštena socijalistička inteligencija, bez protivrečnosti, bez veličanstvenosti, goli mramor jednodimenzionalnog kulturnog radenika, koji je iz nekog razloga zaslužio mesto u nacionalnom panteonu.
Ista je sudbina zadesila Puškina za vreme sovjetskog totalitarizma i Ruske imperije. Puškin nesuđeni Dekabrista, mladi Puškin buntovnik, zreli Puškin imperijalista, Puškin veliki prijatelj najvećeg poljskog pesnika Adama Mickjeviča, Puškin koji ostavlja druga Mickjeviča jer ne podržva poljski ustanak za oslobođenje od Ruske imperije, Puškin Kazanova, Puškin odani muž, Puškin bon vivan i, naposletku, Puškin zagledan u spokojnu večnost, nakon iskapljene čaše užitka.
Ruska imperija je razumljivo izabrala moskovski spomenik Puškinu koji gleda put manastira. Gotovo skrušeno pognuta statua Puškina poručuje da se kaje za sve grehe mladosti, koja je prošla u rušenju samodržavlja i ženske čednosti. Marksisti-lenjinisti, apokaliptični tumači nekog drugog njima neshvaćenog Marksa, prvo su srušili manastir, a onda spomenik Puškinu premestili preko ulice, gde se uzdizao zvonik. Zatim su započeli serijsku proizvodnju puškinoidskih spomenika i uzduž i popreko pokrili sve zauzete teritorije svoje crvene imperije. Formula je bila – jedan Puškin na jednog Lenjina. Time je mnogostrani Puškin, ni kriv ni dužan, postao jednostrani instrument sovjetskog imperijalizma.
Pošto čovek nije švedski sto da se iz njegovog života okusi samo ono što nekom od nas ili nekoj ideologiji lično godi, Njegoš zaslužuje i mauzolej i kapelu – skupa, one predstavljaju spoj zemaljskih i nebeskih traženja najvećeg u našoj kulturi, a koincidentalno i sveukupnost Crne Gore, otkuda Njegoš raste.
Aleksandar Đokić
