Druga priča me vodi do Rastka Petrovića člana ugledne Beogradske umjetničke porodice, brata velike srpske slikarke Nadežde Petrović. Rastkova porodica bila je direktni učesnik Prvog svjetskog rata. Nadežda je umrla kao bolničarka. Zajedno sa sestrama Rastko je prošao Albansku golgotu. Dopro do Francuske. Završio gimnaziju u Nici, pravo studirao u Parizu, družio se sa umjetnicima, budućim velikanima francuske i svjetske kulturne scene.
U vrijeme Drugog svjetskog rata jedan drugi Beograđanin takođe značajni umjetnik, predratni nadrealista Marko Ristić, provešće ratno doba u mirnom porodičnom okruženju. Boraviće u sanatorijumu u Vrnjačkoj Banji. Možda će baš zbog neučešća u ratu Marko Ristić strahom ili grižom savjesti osjetiti mnogo snažniju obavezu prema ideologiji nego prema umjetnosti. Dok je Marko Ristić sklonjen od rata boravio u Vrnjačkoj Banji Rastko Petrović se u Americi, takođe sklonjen od rata, družio sa Andre Bretonom, kupovao slike od Maks Ernsta, čitao pjesme Džemsa Džojsa, Gledao filmove Čarli Čaplina i Baster Kitona, nostalgično se nadahnjivao poemom “Stražilovo” Miloša Crnjanskog, interesovao se za ratnu misiju generala De Gola. Za to vrijeme talentovanom predratnom nadrealisti Marku Ristiću vjerovatno nije ostala ni nepoznata ni daleka savremena umjetnost ali mu je ideologija ratnog pobjednika postala mnogo preča.
Rezultati Drugog svjetskog rata i novi ideološki obrasci razdvojiće dva mlada čovjeka evropejskog duha. Pokidaće njihove međuratne veze i druženja, promijeniti odnose sa savremenošću i tokovima moderne umjetnosti. I Rastko Petrović i Marko Ristić pred Prvi Svjetski rat pripadali su krugu nadrealista a između dva rata uveliko doprinosili umjetničkom duhu Srbije. Obojica su bili u diplomatskoj službi. Rastko u Francuskoj i Americi između dva rata, a Marko Ristić u Francuskoj poslije Drugog svjetskog rata. Rastko Petrović se družio sa velikim umjetnicima svoga doba i bio savremenik nastajanja nove umjetnosti. Kakav je to samo bio vatromet ideja i kreacija koje su prožimale Rastka Petrovića fizičkim blizinama i razgovorima koje je vodio sa Pablom Pikasom, Vlamenkom, Sutinom, Savom Šumanovićem koji mu piše da je srećan što ga može ubrojiti u svoje prijatelje.
Poslije Drugog svjetskog rata Rastko Petrović piše svom starom drugu Marku Ristiću moleći ga da mu pomogne oko povrataka u domovinu. Usput mu preporučuje poeziju Sent Džon Persa. Marko Ristić mu ne odgovara ali primećuje da Rastko Petrović u svom pismu nijednom riječju nije pomenuo “stradanje i slavu i uskrsnuće čitavog jednog naroda, ni svoju tek oslobođenu zemlju”. Nešto ranije na samom kraju rata Marko Ristić je napisao tekst “Smrt fašizmu. Sloboda narodu” Između dva velika srpska umjetnika, intelektualca, diplomata Rastka Petrovića i Marka Ristića prestaju dopisivanja o umjetnosti. Rastko će umrijeti 1949. godine u Vašingtonu i biti sahranjen na Senovitom potoku, groblju lijepog, smirujućeg imena. Tek u posttitovskoj Jugoslaviji 1986. godine njegovi posmrtni ostaci biće preneseni u porodičnu grobnicu na Novom groblju u Beogradu. Marko Ristić će umrijeti u Beogradu 1984. godine i biti sahranjen u Aleji zaslužnih građana takođe na Novom groblju u Beogradu. Dva velika umjetnika rođena u Beogradu dijelili su isto životno vrijeme, iste ratove i slična stremljenja ka umjetnosti. Njihov veliki stvaralački žar, veze sa svijetom moderne umjetnosti i prijateljske odnose oslabili su uplivi ideologije. Prstom sudbine početak i kraj njihovog umjetničkog i životnog puta zaokružen je na groblju u mjestu rođenja. O rodnom gradu, o vremenu procvata građanskog duha i umjetnosti posvuda u Evropi Rastko Petrović u međuratnom periodu iz vječnog Rima čežnjivo piše Marku Ristiću.
”Uželio sam se Beograda kao nikada, i prvu ću priliku iskoristiti da dođem na nekoliko dana i vidim onaj put od Terazija do Ratarske ulice, preko Starog groblja, što je najljepši put na svetu..”. Staro groblje se nalazilo na području današnjeg Zelenog vijenca. Posleratni Marko Ristić nije htio ili nije mogao omogućiti Rastku Petroviću da prođe taj odavno sanjani put i da se raželi kako svog starog Beograda tako i razgovora o umjetnosti sa svojim starim znancima. Ratom opustošena zemlja izbrisala je građanske uspomene, umjetnička pregnuća i dostignuća vrsnog intelektualizma. Smjestila je negdašnju veliku umjetnost i njene aktere na nepoželjne stranice istorije.
Zemlja koja se oslobodila tuđina, okupatora, zavojevača, ponizno je savila glavu pred ideologijom čiji se porobljivački duh nemilosrdno i okupatorski odnio prema kulturi i umjetnosti. Ipak su se mrtvi pjesnici Rastko i Marko sastali na Novobeogradskom groblju, mjestu gdje ideologija nije uspjela uspostaviti stalna dežurstva. Zemni ostaci Marka Ristića su se obreli u Aleji zaslužnih građana, Rastka Petrovića u porodičnoj grobnici pored sestre Zore. Kako se kretala i gdje se obrela njihova zajednička strast prema umjetnosti? Nestala je u prašini galopirajućih društvenih promjena. A promijenilo se uistinu sve. Beograd je po drugi put preselio groblje. Poslije iseljenja Starog groblja sa Tašmajdana uslijedilo je preseljenje groblja na novu lokaciju u Ruzveltovoj ulici. Za svoje stare, jednom već dislocirane pokojnike i za novoumrle grad je izgradio Novo groblje. Ulica Ratarska promijenila je ime u ulicu Kraljice Marije. Na Novom groblju porodične grobnice su ostale porodično nasledstvo, stecište, tužna teritorija. Ideologija u kojoj se nije znalo što treba da ima primat porodica ili država, stari herojski preci ili mladi idoli novog herojstva, isparcelisala je na Novom groblju aleju za zaslužne građane. Tamo se počela formirati zajednica za one koji su po sudu društva domovinu postavili ispred porodice. Na tim parcelama sahranjivani su i još se sahranjuju ljudi iz različitih vremenskih dobi, ljudi koji se za svojih života nijesu ni poznavali, ni družili, niti pričali o umjetnosti, nauci, sportu, zdravim životima na selu, zabavama i provodima u gradu. Takve promjene, kako se meni čini, više su uzvisile životni put Rastka Petrovića nego Marka Ristića. Oko porodičnih grobnica i dalje vlada mir. Oko grobnica zaslužnih građana sve je veća gužva. Stalno pristižu novi i novi zaslužni građani. Aleja se širi. Obiluje haotičnim različitostima i hronološkim i sadržajnim iako imena u vječnost preseljenih ostaju u strogom redu, ispisana istom grafičkom tehnikom, prikazom, veličinom i proredom slova. Aleja je depersonalizovala svoje mrtve stanovnike. Njihove pređene životne puteve je usitnila i zamaglila grupnim formatom. Za razliku od Aleje porodične grobnice ostale su poslednja svjedočanstva života kao velikog umjetničkog čina.
Ranko Rajković
