Neizostavno književno-naučno štivo Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske Ruđera Boškovića je istorija u malom s kraja 18. veka
Književni žanrovi i podanrovi imaju svoje osobenosti, i nije lako reći koji je od njih najzahtevniji. Kako od pisca, njegovog talenta ali i neizostavnog svestranog obrazovanja zavisi i uspeh kod čitalaca, kategorija najteže ne može se pripisati isključivo jednoj vrsti književnog dela, mada se sme pretpostaviti da putopisna proza ipak pripada onim stazama kojima se rizičnije ide.
Dobrih putopisa ređe ima no romana i poetskih zbirki; putopis u sebi sadrži i memoarski, i esejistički, i zabavni i edukativni tekst, on je brevijar, pregled i izveštaj, lice i naličje kako njegovog autora, tako i predela i ljudi, svedočenje sveukupnih lepota i ružnoće što se usput sreću.
Sa putopisom je ništa lakše nego pasti u sentimentalnost opisa, i školski, đački romantizam. Putopis zahteva suspregnutost emocija (baš kao i poezija), a opet njima treperi. Zato su dobri putopisci majstori svog zanata, i tako retki u svetskoj literaturi.
OPASNO PUTOVANJE JEDNOG NAUČNIKA
Pred nama je od nedavno jedan od najlepših i najhvaljenijih putopisa, nastao pre 260 godina, koji i danas pleni svojom prividnom jednostavnošću ispod koje se krije minuciozni uvid u jedan geografski mikrosvet, i svedočanstvo iz prošlosti ljudske civilizacije. Ispisao ga je, pomno prateći svet oko sebe, jedan od najznamenitijih ljudi u svetskoj istoriji, genijalni Dubrovčanin Ruđer Josip Bošković, svestrani stvaralac, filozof, matematičar, astronom, fizičar, inženjer, pedagog, geolog, arhitekt, arheolog, konstruktor, optičar, diplomata, putopisac, univerzitetski profesor… uz sve to, odličan pesnik i prevodilac-poliglota. Bošković je, putujući sa ambasadorom Engleske Džejmsom Porterom, koji se nakon dugog poslanstva vraćao u svoju otadžbinu, ispisao svoj čuveni Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske, i tako ostavio dokument o jednom od najzanimljivijih putovanja pre maltene tri veka, dragocenu spoznaju nekog ko je u to doba imao privilegiju da putuje.
Ruđer Bošković je iz Carigrada na put krenuo 24. maja 1762, a do Dnjestra, granice između Otomanskog carstva i Poljske stigao je 15. jula. Za manje od dva meseca putovanja u nimalo lakim uslovima, u karucama i zapregama, preko silnih brda, dolina i reka, po uglavnom kišnom vremenu i blatnjavim putevima, spavajući po uglavnom prljavim smeštajima ili pod šatorima, u strahu od raznih boleština a, pre svih kuge, Ruđer Bošković je u sviti engleskog ambasadora bio učesnik i svedok onog doba. Zemlje kroz koje su prolazili, Bugarska i Moldavija, da bi stigli do Poljske, bile su za njega Zapadnjaka „zemlje neukih varvara“ pa bi, kako je napisao, bez ambasadorove zaštite taj put bio katastrofalan, i u svakom slučaju opasan.
Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske originalno je napisan na italijanskom jeziku, ali je štampan tek posle 22 godine,1784, uz dopune i preciziranja. Ovom neobimnom delu, kako sam piše, Bošković je dodao tekst Prikaz ruševina Troje, nastao kad je u septembru 1761. krenuo za Carigrad i naspram Tenedosa video „značajne ostatke ruševina koje se danas nazivaju Trojom, a pripadaju novom, mada veličanstvenom, mnogo kasnije sagrađenom gradu kraj one druge Troje koju su nekada davno sravnili Grci.“ Uz spis o Troji, Ruđer Bošković je svom Dnevniku… pridodao i Kratak pregled novih matematičkih dela u pet tomova, čime je knjiga narasla na više od 180 stranica, pružajući uvid u jedno, za ono vreme vrlo egzotično, pa i opasno putovanje jednog naučnika.
RASKOŠNI TALENAT
Ruđer Bošković (1711-1787), u ranoj mladosti školovan u dubrovačkom Jezuitskom zavodu a kasnije na katoličkom univerzitetu Rimski Kolegij, studirao je filozofiju, matematiku, teologiju, retoriku i poeziju, a tokom života napisao je niz studija, rasprava i knjiga u kojima je iznosio svoja naučna istraživanja i otkrića. Ovaj hrabri jezuita, kako su ga zvali, pisao je na latinskom, italijanskom i francuskom jeziku, i autor je dela od kojih su najpoznatija: O Sunčevim pegama, O polarnoj svetlosti – Aurori Borealis, O upotrebi teleskopa u astronomskim istraživanjima, O obliku Zemlje, O kretanju nebeskih tela u sredini bez otpora…
Njegovo životno dostignuće je knjiga Teorija prirodne filozofije svedena na jedan jedini zakon sila koje postoje u prirodi, prvi put objavljena na latinskom u Beču 1758. godine. Ovo remek-delo nauke zaslužno mu je donelo epitet čoveka koji je „išao ispred svog vremena“, „pravog začetnika fizike“ i utemeljivača teorija i ideja koje su za njim nastavili da razrađuju naučnici svetskog glasa – Nils Bor, Faradej, Verner Hajzenberg, Leon M. Lederman, dok ga je Fridrih Niče nazvao „najvećim trijumfom nad čulima koji je do tada na Zemlji postignut“. Inače, Teorija prirodne filozofije, ta genijalna knjiga, objavljena je na srpskohrvatskom jeziku prvi put 1958, u prevodu dr Veljka Gortana i dr Dušana Nedeljkovića, u izdanju Kulture iz Beograda.
Raskošni talenat Ruđer Bošković je pokazivao ne samo u nauci. Svojom je poezijom i proznim knjigama obogatio i svetsku književnost, a najpoznatiji mu je, i najprevođeniji iz ove oblasti Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske. Na srpskohrvatskom jeziku objavljen je prvi put 1937, a preveo ga je, i predgovor za njega napisao dr Dušan Nedeljković (izdanje Rajković iz Beograda, sa kartom na kraju knjige). Od tada je prošlo više decenija: putopis Ruđera Boškovića posle celih 75 godina, a povodom 300 godina od rođenja ovog briljantnog naučnika i pisca, objavila je izdavačka kuća Pešić i sinovi 2012, kao reprint prvog izdanja. Osam godina kasnije, isto izdanje štampala je izdavačka kuća Talija iz Niša, a kako je sve do danas rasprodato Akademska knjiga iz Novog Sada odlučila je da nedavno objavi Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske, u novom prevodu. Ocenivši da je već krajnje vreme da se on osavremeni, Akademska knjiga je posao prevođenja sa italijanskog jezika poverila prevoditeljki Kristini Koprivšek, koja se izvrsno snašla budući da je Dnevnik… prepun izraza iz onog vremena – pre svega turskih reči unetih u jezik naroda koji su tada bili pod vlašću Osmanskog carstva.
AUTENTIČNO SVEDOČANSTVO
Ruđer Bošković bio je veliki putnik. Proputovao je Balkan, obišao je srednju i zapadnu Evropu. Proučavaoci njegove biografije pišu da je bio „pun duha i preduzimljivosti“, i poznat po svojim naučnim ekspedicijama po Italiji, Francuskoj i Engleskoj.
Kad je portugalski kralj Žoao V zatražio od jezuita da organizuju ekspediciju u Brazil, Ruđer Bošković se javio dobrovoljno, beleže biografi, jer je od ranije želeo da organizuje nezavisnu ekspediciju u Ekvador kako bi utvrdio tačan oblik Zemlje. S obzirom na ogromnu radoznalost ovog naučnika, filozofa i pisca, i njegovu zavidnu reputaciju u Evropi, nije teško pogoditi kako je uopšte stigao do Carigrada. Uvek spreman za putovanja, Ruđer Bošković se našao u ekspediciji koju je Kraljevsko naučno društvo iz Londona poslalo da posmatra prelazak Venere preko Sunca, koji je trebalo da se desi 5. juna 1761, a što se tada najbolje videlo iz Carigrada. Tako bi sa novim podacima mogao da dobije konačnu meru udaljenosti Sunca od Zemlje; sticajem okolnosti, do tih podataka nije došao jer je venecijanski ambasador u polasku na put kasnio, ali je na putu za Carigrad Bošković stigao i do turskog ostrva Tenedos na kojem je video, kako je kasnije napisao, impozantne ostatke Troje (može li se reći da je Ruđer Bošković otkrio Troju 100 i nešto godina pre nemačkog arheologa Hajnriha Šlimana?).
Odlučivši da se vrati u Italiju preko Poljske, i to putem koji je od Carigrada vodio preko istočnog dela Balkanskog poluostrva, Trakije, Bugarske i Moldavije, Bošković počinje da piše Dnevnik… u kojem od prvog dana polaska, 24. maja 1762, precizno zapisuje sve što primećuje oko sebe, stvarajući tako jedinstveni književno-istorijsko-etnografsko-filozofski spis, autentično svedočanstvo o geografskim predelima, narodnim običajima, društvenoj hijerarhiji, odnosima bogate vladajuće klase prema siromašnim seljacima kojima se bukvalno i cedi krv kako bi se bogatstvo umnožilo. I sve je to izložio jednostavnim, nimalo pretencioznim jezikom koji je danas važan, posebno lingvistima u slovenskim zemljama, budući da su jezici tih naroda puni turcizama. Od kojih su mnogi, tokom vremena, dobili sasvim drugačija značenja od prvobitnih.
Putujući od Carigrada, Ruđer Bošković u Dnevniku… zapisuje sve što vidi i čuje, oko njega su najlepši predeli koji se mogu zamisliti: „Sve je bilo zeleno, u bezbrojnim nijansama različitih trava, žbunova i niskog rastinja, a to zelenilo bilo je ljupko protkano najraznolikijim prelepim cvećem svih boja od kojih smo usput pravili divne kitice.“
Ovaj svestrani naučnik koji može i da, zajedno sa ambasadorom, njegovom suprugom i celom pratnjom (jer nemaju udoban smeštaj), „božanstveno spava u senu“, primećuje ne samo livade po kojima pasu ovce, jagnjad, krave, volovi, kamile… već i nebo kojim lete gavranovi i rode. Flora i fauna je bogata, i to bogatstvo Bošković zdušno opisuje, baš kao što uz običaje naroda, vašar i folklor, komentariše i ono drugo što karakteriše, kako kaže, ove zemlje neukih varvara. Na prvom mestu zapanjujuću zatucanost stanovništva i neverovatno neznanje sveštenstva – „popova neznalica“ naspram učenih zapadnih zemalja, piše on. A potom, prljavštinu i stenice, kaldrmu, izlokane i razvaljene puteve, i blato kroz koje karuce jedva idu, a konji na putu umiru od iscrpljenosti. Iznad svega ovoga, autora posebno pogađaju sudbina i težak život seljaka nad kojima vladaju apsolutni despotizam, surovost janičara pljačkaša, i otimačina već nametom iznurene a mukom stečene imovine siromaha. Zbog svega ovoga, Dnevnik sa putovanja od Carigrada do Poljske Ruđera Boškovića je istorija u malom s kraja 18. veka, neizostavno književno-naučno štivo u kojem će i laici i oni koji se bave zaostavštinom ovog čarobnjaka uma dugo pronalaziti dragocena zrnca znanja
Izvor: Anđelka Cvijić/novimagazin.rs
